Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 2:7

Με το ότι λέγει, «Και ενεφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής, και ο άνθρωπος έγινε ζωντανή ψυχή», δεν είναι φανερό ότι δήλωσε τη θεία ενέργεια του αγίου Πνεύματος; Αυτό κηρύχθηκε και μέσω των προφητών, όπως στο· «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου»· και· «Το Πνεύμα Κυρίου τους οδήγησε»· και· «Πνεύμα γνώσεως γέμισε τον Βεσελεήλ», τον αρχιτέκτονα της σκηνής· και· «Πνεύμα που παροξύνεται»· και «Πνεύμα σήκωσε τον Ηλία με άρμα, και ο Ελισσαίος ζήτησε διπλάσιο από αυτό»· και με αγαθό και ηγεμονικό Πνεύμα ο Δαβίδ οδηγούνταν και στηριζόταν. Προαναγγέλθηκε δε πρώτα από τον Ιωήλ, όταν λέγει· «Και στις έσχατες ημέρες θα εκχύσω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε κάθε σάρκα που πίστεψε, «και επάνω στους υιούς σας και επάνω στις θυγατέρες σας», και τα εξής. Και· «Το θείο Πνεύμα που με έπλασε, και η πνοή του Παντοκράτορα που με διδάσκει». Και πάλι· «Θα αποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανανεώσεις το πρόσωπο της γης». Ομοίως, και με το ότι ο Θεός λέγει για τον Αδάμ, ότι «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», δηλώνει Πατέρα, Υιό και άγιο Πνεύμα. Πρόσθεσε δε και αυτό στον λογαριασμό σου, και δες εκείνο που ειπώθηκε για τον Θεό διά του νόμου, όταν λέγει· «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι». Δεν είναι φανερό από αυτή την τριπλή λέξη ότι η αγία Τριάδα είναι ένας Θεός; Και ότι Πατέρας και Υιός και άγιο Πνεύμα είναι ένας Θεός, είναι φανερό και από όσα έχουμε ήδη πει και από όσα οφείλουμε ακόμη να πούμε. Και από εδώ πρόσεξε ακόμη. Εκείνον τον ονομάζουμε Υιό, για τον οποίο είπε ο προφήτης· «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Και σε ποιον αναφερόμαστε όταν λέμε άγιο Πνεύμα; «Και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Έτσι, λοιπόν, εμείς σεβόμαστε έναν Θεό μέσα στην Τριάδα. Πες λοιπόν εσύ, Ιουδαίε, προς ποιον λέγει η Γραφή σας· «Ο Κύριος είπε προς εμένα· Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»; Και αν πει ότι ο ψαλμός μιλά για τον Σολομώντα, πες του· Και ποιο μέρος του κόσμου εξουσίασε ο Σολομών; Βέβαια ούτε το μισό, ούτε το τρίτο του κόσμου, αλλά μόνο την Ιουδαία. Και άκουσε με σύνεση, Ιουδαίε, και μάθε ότι ο ψαλμός μιλά για τον Χριστό και όχι για τον Σολομώντα. Διότι λέγει· «Ο Κύριος είπε προς εμένα· Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη για κληρονομία σου και για κατοχή σου τα πέρατα της γης· θα τους ποιμάνεις με σιδερένια ράβδο, σαν πήλινα σκεύη θα τους συντρίψεις». Πες μου λοιπόν τώρα, Ιουδαίε· είναι βέβαιο και ομολογημένο, όπως είπαμε, ότι ο Σολομών δεν κατείχε ούτε το μισό της γης ούτε το τρίτο, παρά μόνο τη γη της Ιουδαίας. Λοιπόν, πότε ο Σολομών κατείχε τα πέρατα της γης; Και πότε τους ποίμανε με σιδερένια ράβδο; Και πότε συνέτριψε τους εχθρούς του σαν σκεύη κεραμέως; Βέβαια, ποτέ.

Και ότι η ζωοποιός ενέργεια της λογικής μας ψυχής ζωοποιεί το σώμα, το μαρτυρεί η θεία Γραφή, όταν λέγει ότι «ο Θεός ενεφύσησε στον άψυχο χοῦ που έπλασε πνοή ζωής, και ο άνθρωπος έγινε ψυχή ζώσα». Γι’ αυτό και ο θείος Σολομών, ελέγχοντας τους ασεβείς, λέγει: «Η ζωή τους είναι πιο άτιμη κι από τον πηλό, γιατί αγνόησαν Εκείνον που τους έδωσε ψυχή ενεργό και τους ενέπνευσε πνεύμα ζωτικό». Όπως και ο ίδιος ο Χριστός λέγει για τη ζωοποιό ψυχική μας ενέργεια: «Η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτε· το πνεύμα είναι εκείνο που ζωοποιεί». Ιδού λοιπόν: αυτή τη ζωοποιό ενέργεια της ψυχής, για την οποία ο ίδιος έδωσε μαρτυρία, την ομολογούμε ως ανθρώπινη ενέργεια μέσα σ’ Αυτόν, βλέποντας ότι το πανάγιο σώμα Του, αν και κατά τον μέγιστο βαθμό υπήρξε, χωρίς σπορά, έμψυχο από την αγία Αειπάρθενο με τρόπο νεότερο και ξένο προς τους όρους και τους νόμους της φύσεως, όμως παρ’ όλα αυτά ζωοποιούνταν σύμφωνα με τον θεόδοτο νόμο της φύσεως από τη συγκτιστή με αυτό ψυχή Του. Και πάλι, όταν αυτή χωρίστηκε από αυτό επάνω στον σταυρό, το βλέπαμε αμέσως νεκρό κατά το ανθρώπινο μέτρο, ακίνητο και ανενέργητο· έπειτα όμως, με την επάνοδο της ψυχής κατά την τρίτη ημέρα, το βλέπουμε να ζωοποιείται, να κινείται, να ανασταίνεται και να εξέρχεται από τον τάφο, και τον κυριακό άνθρωπο να αναγνωρίζεται ως τέλειος άνθρωπος· και, με την εκ νέου εμψύχωσή του μετά τη νέκρωση, να προφέρει πάλι λόγο, να μιλά πάλι εμψύχως διά της ζωτικής και λογιστικής ενέργειας της νοερής ψυχής Του, να διδάσκει πάλι μετά την επανεμψύχωση εκείνα που μέσα στον τάφο δεν εξέφερε, εξαιτίας της άψυχης νεκρώσεως και της στερήσεως και διαζεύξεως από τη ζωτική ενέργεια της ψυχής. Διότι η θεία και αναλλοίωτη και αδιάβλητη ενέργεια ούτε νεκρώνεται ούτε σιωπά ούτε ησυχάζει ούτε παύεται ούτε πεθαίνει ούτε αναζεί ούτε αποψύχεται ούτε αναψυχώνεται ούτε μεταβάλλεται από φθορά σε αφθαρσία ούτε παύει και πάλι αρχίζει ούτε περιγράφεται ούτε εκπορεύεται από σώμα και πάλι εισπορεύεται ούτε άλλοτε βλέπει και άλλοτε δεν βλέπει, όπως το μάτι του Χριστού, όταν νεκρώθηκε, ήταν κλεισμένο.

Αυτά τα είπαμε, όχι επειδή δογματίζουμε δύο ψυχές στον Χριστό, ούτε δύο καρδιές, ούτε δύο πνεύματα, ούτε δύο φώτα, ούτε δύο νοερές ζωές, ούτε δύο προφορικούς λόγους, ούτε δύο ουράνιες δυνάμεις, ούτε δύο νοητούς νόες, έστω κι αν μερικά από αυτά έχουν θεωρηθεί από ορισμένους ερμηνευτές ως διπλά στον Χριστό. Πώς όμως, ενώ πρόκειται για τόσο ξένα και παράδοξα πράγματα, το εμφύσημα του Θεού, όταν ενεφυσήθηκε στον άψυχο και ακίνητο χοῦν του ανθρώπου, αμέσως τον ζωοποίησε, τον εμψύχωσε, τον ανέστησε, τον κατέστησε τέλειο άνθρωπο, λογικό, νοερό, άφθαρτο, αθάνατο, σοφό, γνωστικό, διακριτικό, έμφρονα, θεωρητικό, και, για να μη λέγω πολλά, τον έκανε εικόνα και ομοίωση Θεού· και τώρα, ενώ ο ίδιος ο Θεός Λόγος, υπάρχοντας και κατοικώντας κατ’ ουσίαν μέσα στο ίδιο αυτό γήινο σώμα, πώς δεν το κινεί με την υπερίσχυση του κρείττονος; Πώς, ενώ ενεργεί ακατάπαυστα ο Θεός Λόγος, εκεί το σώμα δεν ενεργούσε τίποτε; Πώς, ενώ έχει τη θεία και ακατάπαυστη θέληση, δεν θέλει τίποτε, αλλά έχει νεκρωθεί η λίγο πριν κινητική του δύναμη; Πώς έπαυσε η θέλησή του για δίψα, για πόση, εξαιτίας της οποίας πάνω στον σταυρό φώναξε διψώντας από την οδύνη των ήλων και τον πόνο, επειδή είχε αναλωθεί η ικμάδα του σώματος, όπως μαρτυρεί ο θείος Κύριλλος; Δεν σου φαίνεται αυτό θαυμαστό; Ότι ο Ελισσαίος, απλός και φθαρτός άνθρωπος, μετά τον θάνατό του, όταν το νεκρό του σώμα πλησίασε άλλο νεκρό σώμα, αμέσως το ανέστησε· και ότι η ίδια η κατά φύσιν πηγή της ζωής, ο ζωοποιός των πάντων Θεός Λόγος, αυτός που λέει «Εγώ είμαι η ζωή και η ανάσταση», δεν ζωοποιεί το ίδιο του το σώμα χωρίς την ψυχή; Δεν καινοτομεί ο Κτίστης πάνω στο κτίσμα; Δεν αφαιρεί το ενέργημα της ίδιας του της εικόνας; Δεν μειώνει την ιδιότητα της ομόζυγής του ψυχής, την οποία της χάρισε εξαρχής; Δεν καταλύει το ζωτικό αξίωμα, το οποίο χάρισε σαν σε δική του νύμφη στη νοερή ψυχή, που προήλθε από Αυτόν προς την κτίση, και που συνάφθηκε με Αυτόν νοερώς ως νοερή, συναρμόσθηκε με τον Λόγο ως λογική, συνυπήρξε μέσα στη μήτρα με τον υπεράφθαρτο Θεό ως άφθαρτη, και, επειδή προήλθε από τη ζωή, έγινε ζωοποιός και ενώθηκε με την κατὰ φύσιν Ζωή;

Μάλλον όμως ας ξαναγυρίσουμε στην ίδια την αρχή του λόγου, ζητώντας πρώτα από εκεί, σαν από κάποια βαθύτατη πηγή, να βρούμε το εξής: για ποιο λόγο ο Θεός δεν έπλασε με όμοιο τρόπο τις προπατορικές και κορυφαίες υποστάσεις μας — εννοώ τον Αδάμ, την Εύα και τον γιο που προήλθε από αυτούς — ούτε κατά την ομοιότητα των λοιπών λογικών, δηλαδή των αγγέλων, ούτε πάλι κατά την ισότητα των εμψύχων ζώων, αλλά τον μεν Αδάμ τον έφερε στην ύπαρξη αναίτια και αγέννητα, τον δε δεύτερο άνθρωπό του, τον γιο, γεννητό, ενώ την Εύα ούτε γεννητώς ούτε πάλι αναίτια, αλλά ληπτώς, δηλαδή εκπορευτώς, αφού εξήλθε από την ουσία του αναίτιου Αδάμ, την έφερε κατά τρόπο άρρητο στην ύπαρξη. Και μήπως άραγε αυτές οι τρεις κεφαλές των προγόνων όλης της ανθρωπότητας, ως ομοούσιες υποστάσεις, έγιναν κατά κάποιον τρόπο, όπως φαίνεται και στον Μεθόδιο, τυπική εικόνα της αγίας και ομοουσίου Τριάδος, αφού ο αναίτιος και αγέννητος Αδάμ έχει ως τύπο και εικόνα τον αναίτιο και αίτιο των πάντων παντοκράτορα Θεό και Πατέρα, ο δε γεννητός γιος του προδιαγράφει την εικόνα του γεννητού Υιού και Λόγου του Θεού, ενώ η εκπορευτή Εύα σημαίνει την εκπορευτή υπόσταση του Αγίου Πνεύματος. Γι’ αυτό ούτε εμφύσησε σ’ αυτήν ο Θεός πνοή ζωής, επειδή αυτή ήταν τύπος της πνοής και της ζωής του Αγίου Πνεύματος, και επειδή έμελλε να δεχθεί διά του Αγίου Πνεύματος τον Θεό, αυτόν που αληθινά είναι η πνοή και η ζωή των πάντων.

Πλάστηκα άνθρωπος κατ' εικόνα του Δημιουργού, και θα γίνω φυγάς σαν το σπουργίτι που δελεάζεται με τον σπόρο; Και ποιος δεν θα γελάσει βλέποντας ένα λιοντάρι να δειλιάζει σαν σπουργίτι; «Ο δίκαιος έχει πεποίθηση σαν το λιοντάρι»· μη μου λέτε: «Να μεταναστεύεις στα όρη σαν το σπουργίτι». Διότι έχω φτερωθεί με λογισμούς, δεν παγιδεύομαι με τα φτερά. Το χέρι του Δημιουργού με έπλασε από πηλό —και πήρε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο— αλλά δεν με δημιούργησε από τα ύδατα με έναν λόγο όπως το σπουργίτι ή το πτηνό· «Ας βγάλουν τα ύδατα ερπετά και πετεινά φτερωτά». Επειδή λοιπόν δημιουργήθηκα με το χέρι του Θεού ως άνθρωπος, και δεν κλήθηκα στην ύπαρξη με τον λόγο Του όπως το σπουργίτι, «πώς θα πείτε στην ψυχή μου: Να μεταναστεύεις στα όρη σαν το σπουργίτι;» Είπα ότι «ο δίκαιος έχει πεποίθηση σαν το λιοντάρι». Είπα: «Αυτοί που ελπίζουν στον Κύριο είναι σαν το όρος Σιών». Εάν λοιπόν λέτε σε εμένα: «Να μεταναστεύεις στα όρη σαν το σπουργίτι», πείτε και στο λιοντάρι να δειλιάσει και να φύγει σαν τον λαγό· πείτε και στο βουνό να πετάξει μακριά σαν μύγα που την διώχνουν. Εάν όμως αυτά είναι άτοπα, πολύ περισσότερο άτοπο είναι να τρέπεται σε φυγή, σαν το σπουργίτι, εκείνος που έχει εναποθέσει την ελπίδα του στον Θεό. «Στον Κύριο έχω ελπίσει· πώς θα πείτε στην ψυχή μου: Να μεταναστεύεις στα όρη σαν το σπουργίτι;» Πείτε μου λοιπόν, εσείς, άραγε τα όρη σώζουν αυτούς που καταφεύγουν σε αυτά;

«Αυτός θα είναι μέγας και Υιός Υψίστου θα κληθεί». Αυτών των αγαθών έρχομαι ως μηνυτής σε εσένα, αν και αυτά που λέγονται είναι έξω από τους νόμους της φύσης. Όμως, για τον δημιουργό της φύσης όλης της κτίσεως τίποτα δεν είναι στρεβλό ή περίπλοκο, αλλά όλα είναι ευθέα και κατορθώνονται με ευκολία. Με αυτές τις υποσχέσεις η Παρθένος, έχοντας σαγηνευθεί και έχοντας απαλλαγεί από κάθε κακόβουλη σκέψη, δεν σιωπούσε πλέον σαν να μην είχε παρρησία, λέγοντας προς τον άγγελο: «Πώς θα μου συμβεί αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα;» Γιατί ταράζεις την καρδιά μου και ηχείς παράδοξα στην ακοή μου; Γιατί αναγγέλλεις κάτι που δεν έχει ακουστεί ποτέ από αιώνος; Έγκυος θα βρεθώ, και πείρα άνδρα δεν θα λάβω; «Πώς θα μου συμβεί αυτό;» Μητέρα θα ονομαστώ, και τις μητρικές ωδίνες θα αποφύγω; «Πώς θα μου συμβεί αυτό;» Μαστό θα προσφέρω, και σπάργανα θα σφίξω, και θα γαλουχήσω παιδί, και δεν θα γνωρίζω τι είναι αυτό που συμβαίνει μέσα μου; «Πώς θα μου συμβεί αυτό;» Πες μου την εύλογη αιτία, για να κατανοήσω την παράδοξη αυτή κυοφορία. Παράδοξη ήταν η γέννηση της Εύας, αλλά όμως προήλθε από τον άνδρα της· και υπήρχε η αιτία από την οποία αναγνωρίστηκε το φύραμα, ότι δηλαδή από αυτόν ελήφθη αυτή, και ο ίδιος τόπος αναπληρώθηκε από το ίδιο στοιχείο. Ακόμη πιο παράδοξη από της Εύας ήταν η γέννηση του Αδάμ· αλλά όμως και αυτή, αφού φανερώθηκε, παραδόθηκε στις Γραφές, και το πώς συνέβη αμέσως έγινε σαφώς γνωστό, ότι δηλαδή ο Δημιουργός, λαμβάνοντας χώμα από τη γη, κατασκεύασε τον πρωτόπλαστο ως θεόμορφο ον.

Διότι είναι καιρός πλέον να κάνουν τέτοιους συλλογισμούς και για το σύμπαν: Πώς είναι δυνατόν η κτίση, ενώ κάποτε δεν υπήρχε, να έλθει στην ύπαρξη; Ή πώς είναι δυνατόν το χώμα της γης να πλαστεί ως λογικός άνθρωπος; Ή πώς μπορεί το φθαρτό να γίνει άφθαρτο; Ή πώς έχει θεμελιωθεί η γη πάνω στις θάλασσες, και πώς την ετοίμασε ο Θεός πάνω στους ποταμούς; Και, τελικά, να καταλήγουν να λένε μεταξύ τους: «Ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε»· έτσι ώστε, προφανώς, όταν αυτοί φθαρούν, να φθαρεί μαζί τους και η μανία της αίρεσής τους.

Έτσι, λοιπόν, ο ξυλουργός, ο χρυσοχόος και ο κεραμοποιός επεξεργάζεται ο καθένας, σύμφωνα με τη δική του τέχνη, την ύλη που υπάρχει και προϋπάρχει αυτών, κατασκευάζοντας τα σκεύη που θέλει. Ο ίδιος όμως ο Θεός των όλων, παίρνοντας από τη γη το χώμα που ήδη υπάρχει και έχει δημιουργηθεί από Αυτόν, πλάθει τον άνθρωπο. Και βέβαια, την ίδια τη γη, που προηγουμένως δεν υπήρχε, την έφερε αργότερα στην ύπαρξη μέσω του δικού Του Λόγου. Αν, λοιπόν, ρωτούν κατ' αυτόν τον τρόπο, είναι φανερό ότι η μεν κτίση δεν υπήρχε πριν δημιουργηθεί, ενώ οι άνθρωποι επεξεργάζονται την ήδη υπάρχουσα ύλη, και έτσι ο συλλογισμός τους θα αποδειχθεί ασύστατος, αφού γίνεται λόγος για όσα δημιουργούνται και υπάρχουν, για όσα δημιουργούνται και δεν υπήρχαν, όπως ακριβώς είπαμε. Εάν όμως μιλούν για τον Θεό και τον Λόγο Του, ας προσθέσουν τα ελλείποντα στην ερώτηση, και ας ρωτήσουν ως εξής: Ο υπάρχων Θεός υπήρξε ποτέ άλογος (χωρίς Λόγο); Και, ενώ είναι Φως, υπήρξε ποτέ χωρίς φέγγος; Ή μήπως ήταν πάντοτε Πατέρας του Λόγου; Ή και πάλι ως εξής: Ο υπάρχων Πατέρας δημιούργησε τον Λόγο ενώ δεν υπήρχε, ή έχει πάντοτε μαζί Του τον Λόγο, ο οποίος είναι ίδιον γέννημα της ουσίας Του, ώστε να γίνει γνωστό ότι τολμούν γενικά να περιεργάζονται και να επινοούν σοφίσματα γύρω από τον Θεό και από Εκείνον που προέρχεται από Αυτόν; Διότι, ποιος θα τους ανεχθεί να λένε ότι ο Θεός υπήρξε ποτέ χωρίς Λόγο; Αφού πάλι έχουν περιπέσει ακριβώς στα ίδια με τα προηγούμενα, μολονότι προσπάθησαν να το αποφύγουν και να το συγκαλύψουν με τα δικά τους σοφίσματα· αλλά δεν το κατόρθωσαν.

Πρώτον, βέβαια, η πρώτη και τέτοιου είδους ερώτησή τους είναι ανόητη και ασαφής. Διότι δεν προσδιορίζουν για ποιο πράγμα ρωτούν, ώστε να μπορέσει και ο ερωτώμενος να αποκριθεί, αλλά λένε απλώς: «ο ων τον μη όντα». Ποιος είναι, λοιπόν, «ο ων» και ποια είναι «τα μη όντα», ω Αρειανοί; Ή ποιος είναι «ο ων» και ποιος «ο μη ων», και ποια λέτε ότι είναι τα όντα ή τα μη όντα; Επειδή είναι δυνατόν «ο ων» να δημιουργεί και τα μη όντα και τα όντα και τα προϋπάρχοντα. Ένας ξυλουργός, λόγου χάρη, ένας χρυσοχόος και ένας κεραμέας, επεξεργάζεται καθένας την ύλη που υπάρχει και προϋπάρχει αυτών, σύμφωνα με τη δική του τέχνη, κατασκευάζοντας τα σκεύη που επιθυμεί. Ο ίδιος δε ο Θεός των όλων, λαμβάνοντας από τη γη το χώμα, το οποίο ήδη υπήρχε και είχε δημιουργηθεί από αυτόν, πλάθει τον άνθρωπο. Όμως την ίδια τη γη, η οποία δεν υπήρχε προηγουμένως, τη φέρνει αργότερα στην ύπαρξη διά του δικού του Λόγου. Εάν λοιπόν ρωτούν κατ' αυτόν τον τρόπο, είναι προφανές ότι η μεν κτίση δεν υπήρχε προτού δημιουργηθεί, ενώ οι άνθρωποι επεξεργάζονται την ήδη υπάρχουσα ύλη. Και το επιχείρημά τους θα αποδειχθεί ασύστατο, είτε δημιουργούνται πράγματα από τα όντα, είτε δημιουργούνται από τα μη όντα, όπως ακριβώς είπαμε. Εάν πάλι μιλούν για τον Θεό και τον Λόγο του, ας προσθέσουν όσα λείπουν στην ερώτηση και ας ρωτήσουν ως εξής: «Ο ων Θεός ήταν ποτέ άλογος, και όντας φως ήταν ποτέ χωρίς λάμψη;»

Περί ψυχής και νου. Η ψυχή διακρίνεται σε δύο είδη: η μία είναι η άλογη, η οποία ανήκει στα κτήνη· και η άλλη είναι η λογική, η οποία ανήκει στους ανθρώπους. Και η μεν ψυχή των κτηνών δημιουργήθηκε από τη γη με προσταγή του Θεού, όπως λέει η θεία Γραφή: «Και είπε ο Θεός: Ας παραγάγει η γη ερπετά ζωσών ψυχών.» Επομένως, τα ζώα έλαβαν την ψυχή από τη γη. Γι' αυτόν τον λόγο έχουν την ορμή και κάθε τους επιθυμία στραμμένη μόνο προς τα γήινα, και δεν φρονούν τα άνω. Ας εξηγήσουμε, όμως, πώς δημιουργήθηκε η ψυχή τους από τη γη. Η γη, με προσταγή του Θεού, έδωσε σάρκα στα κτήνη· και η σάρκα παρήγαγε αίμα. Το αίμα, έπειτα, έγινε η κτηνώδης ψυχή του ζώου, έτσι ώστε πάλι, όταν το ζώο πεθάνει, το αίμα πήζει και μεταβάλλεται σε σάρκα. Η σάρκα, στη συνέχεια, αφού φθαρεί και αποσυντεθεί, γίνεται και πάλι γη. Και για τον λόγο αυτόν τα ζώα αγνοούν και δεν φρονούν τα άνω. Ο άνθρωπος, αντίθετα, απέκτησε την ψυχή από τη θεία έμπνευση, γι' αυτό και επιγινώσκει τα θεία, και επιδιώκει τα άνω, και κατανοεί τα επουράνια, και είναι ον λογικό που διαθέτει νου. Αλλά ας μην υποθέσει κανείς ότι το πνεύμα, το οποίο εμφύσησε ο Θεός στον άνθρωπο, εκείνο μετατράπηκε σε ψυχή· μη γένοιτο· αλλά εκείνο το πνεύμα δημιούργησε την ψυχή. Διότι, εάν εκείνο το πνεύμα αποτελούσε την ψυχή μέσα στον άνθρωπο, τότε η ψυχή θα προερχόταν από την ίδια την ουσία του Θεού. Αν όμως η ψυχή προερχόταν από την ουσία του Θεού, γιατί δεν παραμένει πάντοτε αναλλοίωτη και άτρεπτη, όπως ακριβώς ο Θεός;

Διότι ενεφύσησε στο πρόσωπο· δηλαδή, εναπέθεσε στον άνθρωπο κάποιο μερίδιο της δικής Του χάριτος, για να αναγνωρίζει με το όμοιο το όμοιο. Αλλά παρόλα αυτά, αν και βρισκόταν σε τόσο μεγάλη τιμή από το γεγονός ότι πλάστηκε κατ' εικόνα του Κτίστη, όντας τιμημένος πάνω από τον ουρανό, πάνω από τον ήλιο, πάνω από τις χορείες των αστέρων (διότι ποιος από τους ουρανούς έχει ποτέ ονομαστεί εικόνα του Υψίστου Θεού; Και ποια εικόνα του Κτίστη διασώζει ο ήλιος; Ποια η σελήνη; Ποια οι υπόλοιποι αστέρες; Τα οποία είναι μεν άψυχα και υλικά, διαθέτοντας σώματα μόνο διαυγή, στα οποία πουθενά δεν υπάρχει διάνοια, ούτε προαιρετικές κινήσεις, ούτε ελευθερία του αυτεξουσίου, αλλά είναι δούλα της επιβεβλημένης αναγκαιότητας, σύμφωνα με την οποία περιφέρονται πάντοτε απαράλλακτα γύρω από τα ίδια)· ενώ, λοιπόν, ο άνθρωπος είχε προαχθεί σε τιμές ανώτερες από αυτά, δεν το κατενόησε, αλλά εγκαταλείποντας το να ακολουθεί τον Θεό και να ομοιώνεται με τον Κτίστη, αφού έγινε δούλος των παθών της σάρκας, εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη και ομοιώθηκε με αυτά· άλλοτε μεν χρεμετίζοντας ως θηλυμανής ίππος για τη γυναίκα του πλησίον του, άλλοτε δε παραμονεύοντας ως άρπαγας λύκος για τα ξένα αγαθά, και άλλοτε, εξαιτίας του δόλου προς τον αδελφό του, παρομοιαζόμενος με την πανουργία της αλεπούς.

Διότι «ενεφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής», επειδή, νομίζω, το ζωντανό ον με κανέναν άλλον τρόπο δεν θα μπορούσε να αποκτήσει τη λαμπρότητα του αγιασμού και την οικειότητα προς τον Θεό, εάν δεν στολιζόταν από τη μετοχή στο Άγιο Πνεύμα. Γι' αυτό λοιπόν, και όταν ο Μονογενής έγινε άνθρωπος, βρίσκοντας την ανθρώπινη φύση στερημένη από το παλαιό και αρχικό αγαθό, έσπευσε να τη μεταστοιχειώσει και πάλι σε εκείνη την κατάσταση, μεταδίδοντας σαν από πηγή από το δικό Του πλήρωμα και λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον», σκιαγραφώντας άριστα τη φύση του Πνεύματος με το σωματικό και πιο εμφανές εμφύσημα.

Αλλά σε εκείνο το σημείο έχει ονομαστεί Πνοή ζωής· διότι αληθινή ζωή είναι η φύση της θεότητας, εφόσον είναι αλήθεια ότι μέσα σε αυτήν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε· από τη φωνή του Σωτήρα όμως ονομάζεται Πνεύμα Άγιο, καθώς Εκείνος βεβαίως κατά τον πιο αληθινό τρόπο εγκαθιστά και εισάγει το Πνεύμα στις ψυχές αυτών που πιστεύουν, και μέσω αυτού και μέσα σε αυτό τους αναπλάθει στην αρχική μορφή, δηλαδή στον Εαυτό Του, ή με άλλα λόγια προς τη δική Του ομοιότητα μέσω του αγιασμού, και έτσι μας επαναφέρει στο αρχέτυπο της εικόνας, δηλαδή στον χαρακτήρα του Πατέρα. Διότι ο αληθινός χαρακτήρας, που φτάνει στο απόγειο της ακρίβειας όσον αφορά τη νοούμενη ομοιότητα, είναι ο ίδιος ο Υιός· και καθαρή και φυσική ομοίωση του Υιού είναι το Πνεύμα, σύμφωνα με το οποίο και εμείς, καθώς μορφοποιούμαστε μέσω του αγιασμού, λαμβάνουμε την ίδια τη μορφή του Θεού. Και ο αποστολικός λόγος θα μας πείσει γι' αυτό. «Παιδιά μου», έλεγε, «για τα οποία πάλι νιώθω πόνους γέννας μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Και μορφώνεται μέσω του Πνεύματος που μας αναδημιουργεί προς τον Θεό μέσω του εαυτού του.

Διότι έτσι δημιουργώ το πνεύμα, και καθιστώντας σαφή την ανακήρυξη εκείνου που θα επέλεγα να είναι Χριστός, δηλαδή εκείνου που χρίεται για τη βασιλεία και στον οποίο λαχαίνει η εξουσία· όχι παρά τη θέλησή μου, αλλά με τα δικά μου προστάγματα δημιουργούνται η αυγή και η ομίχλη, δηλαδή η νύχτα και η ημέρα, το φως και το σκοτάδι. Επειδή, ας μας πουν εκείνοι, τι κοινό υπάρχει μεταξύ της βροντής και του Αγίου Πνεύματος, και τι σχέση έχουν η αυγή και η ομίχλη με εκείνο που προέρχεται από τον Θεό και βρίσκεται μέσα στον Θεό; Δεν είναι άραγε σαφής ο λόγος; Β. Έτσι φαίνεται. Διότι το εντελώς ετερόκλητο και ασυμβίβαστο των πραγμάτων που ονομάστηκαν θα καταδικάσει το άκομψο της δικής τους γνώμης. Α. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι υπάρχει ως κτίσμα και δημιούργημα, τη στιγμή που συνδημιουργεί με τον μόνο Δημιουργό, και μάλιστα έχοντας αυτή τη δύναμη και την εξουσία όχι επίκτητη από έξω, ούτε έχοντάς την ως παράσημο ή έχοντας πλουτίσει από κάποιον άλλον, αλλά από τον εαυτό του, ως δική του και εκ φύσεως; «Διότι το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε», λέει. Αν και οι ιερές Γραφές διαβεβαιώνουν ότι ο Θεός πήρε χώμα από τη γη και, σαν με τη δική Του χειρωνακτική εργασία, τίμησε τον άνθρωπο, εφόσον βέβαια λέει αλήθεια αυτός που λέει: «Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν». Β. Και βέβαια το γεγονός αυτό είναι αληθές. Α. Και λοιπόν, δεν θα πιστέψουμε ότι και η ανάπλαση των ανθρώπινων σωμάτων στους έσχατους καιρούς του αιώνα, καθώς και η εκ νέου παραγωγή τους στην ύπαρξη, θα πραγματοποιηθούν μέσω της ενέργειας του Πνεύματος, όπως μας έχει προφητεύσει ο θείος λόγος;

Εάν κάποιος επέλεγε, στρέφοντας με υπερβολική περιέργεια το βλέμμα της διάνοιάς του στα έργα της θεότητας, να προσπαθήσει να εξετάσει λεπτομερώς τον τρόπο παραγωγής του καθενός και την αρχή της δημιουργίας του, δεν θα σταματούσε ποτέ να επαναλαμβάνει σαστισμένος: «Πώς άραγε έγινε αυτό;». Διότι, πώς έγινε ο ουρανός, από ποια ύλη ή από πού; Ποιο είναι το θεμέλιό του; Η γη, πάλι, πώς ή από πού προήλθε και πού άραγε στηρίζεται; Πώς δημιουργήθηκε ο κύκλος του ήλιου, η σελήνη και τα άστρα και τα υπόλοιπα κτίσματα; Και πώς ο Δημιουργός των πάντων, παίρνοντας χώμα από τη γη, έπλασε τον άνθρωπο; Πώς το χώμα μεταπλάστηκε σε οστά, νεύρα και σάρκες; Αν, λοιπόν, επειδή δεν θα μπορέσουμε να δώσουμε εξήγηση για καθένα από τα δημιουργήματα, αναιρέσουμε γι' αυτόν τον λόγο το ότι γενικώς έχουν δημιουργηθεί, πού άραγε θα κατέληγε η έκβαση αυτών των αντιλήψεων ή των εσφαλμένων εγχειρημάτων;

Έπειτα, τι σημαίνει το «να ενδυθούμε επάνω μας» αν όχι βεβαίως ότι στο τωρινό μας σώμα θα περιβληθούμε επιπλέον την αφθαρσία; Στενάζουμε, λοιπόν. <Εφόσον βέβαια και αφού ενδυθούμε, δεν θα βρεθούμε γυμνοί>. Το «Εφόσον βέβαια» δεν το λέει επειδή αμφιβάλλει, αλλά μάλλον για να αποφανθεί και να αποδείξει με απόλυτη βεβαιότητα ότι, καθώς ντυνόμαστε το εξ ουρανού και άνωθεν κατοικητήριο πάνω από το προϋπάρχον σκήνος, δηλαδή το γήινο σώμα, δεν θα είμαστε γυμνοί. Επομένως, το «Εφόσον βέβαια» έχει τεθεί αντί του «αφού», ώστε το νόημα των όσων ειπώθηκαν να είναι περίπου το εξής: «Αφού λοιπόν ενδυθούμε, δεν θα υποστούμε την αποβολή του πρώτου, ούτε βέβαια θα μείνουμε γυμνοί από το προϋπάρχον σώμα», πράγμα το οποίο αποσαφηνίζει με τα όσα ακολουθούν. Καταπίνεται δε το θνητό από τη ζωή, όχι επειδή αφανίζεται ούτε επειδή περιέρχεται σε πλήρη ανυπαρξία, αλλά μάλλον επειδή μεταστοιχειώνεται σε αφθαρσία· διότι έτσι είχε πλαστεί και εξαρχής. Διότι είναι γραμμένο ότι έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο. Και για να καταπίνεται το φθαρτό από τη ζωή, επειδή η σάρκα είναι από τη φύση της φθαρτή, «ενεφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής, και έγινε ο άνθρωπος ζώσα ψυχή».

Αλλά παρενεβλήθη ενδιάμεσα ο θάνατος μέσω της αμαρτίας· έπειτα, όπως λέει ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος, ευδόκησε ο Θεός και Πατέρας «να ανακεφαλαιώσει τα πάντα εν τω Χριστώ»· διότι ήλθε για να μας ανακαινίσει μέσω του Πνεύματος στην αρχική μας κατάσταση· και αυτός είναι που μας προετοίμασε για αυτό ως Θεός και μας έδωσε τον αρραβώνα του Πνεύματος. Επομένως, σαν ασφαλές ενέχυρο της αφθαρσίας που θα μας δοθεί στους έσχατους καιρούς, έχει εναποτεθεί μέσα μας από τον Χριστό το ζωοποιό Πνεύμα· τώρα μεν προσωρινά ως απαρχή, μετά δε την εκ νεκρών ανάσταση σε πλήρες μέτρο. Τότε ακριβώς, όταν θα έχει καταργηθεί ολοκληρωτικά η φθορά, θα εξέλθουμε, όπως λέει ο προφήτης, και θα σκιρτήσουμε «σαν μοσχάρια που λύθηκαν από τα δεσμά», και μάλιστα θα πούμε χλευάζοντας τη φθορά: «Πού είναι η καταδίκη σου θάνατε, πού είναι το κεντρί σου άδη;» Διότι θα έχουν παύσει να υπάρχουν η αμαρτία και ο θάνατος, και ο Χριστός θα βασιλεύει στους αγίους μέσα σε αφθαρσία. Και για να καταποθεί το φθαρτό, δηλαδή η κατά φύσιν φθαρτή σάρκα, από τη ζωή, «ενεφύσησε ο Θεός στο πρόσωπό του πνοή ζωής και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή».

Επειδή δε είχε δημιουργηθεί από τον Θεό και παρήχθη στην ύπαρξη, μη έχοντας από τη δική του φύση το άφθαρτο και το ανώλεθρο (διότι αυτά ενυπάρχουν ουσιωδώς μόνο στον Θεό), σφραγιζόταν με το πνεύμα της ζωής, αποκτώντας μέσω της σχέσης του με το θείο το υπερφυσικό αγαθό: «Διότι εμφύσησε», λέει, «στο πρόσωπό του πνοή ζωής, και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή». Επειδή όμως τιμωρήθηκε εξαιτίας της παράβασης, ακούγοντας τότε δικαίως το «Γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις», απογυμνώθηκε από τη χάρη. Και αναχώρησε από τη γήινη σάρκα η πνοή της ζωής, δηλαδή το Πνεύμα Εκείνου που λέει «Εγώ είμαι η ζωή», και έπεσε το ζωντανό πλάσμα στον θάνατο μόνο ως προς τη σάρκα, ενώ η ψυχή διασώθηκε στην αθανασία, επειδή μόνο προς τη σάρκα είχε ειπωθεί το «Γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις». Έπρεπε, λοιπόν, αυτό που κινδύνευσε περισσότερο μέσα μας, να διασωθεί γρηγορότερα, και με τη νέα ένωσή του με την κατά φύση ζωή να ανακληθεί στην αφθαρσία. Έπρεπε αυτό που έπαθε να βρει τη λύση του κακού. Έπρεπε, λοιπόν, να ατονήσει το «Γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις», με την ανέκφραστη ένωση του πεπτωκότος σώματος με τον Λόγο που ζωογονεί τα πάντα.

Ότι δε μέσω του Πνεύματος σφραγιζόταν σύμφωνα με τη θεία εικόνα, πάλι ο ίδιος μας δίδαξε λέγοντας: «Και ενεφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής»· διότι το Πνεύμα και ζωή εναπέθετε ταυτόχρονα στο πλάσμα, και αποτύπωνε θεοπρεπώς τα δικά του χαρακτηριστικά. Αφού λοιπόν ο αριστοτέχνης Θεός ολοκλήρωσε έτσι το επίγειο λογικό ον, του έδωσε σωτήρια εντολή· και βρισκόταν στον παράδεισο, όπως είναι γραμμένο, διαφυλάσσοντας ακόμη αυτό που του δόθηκε, και όντας λαμπρός σύμφωνα με τη θεία εικόνα του Πλάστη, μέσω του Αγίου Πνεύματος που κατοίκησε μέσα του. Επειδή όμως, παρασυρμένος από τις απάτες του διαβόλου, περιφρόνησε τον Δημιουργό, και, καταπατώντας τον νόμο που του ορίστηκε, λύπησε τον ευεργέτη, ανακλήθηκε η χάρη που του είχε δοθεί· και ακούγοντας τότε για πρώτη φορά το «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις» αυτός που είχε πλαστεί για ζωή, παραμορφωνόταν πλέον και η ομοίωση προς τον Θεό εξαιτίας της αμαρτίας που εισέβαλε, και δεν ήταν πια στο εξής τα χαρακτηριστικά λαμπρά, αλλά κάπως πιο αμυδρά μέσα του και σκοτεινιασμένα εξαιτίας της παράβασης. Όταν δε το ανθρώπινο γένος επεκτάθηκε σε πολύ μεγάλο πλήθος, και η αμαρτία κυριάρχησε στους πάντες, λεηλατώντας με πολλούς τρόπους την ψυχή του καθενός, η φύση απογυμνωνόταν από την αρχική χάρη· το Πνεύμα απομακρύνεται εντελώς, και ο λογικός άνθρωπος ξεπέφτει στην έσχατη αλογία, φτάνοντας να αγνοεί και τον ίδιο τον Πλάστη.

Επομένως, την απόλυτη αλήθεια ας την γνωρίζει ο ίδιος ο Θεός, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα· διότι δεν πρέπει να αποτολμούμε με υπερβολική περιέργεια να προσεγγίζουμε τα υπέρτερα από εμάς. Πλην όμως, στον βαθμό που είναι δυνατόν να το εξετάσει κανείς με ευσεβείς λογισμούς, κάτι τέτοιο συνέβη σε εμάς. Διότι αυτό το λογικό ον πάνω στη γη, δηλαδή ο άνθρωπος, δημιουργήθηκε εξαρχής εν αφθαρσία. Και ως αίτιο της αφθαρσίας του και της παραμονής του σε κάθε αρετή αναδεικνυόταν η ενοίκηση σε αυτόν του Πνεύματος από τον Θεό. «Διότι εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής», όπως είναι γραμμένο. Αλλά, έχοντας αποκλίνει προς την αμαρτία εξαιτίας εκείνης της αρχαίας απάτης, και έπειτα λίγο-λίγο λαμβάνοντας μεγάλη ροπή προς αυτήν στα μετέπειτα, μαζί με τα άλλα αγαθά υπέστη και την απώλεια του Πνεύματος, και έτσι λοιπόν δεν βρέθηκε μόνο υποκείμενος στη φθορά, αλλά έγινε και επιρρεπής προς κάθε αμαρτία. Επειδή όμως ο Δημιουργός των πάντων αποφάσισε, πράττοντας άριστα, «να ανακεφαλαιώσει τα πάντα εν τω Χριστώ», και θέλησε να επαναφέρει την ανθρώπινη φύση στην αρχαία της κατάσταση, υπόσχεται, μαζί με τα άλλα, να χορηγήσει ξανά σε αυτήν και το Άγιο Πνεύμα· διότι δεν ήταν δυνατόν να επανέλθει με διαφορετικό τρόπο στην ακλόνητη κατάσταση των αγαθών. Καθορίζει λοιπόν τον καιρό της καθόδου του Πνεύματος σε εμάς, και δίνει την εξής υπόσχεση λέγοντας: «Εκείνες τις ημέρες (τις ημέρες του Σωτήρα μας, δηλαδή) θα εκχέω (από το Πνεύμα μου, δηλαδή) επί πάσαν σάρκα».

Αν ερευνήσεις την αιτία για την οποία η έκχυση του Πνεύματος δεν έγινε πριν από την ανάσταση αλλά μετά από αυτήν, θα ακούσεις πάλι το εξής: Ο Χριστός έγινε η απαρχή της ανανεωμένης φύσης τότε, όταν, μην υπολογίζοντας καθόλου τα δεσμά του θανάτου, αναστήθηκε, όπως ακριβώς είπαμε προηγουμένως. Πώς λοιπόν θα έπρεπε να φανούν ότι ζωοποιούνται αυτοί που ακολουθούν, πριν από την απαρχή; Διότι, όπως ακριβώς ένα φυτό δεν θα μπορούσε να βλαστήσει από τη γη αν δεν έχει πρώτα αναπτυχθεί από τη δική του ρίζα (επειδή από εκεί ξεκινά η βλάστησή του), έτσι ήταν αδύνατον εμείς, που έχουμε ως ρίζα προς την αφθαρσία τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, να φανεί ότι βλαστήσαμε πριν από τη ρίζα. Θέλοντας να δείξει ότι ο καιρός της καθόδου του Πνεύματος σε εμάς ήταν πλέον παρών, μετά την ανάστασή Του από τους νεκρούς εμφύσησε στους μαθητές λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Διότι τότε ο χρόνος της ανανέωσης βρισκόταν όντως προ των πυλών, ή μάλλον εντός των πυλών. Και ας εξετάσει πάλι ο φιλομαθής εάν δεν αποδείχθηκε αληθινός και ο λόγος μας περί αυτών· διότι στην αρχή, όπως ακριβώς μας είπε ο πνευματοφόρος Μωυσής, αφού ο Δημιουργός των πάντων έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο, «εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής». Και ποια είναι η πνοή της ζωής, παρά προφανώς το Πνεύμα του Χριστού, ο Οποίος λέει: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή»;

Διότι φύσηξε στο πρόσωπό του «πνοή ζωής», δηλαδή το Πνεύμα του Υιού· επειδή αυτός ο ίδιος είναι η ζωή μαζί με τον Πατέρα, συγκρατώντας τα πάντα στην ύπαρξη. Διότι μέσα σε αυτόν κινούνται και ζουν όσα είναι δεκτικά ζωής, σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου.

Και ας μην διαδίδει κανείς μας ψευδή λόγο γι' αυτό, νομίζοντας ότι πρέπει να πει πως το θείο εμφύσημα έγινε ψυχή στο ζωντανό πλάσμα· διότι εμείς δεν λέμε κάτι τέτοιο, καθοδηγούμενοι προς την αλήθεια του πράγματος από τον εξής συλλογισμό. Αν δηλαδή νομίζουν μερικοί ότι το θείο εμφύσημα έγινε ψυχή, ας μας πουν: άραγε μεταβλήθηκε ποτέ από την ίδια του τη φύση και έγινε ψυχή, ή παρέμεινε στην ταυτότητά του; Διότι αν πουν ότι έχει μετατραπεί κάπως και έχει παραβεί τον νόμο της ίδιας του της φύσης, θα αποδειχθεί ότι βλασφημούν· διότι οπωσδήποτε θα ισχυριστούν πως είναι τρεπτή η άτρεπτη και πάντοτε αναλλοίωτη φύση. Αν πάλι δεν μεταβλήθηκε καθόλου, αλλά παρέμεινε αυτό που ήταν πάντοτε, προερχόμενο από τον Θεό ως δικό Του εμφύσημα, πώς παρεκτράπηκε προς την αμαρτία και έγινε δεκτικό σε τόση ποικιλία παθών; Διότι βεβαίως δεν θα μπορούσαν να πουν ότι υπάρχει καθόλου στη θεία φύση η δυνατότητα να σφάλλει.

Αλλά για να μην παραμερίσουμε τον λόγο που οφείλουμε στα προκείμενα ζητήματα, χρησιμοποιώντας μακροσκελείς αποδείξεις για το θέμα αυτό, λέγω ότι πρέπει να αναλάβουμε πάλι εκείνο το σημείο και να πούμε, πως κανείς, νομίζω, από όσους σκέφτονται σωστά δεν θα μπορούσε να θεωρήσει ότι το εμφύσημα που προήλθε από τη θεία ουσία έγινε η ψυχή του ζωντανού όντος. Αλλά αφού εμψυχώθηκε, ή μάλλον αφού έφτασε στην ιδιότητα της τέλειας φύσης και με τα δύο, εννοώ δηλαδή με την ψυχή και το σώμα, ο Δημιουργός εντύπωσε σε αυτό το Άγιο Πνεύμα σαν κάποια σφραγίδα της δικής Του φύσης, δηλαδή την πνοή της ζωής, μέσω της οποίας αναπλαθόταν προς το αρχέτυπο κάλλος και τελειοποιούνταν κατ' εικόνα του Κτίστη, διακρατούμενος προς κάθε μορφή αρετής με τη δύναμη του Πνεύματος που είχε κατοικήσει μέσα του. Επειδή όμως, όντας αυτεξούσιος και έχοντας αναλάβει τα ηνία των δικών του θελημάτων (διότι και αυτό αποτελεί μέρος της εικόνας, αφού ο Θεός εξουσιάζει τα δικά Του θελήματα), παρεκτράπηκε και έπεσε, το πώς ακριβώς, ας μας το διδάξει η θεία Γραφή, διότι ο λόγος της για το θέμα αυτό είναι σαφής. Ο Θεός και Πατέρας θέλησε και επιχείρησε να ανακεφαλαιώσει πάλι την ανθρώπινη φύση στην αρχαία της κατάσταση εν Χριστώ, και, επειδή το θέλησε, το έφερε εις πέρας. Πώς λοιπόν έγινε αυτό, είναι ακόλουθο να εξετάσουμε: δεν ήταν δυνατόν να διαφύγει ο άνθρωπος τον θάνατο με άλλον τρόπο, όντας πλάσμα φθειρόμενης φύσης, παρά μόνο εάν ανακτούσε εκείνη την αρχαία χάρη και μετείχε πάλι στον Θεό, ο Οποίος συγκρατεί τα πάντα στο είναι και τα ζωογονεί διά του Υιού εν Πνεύματι.

Είπε, λοιπόν, ο θεσπέσιος Μωυσής γι' αυτόν, ότι ο Θεός, παίρνοντας χώμα από τη γη, έπλασε τον άνθρωπο. Έπειτα, οδηγώντας το ζωντανό ον στην τέλεια ολοκλήρωση, και διδάσκοντας πώς και με ποιον τρόπο εμψυχώθηκε, λέει: «ενεφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής», υποδηλώνοντας ότι η ψυχή δεν δόθηκε στον άνθρωπο χωρίς τον αγιασμό μέσω του Πνεύματος, ούτε ότι αυτή ήταν εντελώς γυμνή ή στερημένη από τη θεία φύση. Διότι, το ον που είχε τόσο ταπεινή προέλευση δεν θα φαινόταν ποτέ να είναι σύμφωνα με την ύψιστη εικόνα, αν δεν είχε λάβει και δεν είχε κληρονομήσει τη μόρφωση μέσω του Πνεύματος, σαν κάποιο περικαλλές προσωπείο, ολοφάνερα με το θέλημα του Θεού. Επειδή, λοιπόν, το Πνεύμα του είναι η καθαρή εικόνα της ουσίας του Μονογενούς, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί από τον Παύλο: «Διότι όσους προγνώρισε, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»· και καθιστά εκείνους στους οποίους ενυπάρχει σύμμορφους με την εικόνα του Πατρός, δηλαδή με τον Υιό, και με αυτόν τον τρόπο τα πάντα, μέσω του Υιού, επανέρχονται προς τον Πατέρα, από τον οποίο προέρχονται, μέσω του Πνεύματος.

Διότι υποσχέθηκε να καταπέμψει σε εμάς από τον ουρανό τον Παράκλητο, όταν ανεβεί επάνω κοντά στον Θεό και Πατέρα, πράγμα που βέβαια έπραξε όταν αναχώρησε προς τον Πατέρα, προσφέροντας πλουσιότατη την έκχυση του Πνεύματος σε όσους θέλουν να τη λάβουν. Και μπορεί να τη λάβει κανείς προφανώς μέσω της πίστεως σε αυτόν και του αγίου βαπτίσματος. Εκπληρωνόταν δε τότε αυτό που είχε ειπωθεί δια της φωνής του προφήτη, ότι «θα εκχέω από το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα». Αλλά έπρεπε ο Υιός να φανεί χορηγός του Πνεύματος και συνδοτήρας με τον Πατέρα, έπρεπε να κατανοήσουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν, ότι ακριβώς αυτός είναι η δύναμη του Πατέρα, η οποία δημιούργησε το σύμπαν, και έφερε τον άνθρωπο από το μη ον στο είναι. Διότι ο Θεός και Πατέρας, δια του ιδίου του Λόγου του, στην αρχή, αφού έλαβε χώμα από τη γη, όπως είναι γραμμένο, έπλασε το έμβιο ον, εννοώ βέβαια τον άνθρωπο, του έδωσε ψυχή όπως ο ίδιος γνωρίζει και τον ελαμπρύνε με τη μετοχή στο δικό του Πνεύμα· «διότι εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής», όπως είναι γραμμένο. Επειδή όμως συνέβη να πέσει ο άνθρωπος από παρακοή στον θάνατο, και να γλιστρήσει από εκείνη την αρχαία τιμή, τον έκτισε πάλι ο Θεός και Πατέρας και τον επανέφερε σε καινότητα ζωής δια του Υιού, όπως ακριβώς στην αρχή· αλλά πώς τον επανέφερε ο Υιός;

Με τον θάνατο της αγίας Του σάρκας νεκρώνοντας τον θάνατο και επαναφέροντας το ανθρώπινο γένος στην αφθαρσία· διότι ο Χριστός αναστήθηκε για χάρη μας. Για να μάθουμε λοιπόν ότι αυτός ο ίδιος είναι ο δημιουργός που εξ αρχής έπλασε τη φύση μας, και που μας σφράγισε με το Άγιο Πνεύμα, πάλι ο Σωτήρας μας, σαν σε απαρχή της ανακαινιζόμενης φύσης, χαρίζει το Πνεύμα στους αγίους μαθητές Του με φανερό εμφύσημα. Διότι γράφει ο Μωυσής για την αρχική μας δημιουργία, ότι εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής. Όπως λοιπόν πλάστηκε και δημιουργήθηκε εξ αρχής, έτσι και ανακαινίζεται, και όπως ακριβώς μορφοποιήθηκε τότε κατ' εικόνα του Δημιουργού, έτσι και τώρα με τη μετοχή στο Πνεύμα αναπλάθεται καθ' ομοίωση του ίδιου του Ποιητή του. Διότι το ότι το Πνεύμα αποτυπώνει τη μορφή του Σωτήρα στις ψυχές αυτών που το δέχονται, πώς να μην είναι αναμφισβήτητο, όταν ο Παύλος γράφει με σαφήνεια προς εκείνους που από ραθυμία είχαν διολισθήσει στην τήρηση του νόμου: «Παιδιά μου, για τους οποίους πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Διότι δεν λέει ότι ο Χριστός θα μορφωθεί μέσα τους με κάποιον άλλο τρόπο, παρά μόνο με τη μετοχή στο Άγιο Πνεύμα και με το να πολιτεύονται σύμφωνα με τον ευαγγελικό νόμο. Επομένως, ο Χριστός, ως απαρχή της ανανεωμένης κτίσης προς την αφθαρσία και τη δόξα και προς τη θεοειδή εικόνα, εγκαθιστά και πάλι το δικό Του Πνεύμα μέσα στους ίδιους τους μαθητές Του.

Ματθ. 24, 51 Ας εξετάσουμε τι σημαίνει το να διχοτομηθεί. Όταν δημιουργήθηκε αρχικά ο Αδάμ, ο Θεός, αποδίδοντας την τελειότατη ομορφιά στη φύση, τον κατέστησε μέτοχο του δικού Του Πνεύματος· διότι «ενεφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής»· επειδή εκείνο που αληθινά ζωοποιεί είναι το πνεύμα της ζωής, δηλαδή του Χριστού. Επειδή όμως, από απάτη, γλίστρησε στην αμαρτία, στερήθηκε το πνεύμα. Όταν όμως ευδόκησε ο Θεός και Πατέρας «να ανακεφαλαιώσει τα πάντα εν τω Χριστώ» και να επαναφέρει στην αρχαία ομορφιά την ανθρώπινη φύση, αναλάβαμε ξανά μέσω της χάριτος εκείνο που μας στέρησε η παρείσφρηση της αμαρτίας· διότι ο Χριστός ενεφύσησε σε εμάς μετά την ανάσταση, ανακαινίζοντάς μας προς την αρχαία ομορφιά, λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο». Ενώνεται, λοιπόν, με εμάς το Πνεύμα· διότι «εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα με Αυτόν». Επομένως, εάν βρεθούμε στο τέλος προσηλωμένοι στα έργα της ευσέβειας, απολαμβάνουμε την πληρότητα, έχοντας τώρα το Πνεύμα ως αρραβώνα, εάν όμως κατακριθούμε για αμαρτίες, τότε θα χάσουμε και αυτόν ακόμη τον αρραβώνα του Πνεύματος· διότι αποκόπτεται και απομακρύνεται, όπως ακριβώς κατά τον καιρό της κρίσεως. Και λέμε ότι αυτή είναι η διχοτόμηση για την οποία κάνει λόγο εδώ· διότι δεν είναι δυνατόν να παραδοθεί κάποιος στην κόλαση έχοντας μαζί του το Πνεύμα.

Διότι ο Θεός των όλων τίμησε τον άνθρωπο δημιουργώντας τον αυτουργικώς. Διότι δεν πλάστηκε και αυτός μόνο με τον λόγο μαζί με τα άλλα κτίσματα, όπως ακριβώς συνέβη με το «Ας γίνει στερέωμα, και έγινε έτσι»· αλλά έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο, σύμφωνα με τα λόγια του πάνσοφου Μωυσή. Δημιουργήθηκε δε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, και εγκαθιδρύθηκε ως ένας άρχοντας των όσων υπάρχουν επί της γης. Τιμήθηκε δε εκτός αυτού και με πνεύμα ζωής. Διότι εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής. Επομένως, «ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε», σύμφωνα με τα γεγραμμένα· διότι λάτρεψε τα γλυπτά είδωλα· και, όπως είπε ο προφητικός λόγος, «Προσκύνησαν αυτά που έφτιαξαν τα δάχτυλά τους». Και έσκυψε ο άνθρωπος, και ταπεινώθηκε ο άνδρας.

Με ποιον τρόπο, θα το εξηγήσουμε όσο είναι δυνατόν. Διότι ο άνθρωπος πλάθεται μεν με απλό τρόπο, όπως ακριβώς και ο προπάτορας Αδάμ από τη γη. Επειδή, όπως λέει, έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο. Επεκτείνεται δε αυτός ο τρόπος της δημιουργίας μέχρι και σήμερα στα δικά μας. Διότι ο καθένας πλάθεται στην κοιλιά της μητέρας του, και αυτή είναι η οδός που φέρνει στην ύπαρξη όσους βρίσκονται πάνω στη γη. Πλάθεται όμως και σε παιδί του Θεού, διαμορφούμενος νοητά με τη γνώση των θείων νόμων σε μια εξαιρετική μορφή, η οποία προκύπτει στις ψυχές των ανθρώπων από την ευκοσμία των αρετών. Αυτό θα μπορούσε να νοηθεί ως το πνευματικό κάλλος. Πλάθονται όμως, κατά κάποιον τρόπο, και εν Χριστώ μέσω της μετοχής στο Άγιο Πνεύμα σε μορφή όμοια με Αυτόν. Γράφει εξάλλου και ο θεσπέσιος Παύλος στους Γαλάτες: «Παιδιά μου, για τους οποίους πάλι νιώθω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Μορφώνεται δε πράγματι μέσα μας ο Χριστός, καθώς το Άγιο Πνεύμα ενσταλάζει μέσα μας μια θεία μορφή, διαμέσου του αγιασμού και της δικαιοσύνης.

Διότι ο Χριστός δεν μας έφερε τη δική του σάρκα άνωθεν και από τον ουρανό, αλλά μάλλον γεννήθηκε κατά σάρκα από γυναίκα, η οποία είναι και αυτή μία από όσους βρίσκονται στη γη. Όταν λοιπόν λέγεται ότι έγινε καρπός και βλάστημα της γης, θα κατανοήσεις, όπως είπα, ότι γεννήθηκε κατά σάρκα από γυναίκα που ελήφθη για αυτήν την υπηρεσία, αν και ήταν μία από τους ανθρώπους της γης. «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός που σε έκτισε· ποιον κατασκεύασα καλύτερο, σαν πηλό κεραμέα;» Με αυτά τα λόγια τρόπον τινά αποδίδει την αιτία, του ότι ο Υιός, αν και είναι Θεός κατά φύση, κένωσε τον εαυτό του, και επέλεξε να πάθει για εμάς, και να αξιώσει με τόσο μεγάλη ευσπλαχνία αυτούς που βρίσκονται στη γη, ώστε να προσφέρει ως αντάλλαγμα τη δική του ψυχή· ή μάλλον και να καταδεχθεί να λάβει τη μορφή του δούλου, και να ανταλλάξει την ύψιστη δόξα με την ταπεινότητα της ανθρώπινης φύσης. Γι' αυτό λέει «Εγώ είμαι», το οποίο τώρα πρέπει να εκληφθεί με την έννοια: υπάρχω και ζω, όντας Θεός αληθινός και Κύριος των δυνάμεων, ο οποίος έφερε στην ύπαρξη τα πάντα και δεν δημιούργησε τον θάνατο, αλλά μάλλον έκτισε τα πάντα για την αφθαρσία. Έπειτα, τιμώντας την ανθρώπινη φύση και δείχνοντας ότι κανένα απολύτως από όλα τα όντα της γης δεν μπορεί να εξισωθεί με αυτήν, λέει: «Ποιον κατασκεύασα καλύτερο σαν πηλό κεραμέα;» Διότι έχουμε πλαστεί από αυτόν, αφού πήρε χώμα από τη γη και μας διαμόρφωσε άριστα, σαν κεραμέας.

Επειδή όμως ο άνθρωπος είναι ον αληθώς προικισμένο και θεοειδέστατο, για να μη φανεί ότι το μίμημα της ανώτατης δόξας έλαβε ίση μεταχείριση κατά τη δημιουργία του με εκείνα που δεν έχουν αυτά τα χαρακτηριστικά, ο Θεός ετίμησε το δημιούργημα και με προηγούμενη βουλή και με την προσωπική του ενέργεια. Και αφού τον έπλασε ως άγαλμα από χώμα, τον κατέστησε έλλογο ον, και για να ανέλθει στους λόγους της δικής του φύσης, ενεφύσησε αμέσως μέσα του πνεύμα άφθαρτο και ζωοποιό. Διότι έχει γραφτεί: «Και ενεφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής, και έγινε ο άνθρωπος ζώσα ψυχή.» Έπειτα τον αξίωσε να κατοικήσει στον παράδεισο και την τρυφή, και του παραχώρησε την εξουσία πάνω σε όλα τα επίγεια. Τον κατέστησε άρχοντα στα ψάρια και στα πτηνά, και υπέταξε σε αυτόν τις αγέλες των άγριων θηρίων, ενώ καθυπέταξε, μαζί με τα άλλα, ακόμη και τα είδη των ιοβόλων ζώων. Και διέταξε να πειστούν μέσω φυσικών νόμων ότι οφείλουν να φοβούνται τον άνθρωπο. Ήταν λοιπόν ο άνθρωπος το εκμαγείο της ανώτατης δόξας και η εικόνα της θεοπρεπούς εξουσίας πάνω στη γη. Επειδή όμως εκείνος που είχε φτάσει σε τέτοιο βαθμό δόξας και τρυφής έπρεπε οπωσδήποτε να γνωρίζει πολύ καλά ότι έχει πάνω του τον Θεό ως εξουσιαστή, βασιλιά και κύριο, για να μην ολισθήσει πάρα πολύ εύκολα εξαιτίας της υπερβολικής ευημερίας στο να νομίσει τυχόν ότι έχει απαλλαγεί και από την εξουσία και από την υπεροχή του Κυβερνήτη, του έδωσε αμέσως νόμο, και συνέδεσε στενά τις παραβάσεις με την απειλή της τιμωρίας.

Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο από τη γη «και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή». Και άλλοι μεν λένε ότι η ψυχή δημιουργήθηκε από το εμφύσημα, όπως το σώμα από τα χέρια· άλλοι δε, ότι εκείνο το εμφύσημα έγινε ψυχή σε αυτόν· άλλοι πάλι, ότι εκείνο το εμφύσημα έδωσε ζωτική δύναμη στον άνθρωπο που είχε ήδη πλαστεί ολόκληρος· και άλλοι, ότι αυτό το εμφύσημα είναι ο νους, ο οποίος διακρίνεται από την ψυχή, και αυτό αποτελεί το «κατ' εικόνα», ώστε ο άνθρωπος να συνίσταται από αυτά τα τρία: τον νου, την ψυχή και το σώμα, κατά τρόπο ιδιάζοντα σε ένωση. Και τίθεται το ερώτημα εάν αυτό το εμφύσημα αποτελεί ίδιον της ουσίας του Θεού ή είναι κάτι αλλότριο.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Τα τόσο λεπτά και όχι συνηθισμένα ζητήματα δεν απαιτούν δογματική απόφαση, αλλά μάλλον διερεύνηση και στοχαστική εξέταση, με την προϋπόθεση να μην επιτρέπεται να εκπίπτει ο λόγος σε όσα δεν αρμόζουν, δηλαδή να παραφέρεται έξω από το πρέπον. Διότι είναι γραμμένο: «εάν αναζητάς, να αναζητάς, και να κατοικείς κοντά μου». Αυτό όμως που το ιερό κείμενο δεν είπε με σαφήνεια, πώς θα μπορούσε κανείς να το εξηγήσει σαφώς; Για παράδειγμα, λέω ότι στο βιβλίο της κοσμογονίας είναι γραμμένο πως στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη. Και ότι μεν τα δημιούργησε, το είπε το ιερό κείμενο, και εμείς το δεχόμαστε αυτό ως αληθινό μέσω της πίστης. Το πώς όμως ή από πού, ή με ποιον τρόπο παρήχθησαν στην ύπαρξη ο ουρανός και η γη και τα υπόλοιπα κτίσματα, το να τα περιεργαζόμαστε πολυάσχολα δεν είναι αζήμιο· διότι δεν πρέπει να βυθίζουμε τον νου σε βαθύτερα ζητήματα. Όσα, λοιπόν, δεν λέει με απόλυτη σαφήνεια η Θεία Γραφή, αυτά πρέπει να παραμένουν άδηλα και να τα προσπερνάμε σιωπηλά. Εάν όμως πρέπει να εξάγουμε συμπεράσματα με λογισμό που αποβλέπει στην ορθότητα, λέμε ότι ο Δημιουργός των όλων έπλασε μεν τον άνθρωπο από χώμα, δηλαδή το σώμα του· και αφού το εμψύχωσε με ψυχή ζωντανή και νοερή, με τον τρόπο που Εκείνος γνωρίζει, ενέβαλε φυσικά μέσα του την έφεση και τη γνώση για κάθε αγαθό. Διότι νομίζω πως αυτό φανερώνει εκείνο που ειπώθηκε μέσω του μακάριου ευαγγελιστή Ιωάννη: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

Διότι το έλλογο ον γεννιέται έχοντας φυσική προδιάθεση προς το αγαθό. Και αυτό το διδάσκει γράφοντας ο πάνσοφος Παύλος, ότι «δικό του δημιούργημα είμαστε, κτισμένοι για καλά έργα, τα οποία προετοίμασε ο Θεός για να περπατήσουμε μέσα σε αυτά». Διότι ο άνθρωπος κυβερνάται σύμφωνα με την ελεύθερη βούλησή του και του έχουν εμπιστευθεί τα ηνία της δικής του διάνοιας, ώστε να κατευθύνεται όπου θέλει, είτε προς το αγαθό, είτε προς το αντίθετο. Έχει δε η φύση του εμφυτευμένη μέσα της την έφεση και την προθυμία προς κάθε τι αγαθό, καθώς και το να επιθυμεί να επιμελείται την αγαθότητα και τη δικαιοσύνη. Διότι έτσι λέμε ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν, επειδή το ον αυτό είναι από τη φύση του αγαθό και δίκαιο. Επειδή όμως δεν έπρεπε να είναι μόνο λογικό και να έχει προδιάθεση προς την αγαθοεργία και τη δικαιοσύνη, αλλά να είναι και μέτοχο του Αγίου Πνεύματος, για να έχει μέσα του λαμπρότερα τα χαρακτηριστικά της θείας φύσης, γι' αυτό και του ενεφύσησε πνοή ζωής. Και αυτό είναι το Πνεύμα που χορηγείται μέσω του Υιού στη λογική κτίση, και τη διαμορφώνει προς την ανώτατη μορφή, δηλαδή τη θεία. Διότι το ότι το πνεύμα που του εμφυσήθηκε δεν έγινε η ψυχή του ανθρώπου, ούτε βέβαια ο νους, όπως νομίζουν μερικοί, μπορεί να το δει κανείς από το εξής. Πρώτον, διότι αυτός που ενεφύσησε εννοείται πως είναι ο Θεός, ενώ αυτό που εμφυσήθηκε από αυτόν θεωρείται οπωσδήποτε ως κάτι δικό του, δηλαδή της ουσίας του.

ΑΛΛΟ, που περιέχει μια πιθανή εξήγηση του ρητού. Ο Πατέρας εργάζεται τα πάντα μέσω του Υιού, και αυτό είναι το σχήμα της υποταγής, το να φαίνεται δηλαδή σαν να υπόκειται στα θελήματα του Πατέρα. Όπως ακριβώς, όταν ο Πατέρας λέει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο», ο Λόγος λαμβάνει με θεοπρεπή τρόπο χώμα από τη γη και απεργάζεται αυτό που αποφασίστηκε. «Διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού.» Διδάσκοντας λοιπόν ο Παύλος ότι και στον μέλλοντα αιώνα ο Πατέρας θα γίνει τα πάντα μέσα μας πάλι μέσω του Υιού, λέει πολύ σοφά: «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε ο Θεός να είναι τα πάντα σε όλους.» Διότι είναι σαν να έλεγε: Ας μην νομίζει κανείς ότι στον μέλλοντα αιώνα θα γίνουμε μέτοχοι του Πατέρα με διαφορετικό τρόπο, παρά μόνο πάλι μέσω του Υιού. Το «μέσω του Υιού», όμως, υποδηλώνει την υποταγή, η οποία καθόλου δεν αδικεί τον Υιό ως προς τον λόγο της ουσίας, αλλά διατηρεί την ενότητα και τη συνήθη τάξη της Αγίας Τριάδας απαράλλαχτη. Διότι δεν θα στασιάσει τότε με τον εαυτό της, ούτε αυτό που υπάρχει πάντοτε κατά τον ίδιο τρόπο θα διαταραχθεί από άτακτες μεταβολές, αλλά θα είναι πάλι, και εκείνον τον καιρό, ο Πατέρας μέσω του Υιού τα πάντα σε όλους: και ζωή, και αφθαρσία, και χαρά, και αγιότητα, και δύναμη, και καθετί που περιλαμβάνεται στις υποσχέσεις προς τους αγίους. Διότι δες πόση οικονομία φέρει ο Λόγος.

Ότι από την ουσία του Πατρός και του Υιού είναι το Άγιο Πνεύμα. Εξηγώντας ο μακάριος Μωυσής τη δημιουργία του ανθρώπου και την έλευσή του στην ύπαρξη, βεβαιώνει ότι ο Θεός πήρε χώμα από τη γη, και έπλασε με την παντοδύναμη δύναμή του αυτό το ορατό σχήμα του σώματος, και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής· ώστε να γίνει ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή. Επομένως, λέμε ότι το θείο εμφύσημα που δόθηκε στο πλάσμα δεν είναι η ίδια η ψυχή (διότι τότε θα ήταν άτρεπτη, έχοντας προέλθει από μια τέτοια φύση), αλλά η μετοχή στο Άγιο Πνεύμα, η οποία εντέθηκε από την αρχή στην ανθρώπινη ψυχή.

Διότι κάθε τελειότητα στα δημιουργήματα προέρχεται δια του Πνεύματος, εξού και το έλλογο ον δημιουργήθηκε κατ' εικόνα Θεού, καθώς δια της μετουσίας του Πνεύματος μορφοποιήθηκε σύμφωνα με Αυτόν. Αλλά αυτό που ο μακάριος Μωυσής βεβαίωσε ότι εμφυσήθηκε από τον Θεό στον άνθρωπο, αυτό ο Χριστός, ανανεώνοντάς το σε εμάς μετά την εκ νεκρών ανάστασή Του, το εμφύσησε στους μαθητές Του λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον», ώστε, αφού αναμορφωθούμε πάλι σύμφωνα με την αρχική εικόνα, να αναδειχθούμε σύμμορφοι με τον Δημιουργό δια της μετοχής του Πνεύματος. Επομένως, όταν το Άγιο Πνεύμα, ενοικώντας μέσα μας, μας καθιστά σύμμορφους με τον Θεό, και συγχρόνως προέρχεται και από τον Πατέρα και από τον Υιό, είναι ολοφάνερο ότι ανήκει στη θεία ουσία, καθώς προέρχεται ουσιωδώς μέσα από αυτήν και εξ αυτής. Όπως ακριβώς βεβαίως συμβαίνει και με το εμφύσημα που εξέρχεται από το ανθρώπινο στόμα, αν και το παράδειγμα είναι μικρό και ανάξιο λόγου, διότι ο Θεός υπερέχει των πάντων.

Διότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε στην αρχή ως ζωντανή ψυχή, αφού ο Θεός ενέπνευσε σε αυτόν πνοή ζωής· διότι έτσι έχει γραφτεί. Επειδή θα αποδώσουμε, νομίζω, αδυναμία στη ζωή που ζωογονεί τα πάντα, εάν πούμε ότι αυτό που δημιουργήθηκε από αυτήν για να ζει, χάνεται μαζί με τα πρόσκαιρα σώματα. Θα την στεφανώσουμε όμως με υπέρτατη σύνεση, πιστεύοντας ότι είναι αθάνατη, επειδή έτσι φάνηκε καλό για αυτήν στον Δημιουργό των πάντων, μέσα στον οποίο ζούμε, κινούμαστε και υπάρχουμε. Και αυτός, νομίζω, είναι ο λόγος της νομοθεσίας γι' αυτό το ζήτημα. Ας προχωρήσουμε όμως και σε άλλες διατάξεις της σκηνής. Είπε λοιπόν ο Θεός στην Έξοδο: «Δεν θα προσφέρεις μαζί με ζύμη το αίμα της θυσίας μου.» Άζυμο ας είναι, λέει, το αίμα που χύνεται, και για ό,τι προσφέρεται ως θυσία στον Θεό, να μην προστίθεται βέβαια σε αυτό ζύμη ή ζυμωμένο σιμιγδάλι· διότι πρέπει εμείς, όντας καθαρισμένοι και σαν άζυμοι, δηλαδή μη φέροντας στον νου μας καμία πρόσμιξη από φαυλότητα και πονηρία, να αφιερώνουμε στον Θεό τις ψυχές μας, των οποίων τύπος είναι το αίμα. Νέο φύραμα και άζυμους αποκαλούσε και ο θεσπέσιος Παύλος αυτούς που διατηρούν την ψυχή τους ειλικρινή, αθόλωτη και αμιγή από φαυλότητα, προφανώς διαμέσου της πίστεως στον Χριστό και της ολοκληρωτικής αγάπης. Αλλά «Ούτε θα παραμείνει κατά τη διάρκεια της νύχτας, λέει, το λίπος της εορτής μου, μέχρι το πρωί», δηλαδή, δεν θα προσφέρεις χθεσινό λίπος για οσμή ευωδίας.

Ας εξετάσουμε όμως και κάτι ακόμη μεγαλύτερο από αυτό. Διότι το να γεννηθούν σώματα από σώματα, αν και παράδοξο, είναι ωστόσο δυνατό. Το να γίνει όμως το χώμα της γης άνθρωπος, αυτό είναι πιο θαυμαστό. Το να αποκτήσει ο άμορφος πηλός χιτώνες οφθαλμών και λάμψη, αυτό είναι πιο θαυμαστό. Το να δημιουργείται από το ομοιογενές χώμα και η σκληρότητα των οστών και η απαλότητα των πνευμόνων και οι υπόλοιπες διαφορετικές μορφές των μελών του σώματος, αυτό είναι θαυμαστό. Το να περιφέρεται ο εμψυχωμένος πηλός στην οικουμένη με δική του κίνηση και να οικοδομεί, αυτό είναι θαυμαστό. Το να διδάσκει ο πηλός, να ομιλεί, να κατασκευάζει και να βασιλεύει, αυτό είναι θαυμαστό. Ώ, λοιπόν, αμαθέστατοι Ιουδαίοι, από πού προήλθε ο Αδάμ; Δεν πήρε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε αυτό το θαυμάσιο πλάσμα; Έπειτα, ο πηλός από τη μια μεταβάλλεται σε οφθαλμό, και η παρθένος δεν γεννά υιό; Αυτό που θεωρείται αδύνατο στους ανθρώπους μάλλον συμβαίνει, και αυτό που είναι δυνατό, άραγε δεν γίνεται;