Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 22:1

Να υγιαίνεις εν Κυρίω, αγαπητέ. Απόκριση του ίδιου μεγάλου Γέροντα προς τον ίδιο, ο οποίος είχε πέσει σε πολλή αθυμία: Αδελφέ Ανδρέα, είθε να μην επιτρέψει ο φιλάνθρωπος Θεός μας στον μισόκαλο εχθρό να σπείρει μέσα σου τη δική του λύπη και αθυμία, για να μη σε οδηγήσει σε απόγνωση και σχετικά με όσα σου έχουν υποσχεθεί μέσω του Αγίου Πνεύματος, σε σένα τον αγαπητό από τον ευλογημένο Θεό. Αλλά είθε να ανοίξει την καρδιά σου για να κατανοείς τις Γραφές, όπως άνοιξε την καρδιά του Κλεόπα και των συν αυτώ. Πώς ο Θεός, μετά τις υποσχέσεις προς τον άγιο και πατριάρχη Αβραάμ, τον δοκίμασε πάλι; Διότι λέγει: «Και μετά τα λόγια αυτά, ο Θεός δοκίμασε τον Αβραάμ». Ποια λόγια; Εννοώ των υποσχέσεων. Τον φίλο Του, αυτόν που ιερούργησε σε Αυτόν την εκούσια θυσία, αυτόν που δεν άξιζε να πάθει κανένα κακό, στον οποίο η πίστη λογίστηκε ως δικαιοσύνη, έναν τέτοιον άνθρωπο τον άφησε να πέσει σε πειρασμό για να τον δοκιμάσει και για να μην έχουν καμία δικαιολογία οι δυνάμεις του σκότους, ώστε να γίνει παράδειγμα προς μίμηση στους πιστούς, διότι μέσα από πολλές θλίψεις πρόκειται να εισέλθουν στη βασιλεία του Θεού. «Οι οποίοι με την υπομονή τους κερδίζουν τις ψυχές τους», «ευχαριστώντας για το καθετί». Μαζί με αυτά, φέρε στον νου σου και τον εν αγίοις Ιώβ, τον γνήσιο φίλο του Θεού, «τον αληθινό και άμεμπτο και δίκαιο, που σεβόταν τον Θεό και απείχε από κάθε πονηρό πράγμα».

Το να λέγεται δε για τον Αδάμ: «Ας τον εκδιώξουμε, μήπως απλώσει το χέρι του και αγγίξει το ξύλο της ζωής και φάει και ζήσει στον αιώνα» — το να λέγεται το «μήπως» υποδηλώνει αυτόν που αγνοεί, και το να προστίθεται το «Μήπως αφού φάει, ζήσει στον αιώνα» υποδηλώνει αυτόν που φθονεί. Και το να γράφεται ότι «αναλογίστηκε ο Θεός ότι εποίησε τον άνθρωπο» υποδηλώνει ότι και μετανιώνει και αγνοεί· διότι το «αναλογίστηκε» αποτελεί σκέψη, μέσω της οποίας κάποιος, από άγνοια για τα όσα βούλεται, θέλει να εξακριβώσει το αποτέλεσμα, ή είναι ίδιον αυτού που μεταμέλεται για κάτι που δεν κατέληξε σύμφωνα με τη γνώμη του. Και το να είναι γραμμένο: «Και οσμίστηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας» είναι ίδιον του ενδεούς, και το να ευφραίνεται κανείς με την κνίσα των σαρκών δεν είναι ίδιον του αγαθού. Το δε να υποβάλλει σε δοκιμασία (όπως γράφεται: «Και δοκίμασε ο Κύριος τον Αβραάμ») είναι ίδιον του κακού και αυτού που αγνοεί την έκβαση της υπομονής.

Ονομάζοντας τον πρώτο Κάιν, που ερμηνεύεται «ζήλος» (φθόνος), ο οποίος από φθόνο σκότωσε τον αδελφό του τον Άβελ, που ερμηνεύεται «πένθος»· διότι γι' αυτόν, τον πρώτο που δολοφονήθηκε, πένθησαν οι γονείς. Αν όμως ο Αδάμ, ο οποίος ήταν δημιούργημα του Θεού, διέθετε πρόγνωση, πολύ περισσότερο την έχει ο Θεός που τον δημιούργησε. Και είναι ψευδές (με την κατά γράμμα έννοια) αυτό που γράφτηκε: «Σκέφτηκε ο Θεός», σαν να κατέφυγε σε συλλογισμό εξαιτίας άγνοιας. Ακόμη και το ότι «ο Κύριος δοκίμαζε τον Αβραάμ», για να μάθει αν θα επιδείξει υπομονή. Καθώς και το γραμμένο: «Ας κατεβούμε να δούμε, αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε εμένα· ειδάλλως, για να το μάθω»—και, για να μην μακρηγορώ πολύ, όσες φράσεις Του καταλογίζουν άγνοια ή κάποια άλλη αδυναμία, ανασκευάζονται από άλλες φράσεις που δηλώνουν τα αντίθετα, και έτσι ελέγχονται ως ψευδείς. Και για να φανεί ότι όντως προγνωρίζει, λέει στον Αβραάμ: «Με βεβαιότητα να γνωρίζεις ότι το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη ξένη, και θα τους υποδουλώσουν, θα τους κακουχήσουν και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ. Και μετά από αυτά θα εξέλθουν με πολλές αποσκευές (πλούτη). Εσύ δε θα αναχωρήσεις προς τους πατέρες σου εν ειρήνη, φτάνοντας σε καλά γηρατειά. Και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων έως τώρα». Τι λοιπόν; Δεν προαναγγέλλει και ο Μωυσής τα αμαρτήματα του λαού και δεν προδηλώνει τη διασπορά τους στα έθνη;

Αμέσως λοιπόν, ο Αδάμ που δημιουργήθηκε καθ' ομοίωσή του και τυφλός πλάθεται και αναγνωρίζεται ως μη έχων ίσως γνώση του καλού ή του κακού, εξαιτίας του οποίου και βρίσκεται παραβάτης, και εκδιώκεται από τον παράδεισο, και τιμωρείται με θάνατο. Ομοίως δε και αυτός που τον έπλασε, επειδή δεν βλέπει τα πάντα, κατά την καταστροφή των Σοδόμων λέει, ελάτε, και αφού κατεβούμε ας δούμε, αν σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε εμένα συντελούνται, και αν όχι, για να μάθω· και δείχνει τον εαυτό του να αγνοεί. Με το να πει δε για τον Αδάμ: ας τον διώξουμε, μήπως τυχόν απλώνοντας το χέρι του αγγίξει το δέντρο της ζωής και φάει, και ζήσει αιώνια· δείχνει να φθονεί. Και με το να έχει γραφτεί, ότι συλλογίστηκε ο Θεός, ότι δημιούργησε τον άνθρωπο· δείχνει ότι και μετανοεί και αγνοεί. Διότι το «συλλογίστηκε», είναι σκέψη, με την οποία κάποιος εξαιτίας άγνοιας αυτών που θέλει, επιθυμεί να εξακριβώσει το τέλος· ή κάποιου που μεταμελείται για αυτό που κατέληξε αντίθετα με τη θέλησή του. Και το να έχει γραφτεί, «και οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας», είναι χαρακτηριστικό κάποιου που έχει ανάγκη, και το να ευχαριστείται με την κνίσα των κρεάτων, δεν είναι γνώρισμα αγαθού. Το δε να πειράζει όπως έχει γραφτεί, «και πείραζε ο Κύριος τον Αβραάμ», είναι γνώρισμα κακού και κάποιου που αγνοεί το τέλος της υπομονής.

Όσο για το ότι έχει γραφτεί: «αναλογίστηκε ο Θεός», σαν να έκανε χρήση συλλογισμών λόγω άγνοιας, και ακόμη το: «ο Κύριος δοκίμασε τον Αβραάμ, για να γνωρίσει αν θα αντέξει», και το: «ας κατέβουμε να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή που φτάνει σε εμένα, ειδάλλως, για να το μάθω»· και, για να μη μακρηγορώ, αυτά τα χωρία έχουν σαφές νόημα και σκοπό, μη καταλογίζοντας άγνοια στον Θεό, έστω και αν αυτό διαφεύγει από τη δική σου αντίληψη. Το ότι όμως Εκείνος όντως προγνωρίζει, το φανερώνει λέγοντας στον Αβραάμ: «Να ξέρεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι ξένοι σε γη που δεν θα είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν, θα τους κακοποιήσουν και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ. Και ύστερα από αυτά θα βγουν από εκεί με πολλά αγαθά· εσύ, αντίθετα, θα απέλθεις προς τους πατέρες σου με ειρήνη, σε βαθιά και καλά γηρατειά· και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ». Το να λέγονται αυτά, τα οποία επρόκειτο οπωσδήποτε να συμβούν έπειτα από πολλές γενεές, αποτελεί χαρακτηριστικό Εκείνου που προγνωρίζει και γνωρίζει με απόλυτη σαφήνεια.

Αμέσως λοιπόν, ο Αδάμ, ο οποίος δημιουργήθηκε καθ' ομοίωσή του, πλάθεται τυφλός, και παραδίδεται χωρίς να έχει γνώση του καλού ή του κακού, και βρίσκεται παραβάτης, και εκβάλλεται από τον παράδεισο και τιμωρείται με θάνατο. Παρομοίως και αυτός που τον έπλασε, επειδή δεν βλέπει από παντού, λέει για την καταστροφή των Σοδόμων: «ελάτε να κατεβούμε και να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που έφτασε σε εμένα· ειδάλλως, για να το μάθω»· και με αυτά δείχνει ότι ο ίδιος αγνοεί. Και με το να πει για τον Αδάμ: «ας τον διώξουμε, μήπως απλώσει το χέρι του, αγγίξει το ξύλο της ζωής, φάει, και ζήσει αιώνια»· με το να πει «μήπως», φανερώνει άγνοια· και με το να προσθέσει «μήπως φάει και ζήσει αιώνια», φανερώνει και φθόνο. Και με το να έχει γραφτεί, ότι αναλογίστηκε ο Θεός που έφτιαξε τον άνθρωπο, δείχνει ότι και μετανιώνει και αγνοεί· διότι το «αναλογίστηκε» δηλώνει σκέψη, με την οποία κάποιος, εξαιτίας άγνοιας, θέλει να εξακριβώσει την έκβαση όσων επιθυμεί, ή αποτελεί γνώρισμα κάποιου που μεταμελείται για κάτι που δεν κατέληξε σύμφωνα με τη θέλησή του. Και το να έχει γραφτεί: «και οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας», είναι γνώρισμα ελλιπούς όντος, και το να ευχαριστείται με την κνίσα των κρεάτων δεν είναι γνώρισμα αγαθού. Το να δοκιμάζει όμως, όπως έχει γραφτεί: «και δοκίμασε ο Κύριος τον Αβραάμ», είναι γνώρισμα κακού, καθώς και κάποιου που αγνοεί την κατάληξη της υπομονής.

Όσο για το ότι έχει γραφτεί: «Σκέφθηκε ο Θεός», σαν να χρησιμοποίησε λογική σκέψη εξαιτίας άγνοιας· ακόμη και το αν ο Κύριος δοκίμασε τον Αβραάμ, «για να γνωρίσει» αν θα το υπομείνει, και το γεγραμμένο: «Ας κατεβούμε να δούμε, αν πράττουν ολοκληρωτικά σύμφωνα με την κραυγή τους που ήλθε σε μένα· κι αν όχι, για να το γνωρίσω». Και για να μη μακρηγορώ πολύ, τα λόγια αυτά έχουν σαφή την ερμηνεία, χωρίς να καταλογίζουν άγνοια στον Θεό, ακόμη κι αν αυτό διαφεύγει από τη δική σου διάνοια. Ότι δε πραγματικά προγνωρίζει, το λέει στον Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν θα είναι δική τους· και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους κακοποιήσουν, και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια· αλλά το έθνος, στο οποίο θα δουλέψουν, θα το κρίνω εγώ. Μετά από αυτά θα εξέλθουν από εκεί με πολλά υπάρχοντα· εσύ όμως θα απέλθεις προς τους πατέρες σου με ειρήνη, φτάνοντας σε καλά γεράματα· και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων».

β'. Το ότι λοιπόν ο μακάριος Αβραάμ υποβλήθηκε σε δοκιμασία και διατάχθηκε να θυσιάσει τον αγαπητό του υιό, δυσφορώντας μεν, όπως είναι φυσικό, ως πατέρας, και κεντριζόμενος από το θερμό κίνητρο της φύσης προς την πατρική στοργή, προτιμώντας όμως τελικά το αγαθό που θα προέκυπτε από την πράξη αυτή, αυτό ακριβώς μας φανερώνει πάλι πολύ σαφώς εκείνο το οποίο ειπώθηκε από τον Σωτήρα: «Διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον μονογενή Του Υιό, για να μην απωλεστεί καθένας που πιστεύει σε Αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια». Διότι, αν πρέπει να χρησιμοποιήσουμε μια ανθρώπινη έκφραση για να αποδείξουμε σαφώς το νόημα, ο Θεός και Πατέρας θλιβόταν βαθιά κατά κάποιον τρόπο στέλνοντας τον Υιό στον θάνατο για χάρη μας, αν και γνώριζε ότι δεν επρόκειτο να υποστεί τίποτα από τα οδυνηρά, επειδή και ο ίδιος ήταν απαθής ως Θεός. Όμως, έχοντας στον νου Του το όφελος που θα προέκυπτε από τον θάνατο, εννοώ τη σωτηρία και τη ζωή όλων, παραμέρισε τη στοργή που αρμόζει σε έναν πατέρα.

Δʹ. Εκεί υπήρχε μια μητέρα νεανική και γενναία, φιλόστοργη προς τα παιδιά της και συνάμα φιλόθεη, της οποίας τα μητρικά σπλάχνα σπαράσσονταν ενάντια στον νόμο της φύσης. Διότι δεν σπλαγχνιζόταν τα παιδιά της που έπασχαν, αλλά αγωνιούσε μήπως δεν υποστούν το μαρτύριο· ούτε αναπολούσε όσους είχαν ήδη αναχωρήσει περισσότερο από όσο προσευχόταν να προστεθούν σε αυτούς όσοι είχαν απομείνει· και για τους τελευταίους η μέριμνά της ήταν μεγαλύτερη από ό,τι για εκείνους που είχαν μεταστεί. Διότι για τους μεν η πάλη ήταν αμφίβολη, ενώ για τους δε η κατάληξη ήταν ασφαλής· και τους μεν τους είχε ήδη παραδώσει στον Θεό, ενώ για τους δε φρόντιζε πώς θα τους παραλάβει ο Θεός. Ω, ανδρεία ψυχή μέσα σε γυναικείο σώμα! Ω, θαυμαστή και μεγαλόψυχη προσφορά! Ω, θυσία εφάμιλλη με εκείνη του Αβραάμ και, αν δεν είναι τολμηρό να λεχθεί, ακόμη μεγαλύτερη!

Τι σε συμφέρει, ω άνθρωπε, να μαρτυρήσεις και να αναχωρήσεις εν δόξη από αυτόν τον κόσμο, ή να διασωθείς και, παραμένοντας εδώ, να αμαρτάνεις; Διότι γνωρίζουμε πολλούς που ομολόγησαν την πίστη τους μπροστά στο δικαστικό βήμα και εξαιτίας κάποιας αφορμής, κατά θεία πρόνοια, αφέθηκαν ελεύθεροι, και οι οποίοι, αφού έζησαν για ικανό χρονικό διάστημα, βρέθηκαν να υποπίπτουν σε παραπτώματα. Τι τους ωφέλησε η ομολογία προς τον Θεό; Διότι θα τους συνέφερε περισσότερο εάν είχαν αναχωρήσει από αυτόν τον κόσμο καθαροί, φέροντας τον επουράνιο στέφανο, παρά μένοντας πίσω να επισωρεύουν στον εαυτό τους αμαρτίες, για τις οποίες πρόκειται να δώσουν λόγο. Ώστε, ας εύχεται εκείνος που προσάγεται εξαιτίας του Ονόματος, αφού μαρτυρήσει με οποιονδήποτε τρόπο, να αναχωρήσει. Διότι αυτός πλέον δεν κρίνεται αλλά θα κρίνει, «έχοντας ίδια μερίδα στην πρώτη ανάσταση». Γίνε, λοιπόν, σταθερός, ω άνθρωπε, χωρίς ποτέ να κλονίζεσαι στην πίστη, και όταν κληθείς στο μαρτύριο υπάκουσε πρόθυμα, ώστε να φανεί η πίστη σου. Ίσως, πάλι, ο Θεός σε δοκίμασε όπως τον Αβραάμ, όταν του ζήτησε τον Ισαάκ. Εάν, ενώ έχεις προσαχθεί, θελήσει να σε λυτρώσει, δόξαζε τον Θεό και γι' αυτό. Μιμήσου και εσύ τους τρεις παίδες και κατανόησε την πίστη τους· διότι είπαν στον βασιλιά: «Δυνατός είναι ο Θεός να μας λυτρώσει», αλλά «εάν δεν» θελήσει, βρισκόμαστε στην εξουσία του Θεού· ευχαρίστως πεθαίνουμε παρά να πράξουμε αυτό που προστάχθηκε από εσένα.

Αλλά Εκείνος που γνωρίζει τα απόκρυφα της διανοίας, θέλοντας να μας αποκαλύψει την αρετή του δικαίου και τον μεγάλο πόθο που επεδείκνυε προς Αυτόν, ύστερα από τόσες πολλές υποσχέσεις, καθώς και από αυτήν που είχε δοθεί πρόσφατα και της οποίας τη μνήμη διατηρούσε ολοζώντανη, όταν πλέον ο Ισαάκ έφτασε σε ώριμη ηλικία και βρισκόταν στο άνθος της νεότητάς του, και μπορούσε κανείς να δει την αγάπη του πατέρα προς αυτόν να αυξάνεται, τότε, μετά από αυτά τα λόγια της επαγγελίας και αφού του είχε πει ότι «Μέσω αυτού θα κληθεί το σπέρμα σου, και αυτός θα είναι ο διάδοχός σου»· μετά από αυτά τα λόγια, ο Θεός δοκίμασε τον Αβραάμ.

Τι σημαίνει το «τον δοκίμαζε»; Όχι ότι ο Ίδιος αγνοούσε, αλλά τον υπέβαλε στη δοκιμασία, ώστε και οι τότε παρόντες και όσοι από τότε μέχρι σήμερα να διδαχθούν τον ίδιο πόθο με τον πατριάρχη, και να επιδεικνύουν υπακοή στα προστάγματα του Δεσπότη. «Και του είπε», αναφέρει, «Αβραάμ, Αβραάμ. Εκείνος δε απάντησε: Ιδού εγώ». Τι σκοπό έχει ο διπλασιασμός του ονόματος;

Διότι εξίσου αδύνατο ήταν, με την ανθρώπινη λογική εννοώ, και από μία μήτρα νεκρωμένη και γερασμένη, που είχε πλέον καταστεί άχρηστη για τεκνοποίηση, να δοθεί παιδί, αλλά και κάποιος που είχε σφαγιαστεί να αναστηθεί. Αλλ' όμως εκείνος πειθόταν· διότι η προγενέστερη πίστη του προετοίμαζε τον δρόμο για τα μελλοντικά. Εξάλλου, εκείνος μεν είδε πρώτα τα ευχάριστα, και τα δυσχερή αργότερα, στα γηρατειά του. Εσείς όμως, λέει, το αντίθετο: τα μεν θλιβερά πρώτα, τα δε ευχάριστα τελευταία. Αυτό απευθύνεται προς εκείνους που τολμούν να λένε ότι: «Αφού μας υποσχέθηκε τα αγαθά μετά θάνατον, ίσως μας εξαπάτησε». Αποδεικνύει έτσι ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει και από τους νεκρούς· και αν ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει και από τους νεκρούς, τότε οπωσδήποτε θα τα ανταποδώσει όλα. Εάν λοιπόν ο Αβραάμ πίστεψε πριν από τόσα χρόνια ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει από τους νεκρούς, πολύ περισσότερο οφείλουμε να πιστεύουμε εμείς. Βλέπεις ότι, όπως ακριβώς προείπα, δεν είχε ακόμη εισέλθει ο θάνατος, και αμέσως τους είλκυσε στην ελπίδα της αναστάσεως, και τους οδήγησε σε τόση βεβαιότητα, ώστε, ενώ έπαιρναν την εντολή να σφαγιάσουν τους ίδιους τους γιους τους –από τους οποίους μάλιστα προσδοκούσαν ότι θα γεμίσουν την οικουμένη– να είναι έτοιμοι να τους προσφέρουν πρόθυμα; Και κάτι άλλο επίσης αποδεικνύει εδώ με το να πει: «Ο Θεός δοκίμασε τον Αβραάμ».

βʹ. Αλλά ποιο είναι άραγε το νόημα της λέξης; Είναι δυνατόν να το κατανοήσουμε από την Παλαιά Διαθήκη. Διότι και εκεί λέει: «Και συνέβη μετά από αυτά τα γεγονότα να δοκιμάσει ο Θεός τον Αβραάμ, και είπε: Πάρε τον υιό σου τον αγαπητό, τον οποίο αγάπησες, τον Ισαάκ». Διότι ούτε εκεί, λέγοντας αυτό, φαίνεται ότι περίμενε να δει από τη δοκιμασία την κατάληξη, εάν δηλαδή θα υπακούσει ή όχι (πώς θα ήταν άλλωστε δυνατόν για Εκείνον που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους;), αλλά και τα δύο έχουν διατυπωθεί κατά τρόπο ανθρώπινο.

Αναχώρησε, λοιπόν, ο Αβραάμ χωρίς να έχει λάβει τίποτα, αλλά κατοικώντας ακόμη σε σκηνές· και δεν απίστησε, ούτε αγωνίασε, διότι είχε ως αξιόπιστο ενέχυρο τη φωνή Εκείνου που τον κάλεσε. Ήταν μάλιστα ο ίδιος άγονος και δεν τεκνοποιούσε, αλλά ούτε και η γυναίκα του η Σάρρα· έλαβε όμως, σύμφωνα με την υπόσχεση, ως υιό τον Ισαάκ· και όταν η φύση το απαγόρευσε, τότε η χάρη το δώρισε· έλαβε αξιόπιστο μισθό για την υπακοή του, χωρίς όμως να το γνωρίζει εκ των προτέρων· διότι, αν το γνώριζε, δεν θα είχε πράξει τίποτα το αξιοθαύμαστο. Και για να μάθεις ότι δεν υπάκουσε γι' αυτόν τον λόγο, δες πώς, όταν διατάχθηκε να θανατώσει και αυτόν ακόμη, δεν παρακούει, αλλά παραμερίζει τη φύση και ασπάζεται τη φιλοθεΐα, καταπατά τα σπλάγχνα του και δεν απομακρύνεται από Εκείνον που τον κάλεσε. Τι του λέει, λοιπόν, ο Θεός; «Αβραάμ, Αβραάμ». Και εκείνος απάντησε: «Ιδού εγώ». Και του είπε: «Λάβε τον υιό σου τον αγαπητό, που αγάπησες, τον Ισαάκ, και πρόσφερέ τον ως ολοκάρπωση σε ένα από τα όρη που θα σου υποδείξω». Ούτε καν το όρος δεν του φανέρωσε, αλλά με τον αόριστο προσδιορισμό του όρους τον έριξε σε μεγαλύτερη αθυμία. Αλλά παρόλα αυτά, τίποτα από αυτά δεν θορύβησε τον Αβραάμ· ή μάλλον και τον θορύβησε· διότι έπασχε ως άνθρωπος, αλλά δεν έπασχε τα της αμαρτίας· κλυδωνιζόταν ως πατέρας, αλλά δεν καταποντιζόταν ως φιλόθεος· τα σπλάγχνα του φλέγονταν, αλλά η πίστη νικούσε. Διότι, μην πεις ότι δεν έπασχε καθόλου ο Αβραάμ· αναλογίσου πώς πυρπολούνταν, ωθούμενος από τα πατρικά του σπλάγχνα, και θαύμασε τη φιλοσοφία του.

Ας έλθει λοιπόν ως μάρτυρας των όσων ειπώθηκαν και η Θεία Γραφή, η οποία σαν μεγαλόφωνος κήρυκας διαλαλεί το φιλόθεο φρόνημα του μακαρίου ανδρός. Μετά από αυτά, λέει, δοκίμασε ο Θεός τον Αβραάμ. Και τον δοκίμασε, όχι για να μάθει μέσα από τη δοκιμασία αυτό που αγνοούσε, χρησιμοποιώντας την έκβαση ως απόδειξη των προθέσεων του ανδρός· διότι ο Θεός ποτέ δεν αγνόησε τίποτα, καθώς αρκείται πάντοτε στη δική Του θεώρηση για τη γνώση των πάντων· αλλά για να γνωρίσουν οι άνθρωποι μέσα από τη δοκιμασία αυτόν που Εκείνος γνώριζε ξεκάθαρα από πριν, ώστε να έχουν ένα καλό πρότυπο θεοσέβειας προς μίμηση. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, ποια ήταν τα λόγια της δοκιμασίας. «Αβραάμ», λέει, «Αβραάμ». Και εκείνος απάντησε: «Ιδού εγώ». Του είπε: «Πάρε τον υιό σου τον αγαπητό, τον οποίο αγάπησες, τον Ισαάκ, και πορεύσου στην υψηλή γη, και πρόσφερέ τον σε εμένα ως ολοκάρπωση». Ω, πόσο μεγάλη δοκιμασία για την πίστη του προπάτορα προκάλεσε ο Θεός με τα λόγια που διατυπώθηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο! Διότι θα αρκούσε να πει μόνο: «Πάρε τον Ισαάκ και πρόσφερέ τον ως ολοκάρπωση», χωρίς ούτε υιό να τον αποκαλέσει ούτε να συγκινήσει τα πατρικά σπλάχνα με την υπενθύμιση ότι είναι ο αγαπητός.

Γι' αυτό και ο Μωυσής, θαυμάζοντάς τον, είπε τα εξής: «Και συνέβη μετά τα λόγια αυτά, ο Θεός να δοκιμάσει τον Αβραάμ και να του πει: Πάρε τον υιό σου τον αγαπητό, που αγάπησας, τον Ισαάκ, και πρόσφερέ τον πάνω σε ένα από τα όρη που θα σου υποδείξω». Αυτά είναι τα λόγια της υποσχέσεως, της επαγγελίας, που έλεγαν ότι θα γίνει πατέρας πλήθους απογόνων και ότι το σπέρμα του θα είναι σαν τα άστρα του ουρανού;

Του ιδίου. —Ο Θεός δοκίμασε τον Αβραάμ, όχι επειδή αγνοούσε ποιος ήταν, αλλά για να τον καταδείξει στους μεταγενέστερους και να μην αποκρύψει έναν τέτοιον άνθρωπο, και για να παρακινήσει στη μίμηση της δικής του πίστεως και υπομονής, και να πείσει να παραβλέπει κανείς ακόμη και τη στοργή προς τα τέκνα για την εκπλήρωση του θείου προστάγματος. Για τον λόγο αυτόν οικονόμησε να υπάρξει γραπτή ιστορία γι' αυτόν.

Όπως ακριβώς η κατά Θεόν εργασία ονομάζεται αρετή, έτσι και η απροσδόκητη θλίψη ονομάζεται πειρασμός. Ο Θεός υπέβαλε σε πειρασμό τον Αβραάμ, δηλαδή τον έθλιβε για το συμφέρον του, όχι για να μάθει τι λογής είναι —διότι τον γνώριζε Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους—, αλλά για να του παράσχει αφορμές για την τέλεια πίστη.

Τη μεγάλη γενναιότητα και την καρτερία του πατριάρχη Αβραάμ να μιμηθείς, ω ψυχή, πόσα υπέφερε μεταναστεύοντας, πεινώντας, δοκιμαζόμενος και παίρνοντας την εντολή να θυσιάσει τον μοναδικό του υιό. Σαν λέαινα που έμπηξε τα σαγόνια της, μου κατάφερε πικρότατο δάγκωμα η θανατηφόρα και πικρή ηδονή, και τώρα η μνήμη του πάθους με διαπερνά εσωτερικά σαν δριμύ δηλητήριο, σπαράζοντάς με με τη λύπη.

Και δεν αξιώθηκαν μάλλον και οι δύο τη θεία χάρη; Ή μήπως και ο Θεός, δοκιμάζοντας τον δίκαιο Αβραάμ, τον πρόσταξε παράλογα να σφάξει τον αγαπημένο του υιό; Έτσι και εσύ, αδελφέ, όταν προσταχθείς να κάψεις το στρώμα σου ή τα ενδύματά σου ή να γκρεμίσεις το ωραιότατο οίκημα ή να κόψεις το καλό καρποφόρο δέντρο ή γενικώς προσταχθείς κάτι άλλο που σου φαίνεται εντελώς παράλογο, μην αντισταθείς. Είτε ο προεστώς σου δοκιμάζει την υπακοή σου είτε σου το πρόσταξε στα αλήθεια, μην πεις ότι: «Ο προϊστάμενός μου παρεκτράπηκε και προστάζει παράλογα πράγματα, και δεν έχω ανάγκη να ακούω τις παραφροσύνες του», αλλά εκτέλεσε με προθυμία το προσταζόμενο, όπως ακριβώς και ο Μέγας Βασίλειος είπε στα Ασκητικά του, ότι «αυτοί που είναι αληθινά υπάκουοι θα επιδείξουν απόλυτη πειθαρχία στους προεστώτες και δεν θα ζητήσουν την αιτιολογία των προσταγμάτων, αλλά θα επιτελέσουν το έργο όσων έχουν προσταχθεί». Βλέπεις πώς και αυτός ο μέγας πατέρας νομοθετεί την χωρίς περιέργεια υπακοή; «Δεν θα απαιτήσουν την αιτιολογία», λέει, «των προσταγμάτων, αλλά θα επιτελέσουν το έργο όσων έχουν προσταχθεί με μεγάλη προθυμία», δηλαδή εκείνος που υπακούει αληθινά δεν θα περιεργαστεί ούτε θα ανακρίνει το προσταζόμενο, αλλά θα επιτελέσει γρήγορα το έργο που του προστάζεται.

Τι γίνεται λοιπόν, λέγει, εάν ο προεστώς δεν είναι κατά Θεόν και δίνει κακές εντολές που οδηγούν στην απώλεια και τη δική μου και τη δική του; Άραγε επιτρέπεται να τον υπακούω; Εάν σε προστάζει προς δική σου και δική του απώλεια, όχι απλώς να παρακούσεις, αλλά και να φύγεις μακριά του, με όση δύναμη έχεις. Εάν όμως ο πνευματικός καθοδηγητής σου είναι κατά Θεόν, μη διστάσεις, ακόμη και αν η εντολή σου φανεί αντίθετη· διότι αυτός που είναι κατά Θεόν δεν προστάζει ποτέ τίποτα το αντίθετο. Εάν όμως τυχόν σε προστάξει κάτι που φαντάζει αντίθετο, να κατανοήσεις ότι σε δοκιμάζει, για να δει αν διατηρείς την υπακοή, όπως ακριβώς και εκείνος ο μεγάλος προεστώς δοκίμαζε τον εργάτη της υπακοής λέγοντας: «Αν αγαπάς το παιδί σου, ρίξε το στον αναμμένο φούρνο»· και εκείνος, εκτελώντας αμέσως την προσταγή, εκπλήρωσε την υπακοή, και η φωτιά ξέχασε την καυστική της φύση, το δε παιδί διασώθηκε αβλαβές, και ο Θεός, δοξαζόμενος, στεφάνωσε αοράτως τον πρόμαχο της υπακοής. Μήπως, λοιπόν, κακώς πρόσταξε εκείνος που έδωσε την εντολή, ή μήπως άκαιρα υπάκουσε αυτός που έκανε υπακοή, και δεν προσέλκυσαν μάλλον και οι δύο τη θεία εύνοια; Ή μήπως και ο Θεός άκαιρα δοκίμαζε τον Αβραάμ να σφάξει τον αγαπητό του υιό;

«ας τον εκβάλουμε, μήπως απλώνοντας το χέρι του αγγίξει το [ξύλο της ζωής]», και «Ελάτε να κατεβούμε και να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους· και αν όχι, για να το γνωρίσω»· όπως και για τη φαινομενική μεταμέλεια: «Και συλλογίστηκε», δηλαδή μετανόησε ο Θεός, «που δημιούργησε τον άνθρωπο»· και ακόμη με τη δοκιμασία: «Και δοκίμασε Κύριος ο Θεός τον Αβραάμ». Διότι δεν πρέπει εξαιτίας αυτών να καταλογίζουμε άγνοια στον Θεό, αλλά να θεωρούμε ότι έχουν λεχθεί κατ' οικονομίαν, συγκαταβαίνοντας στην αδυναμία των ακροατών, ενώ, από την άλλη, η πρόγνωσή Του τεκμηριώνεται τόσο από το γεγονός ότι ο Αδάμ, ο οποίος πλάστηκε κατ' εικόνα του Θεού, όχι μόνο πριν από την παράβαση, σε συμφωνία με τον Δημιουργό, έδωσε σε όλα τα ζώα τα κατάλληλα ονόματα, αλλά και μετά την παράβαση, με τη γέννηση των γιων του, προανήγγειλε ονόματα που ταίριαζαν στις πράξεις τους που επρόκειτο να ακολουθήσουν. Διότι τον πρώτο τον ονόμασε Κάιν, το οποίο ερμηνεύεται ως «ζήλεια», ο οποίος μάλιστα επειδή ζήλεψε σκότωσε τον αδελφό του· και τον δεύτερο Άβελ, το οποίο ερμηνεύεται ως «πένθος», διότι, καθώς αυτός φονεύθηκε πρώτος, οι γονείς του τον πένθησαν. Η πρόγνωση του Θεού αποδεικνύεται επίσης και από την προφητεία προς τον πατριάρχη Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα ζήσουν ως ξένοι σε γη που δεν είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν και θα τους κακοποιήσουν, και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Αλλά το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, εγώ θα το κρίνω».

Πώς καυχόμαστε μέσα στις θλίψεις; Πολύ σωστά λέει· διότι οι θλίψεις μάς γυμνάζουν στην υπομονή. Αλλά ποιο είναι το κέρδος της υπομονής; Μεγάλο, λέει· διότι μας κάνουν πιο δοκιμασμένους, όπως ακριβώς το χωνευτήρι τον χρυσό. Και τι προκύπτει από το να φανούμε πιο δοκιμασμένοι; Πολύ μεγάλο όφελος· διότι η ελπίδα μας εξαιτίας αυτού καθίσταται πιο βέβαιη και πιο ασφαλής. Και από αυτήν τι προκύπτει; Τα πάντα επιτυγχάνονται, λέει. Δηλαδή; Πετυχαίνουμε όσα ελπίζουμε· διότι η βέβαιη ελπίδα, που έχει περάσει μέσα από δοκιμασία και υπομονή και θλίψεις, ποτέ δεν διαψεύδει. Και πρόσεξε πώς, έχοντας πει πιο πάνω ότι «καυχόμαστε βασιζόμενοι στην ελπίδα», πάλι και εδώ κατέληξε στην ελπίδα· διότι από την ελπίδα πρέπει να αρχίζει κανείς, και ομοίως στην ελπίδα να καταλήγει. Όμως η ελπίδα όσων τώρα ξεκινούν δεν είναι ακόμη ξεκάθαρο σε ποια κατάσταση βρίσκεται, εφόσον δεν τους έχουν ακόμη προσβάλει θλίψεις και πειρασμοί· ενώ η ελπίδα που έχει πορευθεί μέσα από αυτά, έχει δοκιμαστεί και έχει φανεί ακλόνητη και ασάλευτη, αυτή κατέχει και την τελειότητα, και μας προετοιμάζει να απολαύσουμε αυτά που ελπίσαμε. Ήλπισε ο Αβραάμ, μετά τα γηρατειά και τη στειρότητα της μήτρας, ότι θα γίνει πατέρας σύμφωνα με την υπόσχεση· μεγάλο βέβαια αυτό, αλλά όχι σαν αυτό μετά τη δοκιμασία. Ο Θεός τον δοκίμασε και τον πέρασε από ένα πραγματικά φρικτό και φοβερό χωνευτήρι, ανάβοντας φωτιά στα σπλάχνα του, όταν τον πρόσταξε να σφάξει τον Υιό του.

Πώς να διηγηθώ τα κατορθώματά σου που ακολούθησαν; πώς να εξαγγείλω την υψηλή και περίφημη πίστη σου; Η πίστη σου ξεπερνά κάθε πίστη, η αφοσίωσή σου προς τον Θεό ξεπερνά καθετί που μπορεί να ακουστεί. Διότι ποιος θα πιστέψει ποτέ ότι ένας πατέρας προσέφερε το ίδιο του το παιδί ως αληθινή θυσία στον Θεό; Ίσως να το πιστεύουμε μόνο εμείς που δεν γίναμε πατέρες, εμείς που δεν διδαχθήκαμε από τη φύση τη στοργή για τα παιδιά. Ας έλθει όμως ως μάρτυρας αυτών των λόγων η Θεία Γραφή, η οποία σαν υψηλόφωνος κήρυκας διαλαλεί το φιλόθεο φρόνημα του μακαρίου: «Μετά από αυτά», λέει, «δοκίμασε ο Θεός τον Αβραάμ». Τον «δοκίμαζε» όμως όχι για να μάθει μέσω της δοκιμασίας κάτι που αγνοούσε, χρησιμοποιώντας τα αποτελέσματα ως μάρτυρες της προαίρεσης του ανδρός· διότι ο Ίδιος ο Θεός ποτέ δεν αγνόησε τίποτα, αρκούμενος πάντοτε στη δική Του θεωρία για τη γνώση των πάντων· αλλά για να γνωρίσουν οι άνθρωποι μέσω της δοκιμασίας αυτόν που Εκείνος σαφώς προγνώριζε, ώστε να έχουν ένα καλό πρότυπο θεοσέβειας προς μίμηση. Ας εξετάσουμε λοιπόν ποια είναι τα λόγια της δοκιμασίας: «Αβραάμ», λέει, «Αβραάμ», και εκείνος απάντησε: «Ιδού εγώ». «Λάβε τον αγαπητό σου υιό, τον οποίο αγάπησες, τον Ισαάκ, και πορεύσου στην υψηλή γη και πρόσφερέ τον ως ολοκαύτωμα». Ω! Πόσο μεγάλη δοκιμασία της πίστεως του προπάτορα δημιούργησε ο Θεός με αυτά τα λόγια;

Διότι τι είναι πιο ωφέλιμο από την ειρήνη, προκειμένου να διάγουμε εμείς ήρεμο και ήσυχο βίο στα δικά μας μοναστήρια; Όμως δεν πρέπει να νομίζουμε ότι αυτό είναι απολύτως ωφέλιμο, αλλά να γνωρίζουμε ότι η περαιτέρω παράταση του διωγμού αποτελεί αφορμή για μεγαλύτερη δοκιμασία. Γι' αυτό λέει ο Απόστολος: «Χαίρομαι στις ασθένειες, στις ύβρεις, στις ανάγκες, στους διωγμούς, στις στενοχώριες υπέρ του Χριστού· διότι όταν είμαι αδύναμος, τότε είμαι δυνατός». Ώστε, αφήνοντας κατά μέρος το «Έως πότε;» και το «Μέχρι ποιου σημείου;», ας αναθέσουμε το ζήτημα στον Θεό, ο οποίος γνωρίζει οπωσδήποτε να οικονομεί προς το συμφέρον μας την παράταση του χρόνου. Άκουσε τη Γραφή που λέει: «Ο Θεός δοκίμασε τον Αβραάμ». Άραγε για λίγο; Καθόλου, αλλά επί περισσότερα έτη και με πολλές δοκιμασίες· και όταν τον είδε να έχει τελειωθεί στην πίστη, τότε του λέει: «Τώρα γνωρίζω ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό, και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου». Δοκίμαζε και τον Ιώβ, και μάλιστα με μεγαλύτερους αγώνες και επί πολλά έτη· και όταν τον είδε να έχει τελειωθεί στην υπομονή, του λέει τα εξής: «Μη νομίζεις ότι εγώ σου μίλησα αλλιώς, παρά μόνο για να αναδειχθείς δίκαιος». Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο, και τους υπόλοιπους προφήτες, καθώς και τους αγίους αποστόλους, τους μακάριους μάρτυρες, και όλους τους οσίους και δικαίους, με πολλές θλίψεις και επί πολλά έτη, και τους δοκίμασε και έδωσε καλή μαρτυρία γι' αυτούς και τους προσέλαβε κοντά του. Επομένως, το ίδιο πρέπει να θεωρούμε ότι ισχύει και για εμάς.