Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 22:12

Τέτοιον εχθρό έχω, που δεν μπορώ να τον μισήσω. Ο Θεός απαίτησε από τον Αβραάμ τη θυσία του παιδιού του, αλλά ανέκοψε το μαχαίρι που πλησίαζε στο λαιμό του και ο νομοθέτης της θυσίας έγινε υπερασπιστής του παιδιού που θυσιαζόταν, λέγοντας: «Μην απλώσεις το χέρι σου στο παιδί», για να μην γίνει ο δίκαιος πατέρας θύτης του παιδιού του. Και ανέτρεψε ο Θεός το δικό του πρόσταγμα, για να μην κάνει η πράξη, επικυρώνοντας τον θείο όρο, τους πατέρες ανθρωποθύτες και σφαγείς των παιδιών τους. Πώς, λοιπόν, εγώ θα επιχειρήσω το παράνομο τόλμημα; Και αν ένας γιος επαναστατήσει εναντίον του πατέρα του, όμως ο νόμος του Θεού πρόσταξε να τιμωρείται ο απειθής και πατροκτόνος γιος όχι από τον πατέρα, αλλά από τους δικαστές. Και δικαίως, για να μην γίνει αυτός που είναι ο αρχηγός της ζωής αγωγός θανάτου γι' αυτόν, για να μην γίνει ο σπορέας θεριστής. Αυτή είναι ευχή των γεωργών, το να σπέρνουν και να θερίζουν, όχι όμως και των γονέων. Επειδή, λοιπόν, δίκαια σκέφτηκε ο Δαβίδ να μη θανατώσει ο ίδιος τον γιο του, γι' αυτό είπε: «Εισάκουσε ο Θεός τη δικαιοσύνη μου». Η δικαιοσύνη έδωσε φτερά στην προσευχή του και έλαβε τη θεία παροχή. Γι' αυτό, αφού λυτρώθηκε από τη θλίψη, προσθέτει: «Μέσα στη θλίψη μού έδωσες ευρυχωρία». Έτρεψε τον διηγηματικό λόγο σε ευχαριστήριο. Διότι, αφού ανήγγειλε σε αυτούς που ήταν μαζί του ότι εισακούστηκε όταν προσευχήθηκε, φέρνοντας ως συνήγορο τη δικαιοσύνη, ευχαριστεί τον Θεό που τον εισάκουσε: «Μέσα στη θλίψη μού έδωσες ευρυχωρία». Και πότε κάποιος ευρυχωρείται μέσα σε θλίψη;

Και αψευδής μάρτυράς μας σε αυτό θα βρεθεί ο προφήτης Ησαΐας, ο οποίος λέει για αυτόν: «Η παιδεία για την ειρήνη μας έπεσε πάνω του, με την πληγή του εμείς θεραπευτήκαμε. Όλοι εμείς σαν πρόβατα πλανηθήκαμε· ο κάθε άνθρωπος πλανήθηκε στον δρόμο του, και ο Κύριος τον παρέδωσε για τις αμαρτίες μας.» Όταν πλέον ο πατριάρχης έφτασε και βρέθηκε στους προαγγελθέντες τόπους, οικοδόμησε πολύ καλά και με τον πρέποντα τρόπο το θυσιαστήριο· για να κατανοήσουμε εμείς και πάλι μέσω αυτού ότι, στα ανθρώπινα μάτια, αυτό που φαινόταν πάνω στον Σωτήρα μας ήταν σταυρός και ξύλο, στα μάτια όμως του Πατέρα των πάντων, ήταν ένα πραγματικά μέγα και υψηλό θυσιαστήριο, ανεγερμένο για τη σωτηρία του κόσμου, το οποίο δεχόταν τον καπνό μιας όσιας και πανάγιας θυσίας. Το γεγονός δε ότι ο Ισαάκ τοποθετήθηκε πάνω στα ξύλα, αλλά αντί γι' αυτόν υπέμεινε τη σφαγή το κριάρι, δηλώνει σαφέστατα ότι ο Θεός Λόγος ανέβηκε μεν στον σταυρό και βρισκόταν μέσα στον κρεμασμένο ναό, έπασχε δε ο Κύριος, όχι ο Ίδιος, όντας απαθής εκ φύσεως. Διότι το μαχαίρι δεν καταφέρθηκε στον Ισαάκ, δηλαδή στον Λόγο που προήλθε από την ουσία του Πατέρα, αλλά αντί γι' αυτόν, και ενώ ο ίδιος οδηγούνταν προς σφαγή, σφαγιάστηκε ο ναός που προήλθε από την αγία Παρθένο, ο οποίος συμβολίζεται μέσω του προβάτου. Ο Λόγος όμως οικειοποιείται, και πολύ ευλόγως, το πάθος· διότι δικό Του ήταν το σώμα, και όχι κανενός άλλου.

Διότι υπάρχουν τρεις διαθέσεις, όπως λέει ο άγιος Βασίλειος, μέσω των οποίων μπορούμε να ευαρεστήσουμε τον Θεό. Είτε Τον ευαρεστούμε επειδή φοβόμαστε την κόλαση και βρισκόμαστε στην κατάσταση του δούλου· είτε επιδιώκοντας τα κέρδη του μισθού, για το δικό μας όφελος εκπληρώνουμε τις εντολές και ως προς αυτό μοιάζουμε με τους μισθωτούς· είτε για το ίδιο το αγαθό και βρισκόμαστε στην κατάσταση του υιού. Διότι ο υιός, όταν αποκτήσει σύνεση, κάνει το θέλημα του πατέρα του, όχι επειδή φοβάται μήπως τιμωρηθεί, ούτε για να λάβει μισθό από αυτόν, αλλά επειδή τον αγαπά, διατηρώντας γι' αυτόν ειδικά αυτή την αγάπη και την πατρική τιμή, και είναι πεπεισμένος ότι όλα τα υπάρχοντα του πατέρα είναι δικά του. Ένας τέτοιος άνθρωπος αξιώνεται να ακούσει: «Δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός και κληρονόμος Θεού διά του Χριστού»· αυτός δεν φοβάται πλέον, όπως είπαμε, τον Θεό με εκείνον προφανώς τον εισαγωγικό φόβο, αλλά Τον αγαπά, όπως λέει ο άγιος Αντώνιος: «Εγώ δεν φοβάμαι πλέον τον Θεό, αλλά Τον αγαπώ». Και ο Κύριος, όταν λέει στον Αβραάμ μετά την προσφορά του υιού του, το «Τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό», εννοεί εκείνον τον τέλειο φόβο που γεννιέται από την αγάπη. Διότι πώς αλλιώς θα μπορούσε να πει το «Τώρα γνώρισα»;

Ελέησον, τόσα πολλά έπραξε, υπάκουσε στον Θεό και άφησε όλα τα δικά του και παροίκησε σε ξένη γη και σε έθνος ειδωλολατρών, όπου δεν υπήρχε ούτε ίχνος θεοσεβείας, και επιπλέον υπέμεινε και έναν τέτοιο φοβερό πειρασμό, αυτόν της θυσίας του υιού του, και μετά από όλα αυτά του είπε: Τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό. Είναι φανερό ότι εννοούσε τον τέλειο φόβο, αυτόν των αγίων.

Δες την ορμή του γέροντα να χαλιναγωγείται από αλλεπάλληλα εμπόδια, και όμως να παραμένει ακμαία ως προς την ταχύτητα. Ο λόγος τον συγκρατούσε· ο ζήλος τον άναβε. Εκείνος που έδωσε την εντολή ανέτρεπε την απόφαση: μην απλώσεις το χέρι σου πάνω στο παιδί, ούτε να αγγίξεις τη δωρεά μου.

Στη συνέχεια ο Αβραάμ, παίρνοντας δεμένο το παιδί, δεν νιώθει το χέρι του να παραλύει, ούτε ταράζεται ο νους του. Όσες φορές είδα τις εικόνες αυτού του παιδιού, ποτέ δεν μπόρεσα να προσπεράσω χωρίς να δακρύσω, καθώς η τέχνη έφερνε ολοζώντανα μπροστά στα μάτια μου τη σαφή κατανόηση αυτής της ιστορίας. Κοντά στο θυσιαστήριο βρισκόταν ο Ισαάκ, έχοντας γονατίσει μπροστά στον πατέρα του, με τα χέρια του δεμένα προς τα πίσω. Πίσω του στεκόταν ο Αβραάμ πατώντας την κλείδωσή του· έπειτα, αφού τράβηξε προς το μέρος του τα μαλλιά του παιδιού με το ένα χέρι, σκύβει πάνω του και βλέπει το πρόσωπο του Ισαάκ, ο οποίος τον κοιτούσε ικετευτικά περιμένοντας το χτύπημα. Έχοντας οπλισμένο με το ξίφος το δεξί του χέρι κατευθύνει τη σφαγή, αγγίζει το σώμα. Ήδη η αιχμή του ξίφους βρισκόταν στον λαιμό, έτοιμη να βυθίσει το μαχαίρι στα σπλάχνα του. Και τότε ακριβώς ακούστηκε φωνή από τον Θεό, η οποία συγκράτησε την ορμή του και εμπόδισε την πράξη: «Αβραάμ, Αβραάμ», λέει, «μην απλώσεις το χέρι σου πάνω στον Ισαάκ, ούτε να κάνεις κανένα κακό στον γιο σου· διότι τώρα κατάλαβα αληθινά ότι φοβάσαι τον Θεό, και δεν λυπήθηκες για χάρη μου τον αγαπημένο σου».

ΚΒ΄. Αξίζει, λοιπόν, να εξεταστεί ένα ζήτημα και δόγμα, το οποίο από τους περισσότερους παραβλέπεται, ενώ από εμένα εξετάζεται πάρα πολύ. Σε ποιον, δηλαδή, προσφέρθηκε και για ποιον λόγο χύθηκε το αίμα για χάρη μας, το μέγα και περίδοξο αίμα Εκείνου που είναι και Θεός και αρχιερέας και θύμα; Διότι ήμασταν αιχμάλωτοι του πονηρού, πουλημένοι στην αμαρτία, έχοντας λάβει ως αντάλλαγμα την ηδονή της κακίας. Εάν όμως το λύτρο δεν προσφέρεται σε κανέναν άλλον παρά μόνο σε εκείνον που κρατά τους αιχμαλώτους, ρωτώ, σε ποιον προσφέρθηκε αυτό και για ποια αιτία; Αν μεν προσφέρθηκε στον πονηρό, αλίμονο για την ύβρη· εάν ο ληστής λαμβάνει λύτρο όχι απλώς από τον Θεό, αλλά τον ίδιο τον Θεό ως λύτρο, και έναν τόσο υπερβολικό μισθό για την τυραννία του, εξαιτίας του οποίου θα ήταν δίκαιο να λυπηθεί και εμάς. Αν πάλι προσφέρθηκε στον Πατέρα, πρώτον, πώς γίνεται αυτό; Διότι δεν κρατούμασταν αιχμάλωτοι από Εκείνον. Δεύτερον, ποια λογική υπαγορεύει να ευχαριστεί τον Πατέρα το αίμα του Μονογενούς, τη στιγμή που Εκείνος δεν δέχθηκε ούτε τον Ισαάκ όταν προσφερόταν από τον πατέρα του, αλλά αντικατέστησε τη θυσία, δίνοντας ένα κριάρι αντί για το λογικό θύμα; Ή μήπως είναι φανερό ότι το λαμβάνει μεν ο Πατέρας, χωρίς να το έχει ζητήσει ούτε να το έχει απαιτήσει, αλλά χάριν της θείας Οικονομίας, και επειδή έπρεπε να αγιαστεί ο άνθρωπος μέσω του ανθρώπινου στοιχείου του Θεού· ώστε να μας ελευθερώσει ο Ίδιος, υπερνικώντας με τη δύναμή Του τον τύραννο, και να μας επαναφέρει κοντά Του μέσω της μεσιτείας του Υιού, ο οποίος το οικονόμησε αυτό προς τιμήν του Πατέρα, στον οποίο φαίνεται να παραχωρεί τα πάντα. Τέτοια είναι λοιπόν τα μυστήρια του Χριστού, και τα περισσότερα εξ αυτών ας τα τιμούμε με τη σιωπή.

Δʹ. Εκεί υπήρχε μια μητέρα νεανική και γενναία, φιλόστοργη προς τα παιδιά της και συνάμα φιλόθεη, της οποίας τα μητρικά σπλάχνα σπαράσσονταν ενάντια στον νόμο της φύσης. Διότι δεν σπλαγχνιζόταν τα παιδιά της που έπασχαν, αλλά αγωνιούσε μήπως δεν υποστούν το μαρτύριο· ούτε αναπολούσε όσους είχαν ήδη αναχωρήσει περισσότερο από όσο προσευχόταν να προστεθούν σε αυτούς όσοι είχαν απομείνει· και για τους τελευταίους η μέριμνά της ήταν μεγαλύτερη από ό,τι για εκείνους που είχαν μεταστεί. Διότι για τους μεν η πάλη ήταν αμφίβολη, ενώ για τους δε η κατάληξη ήταν ασφαλής· και τους μεν τους είχε ήδη παραδώσει στον Θεό, ενώ για τους δε φρόντιζε πώς θα τους παραλάβει ο Θεός. Ω, ανδρεία ψυχή μέσα σε γυναικείο σώμα! Ω, θαυμαστή και μεγαλόψυχη προσφορά! Ω, θυσία εφάμιλλη με εκείνη του Αβραάμ και, αν δεν είναι τολμηρό να λεχθεί, ακόμη μεγαλύτερη!

Καλώς και εδώ χρησιμοποίησε τον διπλασιασμό, ώστε να υπερισχύσει της ορμής του δικαίου, και σχεδόν μέσω της φωνής να συγκρατήσει το δεξί χέρι του πατριάρχη που επείγονταν προς τη σφαγή του παιδιού. Και απάντησε: «Ιδού εγώ». Και είπε: «Μην απλώσεις το χέρι σου πάνω στο παιδί, και μην του κάνεις τίποτα. Διότι τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό, και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου». —«Μην απλώσεις», λέει, «το χέρι σου πάνω στο παιδί». Δεν έδωσα αυτήν την προσταγή επειδή επιθυμούσα να πραγματοποιηθεί αυτό το έργο, ούτε επειδή ήθελα να σφαγιαστεί το παιδί σου, αλλά για να καταστήσω σε όλους ολοφάνερη την υπακοή σου. Μην του κάνεις, λοιπόν, τίποτα· διότι αρκούμαι στην πρόθεσή σου, και εξαιτίας αυτής σε στεφανώνω και σε ανακηρύσσω. «Διότι τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό». Πρόσεξε τη συγκατάβαση της έκφρασης. Τι λοιπόν; Πριν από αυτό, ο Δεσπότης των όλων αγνοούσε την αρετή του δικαίου και τώρα τη γνώρισε;

Δεν εννοεί το εξής, ότι δηλαδή ο Ίδιος τώρα το έμαθε. Αλλά τι; «Τώρα», λέει, «έκανες γνωστό σε όλους πόσο ειλικρινή φόβο έχεις προς τον Θεό». Διότι εγώ γνώριζα τον θεράποντά μου· αυτά όμως που έγιναν τώρα από εσένα, θα αποτελέσουν αφορμή διδασκαλίας τόσο στους σημερινούς ανθρώπους όσο και στις επερχόμενες γενεές. Διότι έκανες γνωστό τώρα σε όλους πώς φοβάσαι τον Θεό και σπεύδεις να κάνεις πράξη τα προστάγματα: «Και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου»· αυτόν που τόσο πολύ ποθείς και ειλικρινά αγαπάς, δεν τον λυπήθηκες για εμένα, για το δικό μου πρόσταγμα, για τη δική μου εντολή· αλλά προτίμησες αυτό που προστάχθηκε από εμένα παρά το παιδί σου. Γι' αυτό και λάβε το παιδί σου. Διότι γι' αυτό σου υποσχέθηκα ότι το σπέρμα σου θα πληθυνθεί· και αφού στεφανωθείς με το στεφάνι της υπακοής, αναχώρησε. Διότι εγώ γνωρίζω να στεφανώνω την προαίρεση και να χορηγώ τα βραβεία σύμφωνα με την πρόθεση. Διότι πρέπει να γίνουν πράξη όσα ειπώθηκαν από εσένα και στους δούλους σου και στον Ισαάκ· διότι σε εκείνους υποσχέθηκες ότι: «Αφού προσκυνήσουμε, θα επιστρέψουμε», και αυτό τώρα θα γίνει· καθώς και στο παιδί που σε ρώτησε: «Πού είναι το πρόβατο για την ολοκάρπωση;».

Διότι, θέλοντας να αποτυπώσει στον τόπο μέσω της ονομασίας του τη θεία επίσκεψη που συνέβη, σαν πάνω σε χάλκινη στήλη, λέει: «Και ονόμασε τον τόπο εκείνο, Ο Κύριος είδε». Θα αρκούσε βέβαια ως αμοιβή στον δίκαιο και το να πάρει πίσω ζωντανό τον Ισαάκ, και το να αξιωθεί του μεγάλου εκείνου επαίνου: «Τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό»· αλλά Εκείνος που δίνει απλόχερα και που πάντοτε ξεπερνά με τις δωρεές και τις ευεργεσίες Του τη δική μας αντίληψη, ανταμείβει πλουσιοπάροχα και τώρα την προαίρεση του δικαίου, και ως ανταπόδοση του λέει πάλι: «Και κάλεσε ο άγγελος του Κυρίου τον Αβραάμ για δεύτερη φορά από τον ουρανό, λέγοντας: Ορκίστηκα στον εαυτό μου, λέγει ο Κύριος, επειδή έπραξες αυτό το έργο, και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου, σίγουρα θα σε ευλογήσω πλουσιοπάροχα, και θα πληθύνω υπερβολικά το σπέρμα σου, σαν τα άστρα του ουρανού και σαν την άμμο που βρίσκεται στην ακρογιαλιά της θάλασσας, και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει τις πόλεις των εχθρών του, και μέσω του σπέρματός σου θα ευλογηθούν όλα τα έθνη της γης, επειδή υπάκουσες στη φωνή μου». Επειδή εκπλήρωσες, λέει, την προσταγή μου, και απέδειξες στα πάντα την απόλυτη υπακοή σου, γι' αυτό άκουσε ότι «Ορκίστηκα στον εαυτό μου, λέγει ο Κύριος». Δες τη συγκατάβαση του Θεού· «Ορκίστηκα στον εαυτό μου», λέει, ώστε να έχεις τη βεβαιότητα ότι όσα έχω πει θα πραγματοποιηθούν οπωσδήποτε.

Όταν, λοιπόν, όχι κάποιος άνθρωπος βασιλιάς, αλλά ο ίδιος ο Θεός, όχι σε αυτό εδώ το θέατρο, αλλά στο θέατρο της οικουμένης, μπροστά στη σύναξη των αγγέλων και των αρχαγγέλων, τον ανακηρύσσει με λαμπρή φωνή φωνάζοντας από ψηλά, πού θα τοποθετήσουμε αυτόν τον άγιο, πες μου; Αν θέλετε, ας ακούσουμε και την ίδια τη φωνή. Ποια είναι, λοιπόν, η φωνή; «Αβραάμ, Αβραάμ, μην απλώσεις το χέρι σου πάνω στον Ισαάκ, ούτε να του κάνεις τίποτα. Διότι τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό, και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου». Τι σημαίνει αυτό; Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, τώρα το γνώρισε; Καίτοι ακόμη και σε έναν άνθρωπο ήταν ολοφάνερη η ευλάβεια αυτού του ανδρός· διότι τόσα πολλά δείγματα της αφοσίωσής του προς τον Θεό είχε προσφέρει: όταν του είπε, «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου»· όταν για χάρη Του και για να Τον τιμήσει, παραχώρησε τα πρωτεία στον ανιψιό του· όταν τον γλίτωσε από τόσους κινδύνους· όταν τον πρόσταξε να πάει στην Αίγυπτο, και, παρόλο που του έπαιρναν τη γυναίκα, δεν δυσανασχέτησε, και άλλα πολλά. Και όπως ακριβώς είπα, κι ένας άνθρωπος ακόμη θα είχε κατανοήσει από αυτά την ευλάβεια του ανδρός, πόσο μάλλον ο Θεός, ο οποίος δεν περιμένει να μάθει από τα γεγονότα την τελική τους έκβαση.

Πώς λοιπόν τον δικαίωσε αγνοώντας τον; Διότι λέει η Γραφή: «Πίστεψε ο Αβραάμ, και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Τι σημαίνει λοιπόν το: «Τώρα γνώρισα»; Ο μεν Σύρος λέει: «Τώρα έκανες γνωστό», δηλαδή στους ανθρώπους. Επειδή εγώ το γνώριζα από παλιά, ακόμη και πριν από όλα εκείνα τα προστάγματα. Αλλά γιατί και στους ανθρώπους έγινε γνωστό τώρα; Μήπως εκείνα τα προηγούμενα δεν ήταν αρκετά για να αποδείξουν την αφοσίωσή του προς τον Θεό;

Επαρκή μεν ήταν· αλλά οπωσδήποτε αυτό είναι τόσο μεγαλύτερο από εκείνα, ώστε μπροστά του εκείνα να φαίνονται ως μηδέν. Εξαίροντας λοιπόν αυτό το κατόρθωμα, και δεικνύοντας ότι είναι ανώτερο από όλα, είπε αυτά τα λόγια. Διότι και πολλοί άνθρωποι, για όσα υπερέχουν και ξεπερνούν τα πρώτα, έτσι συνηθίζουν να λένε: όπως για παράδειγμα όταν κάποιος λάβει από κάποιον ένα δώρο μεγαλύτερο από τα προηγούμενα, πολλές φορές λέει· «Τώρα γνώρισα ότι με αγαπά ο δείνα»· λέγοντάς το αυτό, όχι επειδή τον προηγούμενο καιρό το αγνοούσε, αλλά επειδή θέλει να δηλώσει ότι αυτό που του δόθηκε τώρα είναι μεγαλύτερο από όλα.

Έτσι και ο Θεός, ομιλώντας με ανθρώπινο τρόπο, λέει «Τώρα γνώρισα», μη θέλοντας τίποτε άλλο παρά να καταδείξει το υπερβολικό μέγεθος του άθλου, και όχι επειδή δήθεν έμαθε τότε τον φόβο ή το μέγεθος του φόβου. Διότι και όταν λέει, «Ελάτε να κατεβούμε για να δούμε», δεν το λέει επειδή έχει ανάγκη καταβάσεως· διότι τα πάντα πληροί και γνωρίζει τα πάντα σαφώς, αλλά για να μας διδάξει να μην αποφαινόμαστε επιπόλαια. Και όταν λέει, «Ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό», εκφράζει την ακριβή Του γνώση χρησιμοποιώντας μεταφορά από τους ανθρώπους. Έτσι και εδώ λέει, «Τώρα γνώρισα», δείχνοντας ότι το κατόρθωμα αυτό είναι ανώτερο από όλα τα προηγούμενα.

Και παρέχει την απόδειξη αυτού προσθέτοντας και λέγοντας: «Δεν λυπήθηκες τον υιό σου τον αγαπητό για χάρη μου». Δεν είπε μόνο «τον υιό», αλλά και «τον αγαπητό». Διότι τόλμησε να υπερβεί όχι μόνο τη φύση, αλλά και τη φιλοστοργία, η οποία ήταν άφθονη μέσα του τόσο εξαιτίας του δικού του χαρακτήρα όσο και της αρετής του παιδιού.

Διότι, όπως ακριβώς ένας πολύτιμος λίθος, έτσι και αυτό το συνδέει στο τέλος. Τι είναι όμως τούτο, το «για χάρη μου»; Διότι το θαυμαστό δεν είναι τούτο, ότι δηλαδή δεν τον λυπήθηκε, αλλά ότι το έπραξε για χάρη Του. Ω μακαρία δεξιά, τι μαχαίρι αξιώθηκε να βαστάξει! Ω θαυμαστό μαχαίρι, από ποια δεξιά αξιώθηκε να κρατηθεί! Ω θαυμαστό μαχαίρι, για ποια ανάγκη προετοιμάστηκε, και ποια διακονία έφερε εις πέρας, και ποιον τύπο υπηρέτησε! Πώς βάφτηκε με αίμα, πώς δεν βάφτηκε με αίμα! Διότι δεν γνωρίζω καν τι να πω· τόσο φρικτό ήταν το μυστήριο. Δεν άγγιξε το δέρμα του παιδιού, ούτε διαπέρασε τον λαιμό εκείνου του αγίου, ούτε πορφυρώθηκε από το αίμα του δικαίου· μάλλον όμως και άγγιξε, και διαπέρασε, και πορφυρώθηκε, και βαπτίσθηκε, και δεν βαπτίσθηκε.

Είδες εγκώμιο; Είδες ζωντανούς μάρτυρες; Οι οποίοι για την ψυχή μου πρόσφεραν τον τράχηλό τους. Μαρτύριο ολοκληρωμένο, όχι με την έκχυση του αίματος, αλλά με την προαίρεση της διάνοιας. Μη μου λες: «Δεν σφαγιάστηκαν»· διότι, αν και δεν σφαγιάστηκαν στην πράξη, σφαγιάστηκαν ως προς την πρόθεση. Ο δε Θεός δεν επιζητά το αποτέλεσμα, αλλά την προετοιμασία· επειδή και ο Αβραάμ έσφαξε τον υιό του, μολονότι δεν τον έσφαξε· διότι το μαχαίρι παρέμεινε καθαρό. Και λέγει (ο Θεός): «Δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου»· δεν τον λυπήθηκες στην πρόθεση, εγώ όμως τον λυπήθηκα στην πράξη. Αυτοί οι οποίοι για την ψυχή μου πρόσφεραν τον τράχηλό τους.

βʹ. Και γιατί λέω ότι ο Υιός το έπραξε αυτό, από τη στιγμή που και ο Πατέρας, ο οποίος δεν προσέλαβε σάρκα, πράττει ακριβώς το ίδιο. Διότι και ο ίδιος ανέχθηκε να λεχθούν για εκείνον πολλά ταπεινά προς χάριν της σωτηρίας των ακροατών. Διότι το «Αδάμ, πού είσαι;» και το «Για να διαπιστώσω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους»· και το «Τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό»· και το «Εάν άραγε ακούσουν»· και το «Εάν άραγε κατανοήσουν»· και το «Ποιος θα δώσει στην καρδιά αυτού του λαού να είναι έτσι;»· και το να λέγεται «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε»· και πολλά άλλα τέτοια εάν κανείς σταχυολογούσε από την Παλαιά Διαθήκη, θα τα έβρισκε να είναι ανάξια της αξίας του Θεού. Και στην περίπτωση του Αχαάβ έχει επίσης ειπωθεί: «Ποιος θα μου εξαπατήσει τον Αχαάβ;». Το να προβάλλει επίσης διαρκώς τον εαυτό του συγκριτικά προς τους ελληνικούς θεούς, όλα αυτά είναι μεν ανάξια του Θεού· από άλλη άποψη όμως, καθίστανται άξια.

Με την πρόθεση, λέει, και με την ετοιμότητα για θάνατο. Έτσι αποφαίνεται και ο Θεός· διότι και ο Αβραάμ δεν μάτωσε το μαχαίρι, δεν έβαψε με αίμα τον βωμό, δεν θυσίασε τον Ισαάκ, αλλά παρόλα αυτά ολοκλήρωσε τη θυσία. Ποιος τα λέει αυτά; Αυτός ο ίδιος που δέχθηκε τη θυσία: Διότι δεν λυπήθηκες, λέει, τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου. Και όμως τον έλαβε πίσω ζωντανό και τον κατέβασε σώο· πώς λοιπόν δεν τον λυπήθηκε; Διότι τις θυσίες αυτού του είδους, λέει, εγώ δεν τις κρίνω από την έκβαση των πραγμάτων, αλλά από την πρόθεση αυτών που τις προαιρούνται. Δεν έσφαξε το χέρι, αλλά έσφαξε η προαίρεση· δεν βύθισε το ξίφος στον λαιμό του παιδιού, δεν έκοψε τον τράχηλο, αλλά υπάρχει θυσία και χωρίς αίμα. Γνωρίζουν οι μυημένοι το νόημα των λεγομένων· γι' αυτό άλλωστε και εκείνη η θυσία έγινε χωρίς αίμα, επειδή επρόκειτο να αποτελέσει τύπο αυτής εδώ. Βλέπεις στην Παλαιά να προδιαγράφεται η εικόνα; Μην απιστήσεις στην αλήθεια.

Έπειτα ο Ισαάκ δένεται χειροπόδαρα, και δεν σφαγιάζεται· διότι ήλθε άνωθεν φωνή γεμάτη έλεος και φιλανθρωπία, η οποία συγκρατεί τον πατριάρχη, που ήταν απολύτως προσηλωμένος και έτοιμος για τη σφαγή, και του λέει: Αβραάμ, Αβραάμ, μην απλώσεις το χέρι σου στο παιδάριο. Γιατί όχι «στον παίδα», αλλά «στο παιδάριο»; Γιατί τον υποτιμά; Διότι ήταν άνθρωπος. Υπήρχε όμως ανάγκη Υιού, όχι παιδαρίου· όχι δούλου, αλλά Υιού αληθινού, μονογενούς, απεσταλμένου σε εμάς από τον Πατέρα. Μην απλώσεις το χέρι σου στο παιδάριο. Αρκέσθηκες στον τύπο, προσδόκα την αλήθεια.

Γι' αυτόν τον λόγο προσέρχεται μόνος στη θυσία, προσφέροντας μόνος τον μονογενή μέσω του Μονογενούς στον μόνο Θεό. Μάθατε, αγαπητοί, μέσα από όσα ειπώθηκαν, τη φιλοθεΐα του προπάτορα· μάθετε μέσα από τα επόμενα και την άφατη φιλανθρωπία του Θεού· μάθετε πώς εκείνοι που για χάρη του Θεού καταφρόνησαν τα παρόντα, και προκόβουν στην αρετή, αλλά και δεν στερούνται τα πρόσκαιρα. Κειτόταν, λοιπόν, δεμένος χειροπόδαρα ο Ισαάκ, παρέχοντας γυμνό τον λαιμό του στον πατέρα για τη σφαγή, ενώ το χέρι του ιερέα βρισκόταν ψηλά επισπεύδοντας το χτύπημα, και παρευθύς ακούγεται από τον ουρανό φωνή ελέους, η οποία, σαν χέρι που εμποδίζει το χέρι, αναχαιτίζει με ταχύτατο πρόσταγμα την προθυμία του ιερέα. Μην απλώσεις, λέει, το χέρι σου στο παιδί. Αρκούμαι στην προθυμία σου, έστω κι αν απουσιάζει η πράξη. Δεν ήθελα να σφαγιαστεί το παιδί σου, αλλά ήθελα να φανερωθεί η πίστη σου σε όλον τον κόσμο. Διότι, επειδή δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου, αλλά, από τη δική σου πλευρά ο Ισαάκ έχει χαθεί, όσο εξαρτάται από εσένα η Σάρρα έμεινε άτεκνη, και ούτε εσύ ονομάζεσαι πλέον πατέρας, από εδώ και στο εξής, εξαιτίας της αγάπης σου προς εμένα, απόλαβε τον υιό σου σώο, μακρόβιο και πολυχρόνιο.

Έλυσε την έχθρα που είχε δημιουργηθεί μεταξύ ημών και του Θεού, και έδεσε τον αρχέκακο όφι, εξαιτίας του οποίου δημιουργήθηκε η έχθρα· έδεσε όλους τους δαίμονες που στρατεύονταν κατά των ανθρώπων, και έλυσε όλους τους ανθρώπους που ενοχλούνταν από αυτούς· έδεσε την πύρινη ρομφαία που στρεφόταν εναντίον μας, και έλυσε τον δεμένο στον σταυρό ληστή, εισάγοντάς τον στην τρυφή του παραδείσου· έδεσε τον αδελφοκτόνο Κάιν, τυλίγοντάς τον με τρόμο, και έλυσε τους τρόμους του παραλυτικού, ανορθώνοντας τα μέλη του· έλυσε τον Ισαάκ, ο οποίος είχε συμποδιστεί από τον Αβραάμ, και έδεσε αντί αυτού το κριάρι που είχε πιαστεί στο φυτό Σαβέκ· έδεσε τον Ιούδα που αγάπησε τα αργύρια, και έλυσε τον αρχιτελώνη Ζακχαίο που μοίρασε τα χρήματά του στους πένητες· έδεσε τους ιουδαϊκούς χοίρους παραδίδοντάς τους στους δαίμονες, και έλυσε τη δεμένη όνο και το πουλάρι, στέλνοντας τους μαθητές του· έδεσε την πικροφόρο συκιά, ξεραίνοντας τις ρίζες της, και έλυσε τη συγκύπτουσα γυναίκα, λέγοντάς της: Έχε θάρρος, θυγατέρα, έχεις λυθεί από την ασθένειά σου.

Όταν δε κατακάηκε η περιοχή των Σοδόμων και ο Λωτ αναχώρησε για το όρος, συνέλαβαν από αυτόν οι θυγατέρες του, και η μεν μεγαλύτερη γέννησε τον Μωάβ, η δε μικρότερη τον Αμμών· τη συνεύρεση δε με τον πατέρα τους την πέτυχαν κρυφά μέσω της μέθης· διότι νόμιζαν ότι το ανθρώπινο γένος είχε εκλείψει. Ο Αβραάμ παροίκησε στα Γέραρα, και ο βασιλιάς των Γεράρων Αβιμέλεχ πήρε τη Σάρρα· επειδή όμως τον απείλησε ο Θεός, εκείνος απολογούνταν λέγοντας ότι νόμιζε πως η γυναίκα ήταν αδελφή του· διότι έτσι είχε πει η ίδια. Την απέδωσε λοιπόν στον Αβραάμ μαζί με δώρα. Τότε εκείνη, αφού αποδόθηκε, γέννησε τον Ισαάκ. Εκδιώκει δε τη δούλη από την οικία μαζί με το παιδί, τον Ισμαήλ. Ο δε Αβιμέλεχ συνάπτει διαθήκη με τον Αβραάμ, ώστε να μην αδικήσουν ο ένας τον άλλον, και λαμβάνει επτά αμνάδες από τον Αβραάμ, ως μαρτυρία για το φρέαρ του ορκισμού, προκειμένου να είναι φανερό ότι αυτό ανήκει στον Αβραάμ. Λαμβάνει την εντολή να προσφέρει τον υιό του ως ολοκαύτωμα, και τον προσφέρει, όμως σφάζεται ένας κριός αντί αυτού. Αυτά δε ήταν τύποι της μελλοντικής οικονομίας που επρόκειτο να επιτελεστεί από τον Χριστό υπέρ ημών. Πεθαίνει η Σάρρα, και ο Αβραάμ, αφού αγόρασε έναν τόπο από τον Εφρών τον Χετταίο, θάβει εκεί τη γυναίκα του, και στέλνει τον δούλο του, προκειμένου να μνηστεύσει γυναίκα στον Ισαάκ από τη Μεσοποταμία, παραγγέλλοντάς του να μην οδηγήσει πίσω τον υιό του εκεί, εάν η γυναίκα δεν θελήσει να έρθει.

Ψαλμός ξε'. Εις το τέλος· ωδή ψαλμού· αναστάσεως. «Αλαλάξτε στον Κύριο όλη η γη», η οποία προηγουμένως βρισκόταν σε άγνοια και λάτρευε την κτίση. «Πείτε στον Θεό» και Πατέρα: «πόσο φοβερά είναι τα έργα σου», διότι δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου Υιό προκειμένου να σώσεις το πλάσμα σου. Και στο πλήθος της δυνάμεώς σου, δηλαδή του Υιού σου, «σου είπαν ψέματα οι εχθροί σου» λέγοντας ότι δεν έχεις ομοούσιο Υιό ούτε συναΐδιο Πνεύμα.

Επειδή ο Θεός ήθελε να φανερώσει στον κόσμο τη φιλοθεΐα του δικαίου, ότι δηλαδή δεν λυπάται ούτε το πιο αγαπημένο του παιδί για την αγάπη του Θεού, του λέει δοκιμάζοντάς τον: «Αβραάμ, Αβραάμ». Και εκείνος απάντησε: «Ιδού εγώ». Και είπε: «Λάβε τον αγαπητό σου υιό, τον οποίο αγάπησας, τον Ισαάκ, και πορεύσου στην υψηλή γη, και πρόσφερέ τον ως ολοκάρπωση πάνω σε ένα από τα όρη, το οποίο θα σου υποδείξω». Και αυτός, χωρίς να αμελήσει, ούτε να περιεργαστεί το ζήτημα, ούτε να μεμφθεί τον Θεό, ούτε να πει, ότι «πέρασαν σχεδόν τριάντα έτη από τότε που μου υποσχέθηκες να μου χαρίσεις παιδί, και μόλις αργότερα πέτυχα την εκπλήρωση της υπόσχεσης, και χωρίς να μου έχει επιτραπεί ακόμη να χαρώ μαζί του, διατάζεις να γίνω πάλι άτεκνος και παιδοκτόνος;» Επειδή λοιπόν δεν περιεργάστηκε τίποτα από αυτά, αλλά αντίθετα δίδαξε περίτρανα ότι τίποτα δεν πρέπει να προτιμάται από τον Θεό, εκτελούσε ταχέως το πρόσταγμα. Και σε ό,τι εξαρτιόταν από τον ίδιο, έσφαξε το παιδί και το θυσίασε. Διότι, αφού έφτασε στον τόπο που του υποδείχθηκε, οικοδόμησε το θυσιαστήριο, ετοίμασε τα ξύλα και τα πάντα, έδεσε το παιδί πάνω στα ξύλα και έφερε το μαχαίρι στον λαιμό του για να το σφάξει, και θα το έκανε, εάν δεν τον εμπόδιζε η φωνή λέγοντας: «Αβραάμ, Αβραάμ, μην επιβάλεις το χέρι σου στο παιδί, και μην του κάνεις απολύτως τίποτα. Διότι τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου».

Το φιλόθεο πνεύμα σου υπερίσχυσε, ω πολυύμνητε. Διότι έγινες μιμητής του Θεού και Πατρός, προεικονίζοντας τη δική Του πρόνοια, ο Οποίος δεν λυπήθηκε τον αγαπητό Του Υιό κατά τις έσχατες ημέρες, για τη σωτηρία και την ανάπλαση του κόσμου, αλλά Τον παρέδωσε σε θάνατο. Έτσι και εσύ, προλαμβάνοντας, δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου γιο για την αγάπη του Θεού.

Τι είναι η ασάφεια της Γραφής; Η ασάφεια στις θείες Γραφές έχει πολλές αιτίες. Πρώτον, διότι κάθε γλώσσα, όταν μεταφράζεται σε άλλη, χάνει τον δικό της ειρμό. Δεύτερον, διότι οι ομώνυμες λέξεις στους Εβραίους προκάλεσαν άγνοια στους ερμηνευτές, όπως το «καλος» ως προς τον τόνο και τη σημασία, και το «ορος», και τα παρόμοια. Διότι το «καλός», όταν τονίζεται στη λήγουσα, σημαίνει τον ωραίο και ευπρεπή, τον σπουδαίο στην αρετή και ικανό, ενώ το «κάλος», όταν τονίζεται στην παραλήγουσα, σημαίνει το σχοινί του πλοίου. Πάλι, το «όρος», όταν τονίζεται στην παραλήγουσα, είναι είτε ο ορισμός ενός πράγματος είτε ο λόφος και ο υψηλός τόπος, ενώ το «ορός», όταν τονίζεται στη λήγουσα, είναι το υδατώδες μέρος του γάλακτος. Τρίτον, υπάρχουν εβραϊκές λέξεις οι οποίες δεν μπορούν να μεταφραστούν στους Έλληνες σύμφωνα με τη φυσική τους σημασία, αλλά αφέθηκαν ως είχαν, όπως στον Ιερεμία το απόκλεισμα «σινώχ». Τέταρτον, και η στίξη πολλές φορές δημιουργεί ασάφεια, όπως το «χρηστοί έσονται οικήτορες γης», εάν δεν τεθεί κόμμα (υποστιγμή) στο «χρηστοί». Πέμπτον, και η διαφορά του τόνου, όπως στο «αρχή σοφίας, ζήτησον σοφίαν», εάν δεν τονίσουμε στην παραλήγουσα το «άρχη» και το εκλάβουμε ως ρήμα. Έκτον, υπάρχουν πολλά σε αυτούς που με την ίδια λέξη δηλώνουν τον ενικό και τον πληθυντικό, όπως το Θεός και θεοί. Έβδομον, πολλά μεταβάλλονται ως προς τα πρόσωπα· διότι αυτό που ειπώθηκε προς τον Αβραάμ, «νυν έγνων (τώρα γνώρισα) ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό», έχει ειπωθεί αντί του «έγνως» (γνώρισες). Όγδοον, ότι και τα γένη τα χρησιμοποιούν αντίστροφα· διότι αναφέρουν τη σελήνη και τη θάλασσα ως αρσενικά.

«Βλέπω τον βωμό ως τάφο, ω πατέρα, και βλέπω εσένα να με δένεις και συγχρόνως να με φονεύεις. Αν, λοιπόν, βλέπω στ' αλήθεια αυτό που βλέπω, πες το, μη με σφάξεις παρά τη θέλησή μου, ώστε να βρεις ευπρόσδεκτη τη θυσία σου, εμένα το παιδί σου. Διότι μόνος αγαθός είναι ο Σωτήρας των ψυχών μας.» Τα λόγια του υιού του παρέβλεψε τότε ο πιστός Αβραάμ, και στάθηκε δυναμικός εκτελεστής της θυσίας, και έδεσε τα χέρια και τα πόδια εκείνου που γέννησε, λέγοντας: «Πρώτα θα τον δέσω και μετά θα τον φονεύσω, μήπως κάποιο τίναγμά του εμποδίσει την ορμή μου.» Παίρνοντας στο χέρι το ξίφος για τη σφαγή, συγκρατήθηκε, όχι επειδή το παιδί αντιστάθηκε, αλλά επειδή ο Θεός τον κάλεσε και του φανέρωσε τα μέλλοντα, ότι μόνος αγαθός είναι ο Σωτήρας των ψυχών μας. Από ψηλά επέβλεψε ο Θεός, ο οποίος επιβλέπει τις αβύσσους, και φώναξε δυνατά προς τον δίκαιο: «Αβραάμ, Αβραάμ, πιστότατε, συγκράτησε το χέρι σου. Θέλοντας να σε γνωρίσω, εγώ που δεν σε αγνοούσα πριν καν σε πλάσω, διαπίστωσα τώρα την πίστη σου, την οποία πρόκειται να δουν οι θερμοί εραστές της αλήθειάς μου στους έσχατους αιώνες, διότι πρόκειται ο Υιός μου να δοξαστεί στο όνομά μου, αυτός που είναι ο χορηγός των αγαθών και ο Σωτήρας των ψυχών σας.»

«Μη σκοτώσεις το παιδί σου· διότι τώρα γνώρισα ότι με φοβάσαι· δεν λυπήθηκες τον γιο σου για χάρη μου, τον οποίο πάρε και πήγαινε πίσω, όπως προείπες.» Ακούγοντας αυτά, ο Αβραάμ είπε τότε: «Μήπως βρήκες κάποιο ψεγάδι στη θυσία μου και με σταμάτησες;»

Γι' αυτόν τον λόγο σε ανέβασα εδώ, για να σου τα δείξω. Όπως, λοιπόν, εσύ δεν λυπήθηκες τον γιο σου για χάρη μου, έτσι κι εγώ για χάρη όλων δεν θα λυπηθώ τον Υιό μου· αλλά τον παραδίδω να σφαγιαστεί υπέρ του κόσμου, εγώ, ο χορηγός των αγαθών και σωτήρας των ψυχών σας. Και όπως ακριβώς ο δικός σου Ισαάκ βάσταξε τα ξύλα στους ώμους του, έτσι και ο δικός μου Υιός φέρει στους ώμους του τον σταυρό· ο μεγάλος σου πόθος σου φανέρωσε και τα μελλούμενα.

Πώς λοιπόν, όταν οι δούλοι έλεγαν και έπρατταν τέτοια πράγματα από ανοησία, αφοσιώθηκε ο προπάτορας στο πρόσταγμα του Δεσπότη; Πώς θα έλαμπε έτσι σε όλο τον κόσμο η αγαθή πράξη της φιλοθεΐας; Πώς θα ανεγειρόταν το υψηλό μνημείο της πίστεως; Πώς θα μάθαινε ο κόσμος εμπράκτως ότι ο φόβος του Θεού είναι πολυτιμότερος από την αγάπη προς το παιδί; Γι' αυτόν τον λόγο προσέρχεται μόνος του στη θυσία, προσφέροντας μόνος τον μονογενή μέσω του Μονογενούς στον μόνο Θεό. Έμαθες μέσα από αυτά που ελέχθησαν τη φιλοθεΐα του προπάτορα, μάθε τώρα και μέσα από τα επόμενα τη φιλανθρωπία του Θεού, μάθε πώς αυτοί που για χάρη του Θεού περιφρονούν τα παρόντα, και προκόβουν στην αρετή και δεν στερούνται τα πρόσκαιρα. Κειτόταν δεμένος χειροπόδαρα ο Ισαάκ, προσφέροντας γυμνό τον λαιμό του στον πατέρα για σφαγή, ενώ το χέρι του ιερέα ήταν υψωμένο, επισπεύδοντας το χτύπημα. Και αμέσως ακούγεται από τον ουρανό φωνή ελέους, σαν χέρι που εμποδίζει το άλλο χέρι, και με ισχυρότατο πρόσταγμα συγκρατεί την προθυμία του ιερέα: «Μην απλώσεις», λέει, «το χέρι σου επάνω στο παιδί». Αρκούμαι στην προθυμία σου, έστω και αν η πράξη παραλείφθηκε. Δεν ήθελα να σφαγεί το παιδί σου, ήθελα να φανερωθεί η πίστη σου. Επειδή λοιπόν «δεν λυπήθηκες τον γιο σου τον αγαπητό για χάρη μου», αλλά όσον αφορά εσένα ο Ισαάκ χάθηκε, όσον αφορά εσένα η Σάρρα έμεινε άτεκνη και δεν ονομάζεσαι πλέον πατέρας, λάβε πίσω σώο τον γιο σου· διότι για εμένα, που βλέπω τις προθέσεις, το έργο έχει εκτελεστεί.

Διότι τι είναι πιο ωφέλιμο από την ειρήνη, προκειμένου να διάγουμε εμείς ήρεμο και ήσυχο βίο στα δικά μας μοναστήρια; Όμως δεν πρέπει να νομίζουμε ότι αυτό είναι απολύτως ωφέλιμο, αλλά να γνωρίζουμε ότι η περαιτέρω παράταση του διωγμού αποτελεί αφορμή για μεγαλύτερη δοκιμασία. Γι' αυτό λέει ο Απόστολος: «Χαίρομαι στις ασθένειες, στις ύβρεις, στις ανάγκες, στους διωγμούς, στις στενοχώριες υπέρ του Χριστού· διότι όταν είμαι αδύναμος, τότε είμαι δυνατός». Ώστε, αφήνοντας κατά μέρος το «Έως πότε;» και το «Μέχρι ποιου σημείου;», ας αναθέσουμε το ζήτημα στον Θεό, ο οποίος γνωρίζει οπωσδήποτε να οικονομεί προς το συμφέρον μας την παράταση του χρόνου. Άκουσε τη Γραφή που λέει: «Ο Θεός δοκίμασε τον Αβραάμ». Άραγε για λίγο; Καθόλου, αλλά επί περισσότερα έτη και με πολλές δοκιμασίες· και όταν τον είδε να έχει τελειωθεί στην πίστη, τότε του λέει: «Τώρα γνωρίζω ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό, και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου». Δοκίμαζε και τον Ιώβ, και μάλιστα με μεγαλύτερους αγώνες και επί πολλά έτη· και όταν τον είδε να έχει τελειωθεί στην υπομονή, του λέει τα εξής: «Μη νομίζεις ότι εγώ σου μίλησα αλλιώς, παρά μόνο για να αναδειχθείς δίκαιος». Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο, και τους υπόλοιπους προφήτες, καθώς και τους αγίους αποστόλους, τους μακάριους μάρτυρες, και όλους τους οσίους και δικαίους, με πολλές θλίψεις και επί πολλά έτη, και τους δοκίμασε και έδωσε καλή μαρτυρία γι' αυτούς και τους προσέλαβε κοντά του. Επομένως, το ίδιο πρέπει να θεωρούμε ότι ισχύει και για εμάς.