Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 22:16

Αυτό, εξάλλου, το επισημαίνει και ο ίδιος ο Θεός στη Γένεση λέγοντας: «Ορκίστηκα στον εαυτό μου». Αυτό όμως δεν είναι όρκος. Διότι δεν ορκίστηκε στο όνομα κάποιου άλλου, το οποίο αποτελεί ίδιον του όρκου, αλλά στον εαυτό Του, γεγονός που εκφεύγει από την υπόνοια του όρκου, και με το οποίο δηλώνει τη βεβαιότητα της επαγγελίας και το ότι ο ακροατής πρέπει οπωσδήποτε να πιστέψει. Ας γίνει δε μάρτυρας των λεγομένων και ο υμνωδός, υπενθυμίζοντας στον Θεό, ψάλλοντας και λέγοντας: «Πού είναι τα αρχαία σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ με την αλήθειά σου;» Διότι ο Θεός δεν ορκίζεται στην αλήθεια, αλλά εκείνα που λέει φιλαλήθως ισοδυναμούν με όρκο για τους ανθρώπους, προκειμένου να τα πιστέψουν. Ούτε, λοιπόν, ο Θεός ορκίζεται κατά τον τρόπο των ανθρώπων, ούτε εμείς πρέπει εξαιτίας αυτών να παρασυρόμαστε σε όρκους· απεναντίας, οφείλουμε να λέμε και να πράττουμε τέτοια, ώστε όσοι μας ακούν να μην έχουν ανάγκη όρκου, αλλά τα λεγόμενά μας να φέρουν από μόνα τους τη μαρτυρία της αλήθειας. Διότι με αυτόν τον τρόπο πραγματικά θα μιμηθούμε το Θείο.

Και πρώτον μεν, τι άλλο είναι ο όρκος για τον Θεό, παρά το «ορκίστηκα στον εαυτό μου, λέγει ο Κύριος»; «Διότι ο Θεός δεν ορκίζεται σε κανέναν ανώτερό Του»· εξάλλου το Θείο δεν ορκίζεται καν, αλλά ο λόγος Του έχει τη δύναμη της πλήρους βεβαίωσης. Διότι με όρκο ορκίστηκε ο Κύριος στον Δαβίδ ότι θα τοποθετήσει στον θρόνο του απόγονο από τον καρπό της κοιλίας του. Και οι απόστολοι μαρτυρούν ότι ο Χριστός έπρεπε να γεννηθεί από το σπέρμα του Δαβίδ, όπως και γεννήθηκε ο Κύριος και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός· θα παραλείψω όμως το πλήθος των μαρτυριών, για να μην καταστήσω τον λόγο υπερβολικά εκτενή, όπως άλλωστε προείπα. Ίσως όμως πει κάποιος: εφόσον ο Χριστός γεννήθηκε από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα, δηλαδή από την αγία Παρθένο Μαρία, για ποιον λόγο δεν κάθεται στον θρόνο του Δαβίδ; Διότι αναφέρει το Ευαγγέλιο: «ήλθαν να τον χρίσουν βασιλιά, και εκείνος, επειδή το κατάλαβε, αναχώρησε» «και κρύφτηκε στην Εφραίμ, πόλη της ερήμου». Έχοντας λοιπόν φτάσει σε αυτό το χωρίο και δεχόμενοι ερωτήσεις σχετικά με αυτή τη μαρτυρία και το ζήτημα, δηλαδή για ποιον λόγο δεν έχει εκπληρωθεί σαρκικώς στον Σωτήρα η καθέδρα στον θρόνο του Δαβίδ (διότι κάποιοι θεώρησαν ότι αυτό δεν έχει εκπληρωθεί), εμείς ωστόσο θα εξηγήσουμε πώς ακριβώς έχουν τα πράγματα. Διότι καμία λέξη της αγίας Γραφής του Θεού δεν διαψεύδεται. 3.

Δʹ. Εκεί υπήρχε μια μητέρα νεανική και γενναία, φιλόστοργη προς τα παιδιά της και συνάμα φιλόθεη, της οποίας τα μητρικά σπλάχνα σπαράσσονταν ενάντια στον νόμο της φύσης. Διότι δεν σπλαγχνιζόταν τα παιδιά της που έπασχαν, αλλά αγωνιούσε μήπως δεν υποστούν το μαρτύριο· ούτε αναπολούσε όσους είχαν ήδη αναχωρήσει περισσότερο από όσο προσευχόταν να προστεθούν σε αυτούς όσοι είχαν απομείνει· και για τους τελευταίους η μέριμνά της ήταν μεγαλύτερη από ό,τι για εκείνους που είχαν μεταστεί. Διότι για τους μεν η πάλη ήταν αμφίβολη, ενώ για τους δε η κατάληξη ήταν ασφαλής· και τους μεν τους είχε ήδη παραδώσει στον Θεό, ενώ για τους δε φρόντιζε πώς θα τους παραλάβει ο Θεός. Ω, ανδρεία ψυχή μέσα σε γυναικείο σώμα! Ω, θαυμαστή και μεγαλόψυχη προσφορά! Ω, θυσία εφάμιλλη με εκείνη του Αβραάμ και, αν δεν είναι τολμηρό να λεχθεί, ακόμη μεγαλύτερη!

Έπειτα, ο πατέρας δένει πρώτα το παιδί με δεσμά. Είδα πολλές φορές σε ζωγραφιά την εικόνα αυτού του πάθους, και δεν προσπέρασα το θέαμα χωρίς δάκρυα, καθώς η τέχνη έφερνε ολοζώντανα την ιστορία μπροστά στα μάτια μου. Ο Ισαάκ βρίσκεται μπροστά στον πατέρα του, δίπλα στο ίδιο το θυσιαστήριο, γονατισμένος και έχοντας τα χέρια δεμένα προς τα πίσω· εκείνος δε, έχοντας πατήσει από πίσω πάνω στα λυγισμένα του πόδια, και έχοντας τραβήξει με το αριστερό χέρι τα μαλλιά του παιδιού προς το μέρος του, σκύβει πάνω από το πρόσωπό του, που τον κοιτάζει ικετευτικά. Κατευθύνει το δεξί του χέρι, οπλισμένο με το ξίφος, προς τη σφαγή, και ενώ η αιχμή του ξίφους αγγίζει ήδη το σώμα, τότε έρχεται σε αυτόν θεϊκή φωνή που εμποδίζει την πράξη. Η δε φωνή ήταν περίπου η εξής. Διότι με δυσκολία, σαν ένα ανυπάκουο και ατίθασο πουλάρι που ξέφυγε από την ευθεία και χοροπηδούσε κάνοντας πολλούς κύκλους πλαγίως, επαναφέραμε τον λόγο και πάλι στην ευθεία. Διότι αυτός ήταν ο σκοπός μας, να δείξουμε ότι ο Απόστολος μαρτυρεί στον λόγο του πως ο Πατέρας δεν είναι ανώτερος από τον Υιό. Διότι εδώ η Γραφή, αφού πρώτα παρουσίασε άγγελο του λόγου του Θεού, εισάγει τη φωνή· διότι τον φώναξε άγγελος Κυρίου και είπε: «Επειδή έπραξες τούτο το έργο, και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό, ορκίστηκα στον εαυτό μου», να πράξει εκείνα τα οποία μπορεί κανείς να μάθει και στην υπόσχεση του λόγου. Ποιος είναι λοιπόν αυτός που έδωσε τον θείο χρηματισμό στον Αβραάμ;

Δεν εννοεί το εξής, ότι δηλαδή ο Ίδιος τώρα το έμαθε. Αλλά τι; «Τώρα», λέει, «έκανες γνωστό σε όλους πόσο ειλικρινή φόβο έχεις προς τον Θεό». Διότι εγώ γνώριζα τον θεράποντά μου· αυτά όμως που έγιναν τώρα από εσένα, θα αποτελέσουν αφορμή διδασκαλίας τόσο στους σημερινούς ανθρώπους όσο και στις επερχόμενες γενεές. Διότι έκανες γνωστό τώρα σε όλους πώς φοβάσαι τον Θεό και σπεύδεις να κάνεις πράξη τα προστάγματα: «Και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου»· αυτόν που τόσο πολύ ποθείς και ειλικρινά αγαπάς, δεν τον λυπήθηκες για εμένα, για το δικό μου πρόσταγμα, για τη δική μου εντολή· αλλά προτίμησες αυτό που προστάχθηκε από εμένα παρά το παιδί σου. Γι' αυτό και λάβε το παιδί σου. Διότι γι' αυτό σου υποσχέθηκα ότι το σπέρμα σου θα πληθυνθεί· και αφού στεφανωθείς με το στεφάνι της υπακοής, αναχώρησε. Διότι εγώ γνωρίζω να στεφανώνω την προαίρεση και να χορηγώ τα βραβεία σύμφωνα με την πρόθεση. Διότι πρέπει να γίνουν πράξη όσα ειπώθηκαν από εσένα και στους δούλους σου και στον Ισαάκ· διότι σε εκείνους υποσχέθηκες ότι: «Αφού προσκυνήσουμε, θα επιστρέψουμε», και αυτό τώρα θα γίνει· καθώς και στο παιδί που σε ρώτησε: «Πού είναι το πρόβατο για την ολοκάρπωση;».

Διότι, θέλοντας να αποτυπώσει στον τόπο μέσω της ονομασίας του τη θεία επίσκεψη που συνέβη, σαν πάνω σε χάλκινη στήλη, λέει: «Και ονόμασε τον τόπο εκείνο, Ο Κύριος είδε». Θα αρκούσε βέβαια ως αμοιβή στον δίκαιο και το να πάρει πίσω ζωντανό τον Ισαάκ, και το να αξιωθεί του μεγάλου εκείνου επαίνου: «Τώρα γνώρισα ότι εσύ φοβάσαι τον Θεό»· αλλά Εκείνος που δίνει απλόχερα και που πάντοτε ξεπερνά με τις δωρεές και τις ευεργεσίες Του τη δική μας αντίληψη, ανταμείβει πλουσιοπάροχα και τώρα την προαίρεση του δικαίου, και ως ανταπόδοση του λέει πάλι: «Και κάλεσε ο άγγελος του Κυρίου τον Αβραάμ για δεύτερη φορά από τον ουρανό, λέγοντας: Ορκίστηκα στον εαυτό μου, λέγει ο Κύριος, επειδή έπραξες αυτό το έργο, και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου, σίγουρα θα σε ευλογήσω πλουσιοπάροχα, και θα πληθύνω υπερβολικά το σπέρμα σου, σαν τα άστρα του ουρανού και σαν την άμμο που βρίσκεται στην ακρογιαλιά της θάλασσας, και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει τις πόλεις των εχθρών του, και μέσω του σπέρματός σου θα ευλογηθούν όλα τα έθνη της γης, επειδή υπάκουσες στη φωνή μου». Επειδή εκπλήρωσες, λέει, την προσταγή μου, και απέδειξες στα πάντα την απόλυτη υπακοή σου, γι' αυτό άκουσε ότι «Ορκίστηκα στον εαυτό μου, λέγει ο Κύριος». Δες τη συγκατάβαση του Θεού· «Ορκίστηκα στον εαυτό μου», λέει, ώστε να έχεις τη βεβαιότητα ότι όσα έχω πει θα πραγματοποιηθούν οπωσδήποτε.

Επειδή, λοιπόν, οι άνθρωποι, όταν επισφραγίσουν με όρκο τις υποσχέσεις τους, τότε, θεωρώντας τη δέσμευση βέβαιη, νιώθουν ασφάλεια εκείνοι που έχουν λάβει την υπόσχεση· γι' αυτό και ο Δεσπότης, χρησιμοποιώντας την ανθρώπινη συνήθεια, λέει: «Ορκίστηκα στον εαυτό μου, επειδή έπραξες αυτό το έργο, και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου». Πρόσεξέ μου τη φιλανθρωπία του Δεσπότη. «Δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου». Και όμως, τον παίρνει πίσω ζωντανό. Μην κοιτάς την κατάληξη, αγαπητέ, αλλά μάθε το φρόνημα, με το οποίο εκπλήρωνε χωρίς δισταγμό τα προστάγματα. Διότι, όσον αφορά την προαίρεση, ο πατριάρχης έβαψε με αίμα το δεξί του χέρι, κατέβασε το ξίφος στον λαιμό του παιδιού, και τέλεσε ολοκληρωμένη τη θυσία· γι' αυτό και ο Δεσπότης, σαν να είχε πραγματωθεί το έργο της θυσίας, έτσι διατυπώνει τον έπαινο του δικαίου, και λέει ότι: «Δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου». Εσύ μεν δεν τον λυπήθηκες εξαιτίας του δικού μου προστάγματος· εγώ όμως τον λυπήθηκα εξαιτίας της δικής σου υπακοής. Ως ανταμοιβή, λοιπόν, για την υπακοή σου αυτή, «θα σε ευλογήσω, και θα σε πληθύνω υπερβολικά». Δες την επαύξηση της ευλογίας, αντί του: «Θα πληθύνω ακόμη περισσότερο το σπέρμα σου». Διότι αυτός, που ως προς την πρόθεσή σου σφαγιάστηκε, θα αποκτήσει σπέρμα που θα εκτείνεται σε τέτοιο πλήθος, ώστε να εξισωθεί με τα άστρα και την άμμο, «και θα ευλογηθούν όλα τα έθνη μέσω του σπέρματός σου, επειδή υπάκουσες στη φωνή μου».

Και παρέχει την απόδειξη αυτού προσθέτοντας και λέγοντας: «Δεν λυπήθηκες τον υιό σου τον αγαπητό για χάρη μου». Δεν είπε μόνο «τον υιό», αλλά και «τον αγαπητό». Διότι τόλμησε να υπερβεί όχι μόνο τη φύση, αλλά και τη φιλοστοργία, η οποία ήταν άφθονη μέσα του τόσο εξαιτίας του δικού του χαρακτήρα όσο και της αρετής του παιδιού.

Είδες εγκώμιο; Είδες ζωντανούς μάρτυρες; Οι οποίοι για την ψυχή μου πρόσφεραν τον τράχηλό τους. Μαρτύριο ολοκληρωμένο, όχι με την έκχυση του αίματος, αλλά με την προαίρεση της διάνοιας. Μη μου λες: «Δεν σφαγιάστηκαν»· διότι, αν και δεν σφαγιάστηκαν στην πράξη, σφαγιάστηκαν ως προς την πρόθεση. Ο δε Θεός δεν επιζητά το αποτέλεσμα, αλλά την προετοιμασία· επειδή και ο Αβραάμ έσφαξε τον υιό του, μολονότι δεν τον έσφαξε· διότι το μαχαίρι παρέμεινε καθαρό. Και λέγει (ο Θεός): «Δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου»· δεν τον λυπήθηκες στην πρόθεση, εγώ όμως τον λυπήθηκα στην πράξη. Αυτοί οι οποίοι για την ψυχή μου πρόσφεραν τον τράχηλό τους.

Τι σημαίνει το «ορκίστηκα στον εαυτό μου, λέγει ο Κύριος»; «Ορκίστηκα στον εαυτό μου, λέγει ο Κύριος». Και πού μπορεί να βρει κανείς τον Θεό να έχει ορκιστεί είτε στον εαυτό του είτε σε κάποιον άλλον; Πώς θα μπορούσε ο Θεός να ορκιστεί, όταν αποτρέπει τους πάντες μέσω των Ευαγγελίων, προστάζοντάς τους να προφυλάσσουν τον εαυτό τους από κάθε όρκο και να μη χρησιμοποιούν τη γλώσσα τους για την εκφορά ένορκων λόγων; Διότι, βεβαίως, ο Υιός είναι σε όλα σύμφωνος με τον Πατέρα, και όσα λέει, τα λέει έχοντάς τα λάβει από Αυτόν. Τι σημαίνει λοιπόν το «ορκίστηκα στον εαυτό μου, λέγει ο Κύριος»; Αντί του «όπως στους ανθρώπους η δύναμη του όρκου επιβεβαιώνει αυτό που υπόσχονται, έτσι απαράβατη είναι και η δική μου υπόσχεση». Διότι, ενώ πολλές φορές έχει προηγηθεί όρκος, είτε η αστάθεια της προαίρεσης διέλυσε τον όρκο οδηγώντας σε επιορκία, είτε η ρευστότητα της ύλης και το άστατο των επίγειων πραγμάτων –ακόμη κι αν η προαίρεση παρέμεινε σταθερή– ματαίωσε την εκπλήρωση των όσων ορκίστηκε κανείς. Στην περίπτωση όμως της απλής υπόσχεσης του Θεού, τίποτα τέτοιο δεν μπορεί ούτε να διανοηθεί κανείς, πόσο μάλλον να το δεχθεί ως αληθινό. Γι' αυτό λοιπόν, ο Θεός δεν χρησιμοποιεί κανέναν όρκο, επειδή η θεία υπόσχεση είναι ισχυρότερη από κάθε όρκο, αλλά συνηθίζει να προσθέτει το «ορκίστηκα στον εαυτό μου», ή μάλλον το προτάσσει των δικών του υποσχέσεων, είτε αυτές επιφέρουν θλίψη και τιμωρία, είτε παρέχουν χαρά και αγαλλίαση.

Πώς λοιπόν, όταν οι δούλοι έλεγαν και έπρατταν τέτοια πράγματα από ανοησία, αφοσιώθηκε ο προπάτορας στο πρόσταγμα του Δεσπότη; Πώς θα έλαμπε έτσι σε όλο τον κόσμο η αγαθή πράξη της φιλοθεΐας; Πώς θα ανεγειρόταν το υψηλό μνημείο της πίστεως; Πώς θα μάθαινε ο κόσμος εμπράκτως ότι ο φόβος του Θεού είναι πολυτιμότερος από την αγάπη προς το παιδί; Γι' αυτόν τον λόγο προσέρχεται μόνος του στη θυσία, προσφέροντας μόνος τον μονογενή μέσω του Μονογενούς στον μόνο Θεό. Έμαθες μέσα από αυτά που ελέχθησαν τη φιλοθεΐα του προπάτορα, μάθε τώρα και μέσα από τα επόμενα τη φιλανθρωπία του Θεού, μάθε πώς αυτοί που για χάρη του Θεού περιφρονούν τα παρόντα, και προκόβουν στην αρετή και δεν στερούνται τα πρόσκαιρα. Κειτόταν δεμένος χειροπόδαρα ο Ισαάκ, προσφέροντας γυμνό τον λαιμό του στον πατέρα για σφαγή, ενώ το χέρι του ιερέα ήταν υψωμένο, επισπεύδοντας το χτύπημα. Και αμέσως ακούγεται από τον ουρανό φωνή ελέους, σαν χέρι που εμποδίζει το άλλο χέρι, και με ισχυρότατο πρόσταγμα συγκρατεί την προθυμία του ιερέα: «Μην απλώσεις», λέει, «το χέρι σου επάνω στο παιδί». Αρκούμαι στην προθυμία σου, έστω και αν η πράξη παραλείφθηκε. Δεν ήθελα να σφαγεί το παιδί σου, ήθελα να φανερωθεί η πίστη σου. Επειδή λοιπόν «δεν λυπήθηκες τον γιο σου τον αγαπητό για χάρη μου», αλλά όσον αφορά εσένα ο Ισαάκ χάθηκε, όσον αφορά εσένα η Σάρρα έμεινε άτεκνη και δεν ονομάζεσαι πλέον πατέρας, λάβε πίσω σώο τον γιο σου· διότι για εμένα, που βλέπω τις προθέσεις, το έργο έχει εκτελεστεί.