Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 22:7

Θα προσπαθήσω μέσα από μια άλλη ιστορία να αποδείξω ότι ο ισχυρισμός μου για αυτό το ζήτημα δεν ξεφεύγει από το λογικό. Διότι, εάν κάποιος από εμάς επιθυμούσε να δει αποτυπωμένη σαν σε πίνακα την ιστορία του Αβραάμ, πώς θα τον είχε ζωγραφίσει ο ζωγράφος; Άραγε να κάνει τα πάντα σε μία σκηνή; Ή τμηματικά και με διαφορετικό τρόπο, δηλαδή τον ίδιο σε πολλά σημεία με διαφορετική μορφή; Για παράδειγμα, εννοώ, άλλοτε μεν να κάθεται στο γαϊδούρι, παίρνοντας μαζί του το παιδί και ακολουθούμενος από τους υπηρέτες· άλλοτε πάλι, αφού το γαϊδούρι έχει μείνει κάτω μαζί με τους υπηρέτες, να φορτώνει τα ξύλα στον Ισαάκ και να κρατά στα χέρια του το μαχαίρι και τη φωτιά· και βεβαίως κάπου αλλού, τον ίδιο με διαφορετική και πάλι μορφή, να έχει δέσει το αγόρι πάνω στα ξύλα και να έχει οπλίσει το δεξί του χέρι με το μαχαίρι, για να επιφέρει τη σφαγή. Αλλά δεν είναι διαφορετικός ο ένας και διαφορετικός ο άλλος Αβραάμ, παρόλο που σε πολλά σημεία της ζωγραφιάς φαίνεται με διαφορετικό τρόπο, αλλά είναι παντού ο ίδιος, αφού η τέχνη του ζωγράφου προσαρμόζεται πάντοτε στις ανάγκες των γεγονότων. Διότι δεν ήταν δυνατόν να τον δει κανείς να κάνει όλα τα προαναφερθέντα σε μία μόνο σκηνή.

Αμέσως λοιπόν ο δίκαιος, αφού σαμάρωσε το γαϊδούρι του, όπως είναι γραμμένο, και έχοντας διατάξει μόνο δύο υπηρέτες να ακολουθήσουν, πήρε τον αγαπημένο του υιό και αναχώρησε για τη θυσία. Όταν δε έφτασε σε εκείνον τον ιερό τόπο μόλις την τρίτη ημέρα, είπε στους υπηρέτες: «Καθίστε εδώ μαζί με το γαϊδούρι. εγώ και το παιδί θα προχωρήσουμε έως εκεί, και αφού προσκυνήσουμε, θα επιστρέψουμε σε εσάς». Και αφού φόρτωσε στον υιό του τα ξύλα για το ολοκαύτωμα, και πείθοντάς τον να βαδίζει έτσι, τον ακολουθούσε. Και όταν το παιδί ρώτησε τον πατέρα, λέγοντας: «Ιδού η φωτιά και τα ξύλα, πού είναι το πρόβατο για το ολοκαύτωμα;» Εκείνος απάντησε: «Ο Θεός θα μεριμνήσει ο ίδιος για το πρόβατο του ολοκαυτώματος, παιδί μου». Και αφού οικοδόμησε εκείνο το θείο θυσιαστήριο, σώρευσε πάνω τα ξύλα. Και ενώ έδεσε τον νέο πάνω σε αυτά, και μάλιστα ενώ είχε πιάσει το μαχαίρι, η φωνή ενός αγγέλου τον εμπόδισε, λέγοντας ότι δεν πρέπει να σφάξει το παιδί, διότι ο Θεός γνώρισε ήδη την αγαθή προαίρεση που ενυπάρχει μέσα του. Έπειτα ο δίκαιος, βλέποντας ένα κριάρι πιασμένο από τα κέρατα στο φυτό Σαβέκ, εκπληρώνει τη θυσία, προσφέροντάς το αντί για το παιδί. Και έτσι κατεβαίνει στους υπηρέτες, φέρνοντάς τους τον υιό του σώο.

Όταν έφτασε στον τόπο που του είχε υποδειχθεί, πήρε τα ξύλα της ολοκαυτώσεως και τα φόρτωσε στον υιό του, τον Ισαάκ. Γιατί φορτώνεται και σφάζεται; Μήπως το παιδί είναι πιο ευλαβικό από τον πατέρα; Γιατί τον βαραίνεις με τα ξύλα, με τα οποία πρόκειται μετά από λίγο να τακτοποιήσεις το νεκρό σώμα του; Πήραν λοιπόν στα χέρια τους τη φωτιά και το μαχαίρι, και πορεύονταν οι δυο τους μαζί. Βλέποντας δε ο Ισαάκ τα ξύλα να βρίσκονται εκεί, τη φωτιά ετοιμασμένη, το σίδερο ακονισμένο, και το πρόβατο πουθενά, ρωτούσε τον πατέρα του: «Πατέρα [Αβραάμ], ιδού η φωτιά και τα ξύλα· πού είναι το πρόβατο για την ολοκαύτωση;» Ο δε Αβραάμ είπε: «Ο Θεός θα προνοήσει για τον εαυτό Του πρόβατο για ολοκαύτωση, τέκνο μου». Η απάντησή του αυτή ήταν προφητεία· διότι δεν είχε ακόμη διδαχθεί το θαύμα που αληθινά σκόπευε να κάνει ο Θεός. Οικοδόμησε έπειτα ο Αβραάμ θυσιαστήριο και, αφού έδεσε τα πόδια του Ισαάκ, τον τοποθέτησε πάνω στα ξύλα. Και άπλωσε το χέρι του για να πάρει το μαχαίρι.

Αλλά τι κάνει ο Ισαάκ; Με τη γλυκύτατη φωνή του τον προσκαλεί και λέει: «Πες μου, πατέρα, ιδού η φωτιά και τα ξύλα, πού είναι το πρόβατο για την ολοκάρπωση;» Πάλι η φωνή του παιδιού σπαράζει τα σπλάχνα του πατέρα· πάλι άλλος φοβερός πειρασμός τον κατέλαβε· πάλι άλλο βάσανο κυρίευσε τον δίκαιο, όχι μικρότερο από το πρώτο, ούτε πιο φιλάνθρωπο. Και πώς να μη συγκλονιστεί με δάκρυα ο Αβραάμ, αφού δεν περίμενε πλέον να ακούσει το «πατέρα»! Δεν λέει κάτι γοερό, δεν αρθρώνει λόγο θρηνητικό, αλλά με ατάραχη ψυχή και ακλόνητο λογισμό δέχθηκε την ηδύτατη φωνή του παιδιού· και αποκρίνεται, και του απευθύνει τα εξής λόγια: «Ο Θεός θα προνοήσει, παιδί μου, για πρόβατο προς θυσία.»

Λέει ο Ισαάκ, ιδού το πυρ και τα ξύλα· πού είναι το πρόβατο, πατέρα; Αλλά και ο Ιησούς είπε, Πατέρα, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα το ποτήριο τούτο. Σιώπησε το παιδί όταν γνώρισε το θέλημα του πατέρα· ησύχασε και ο Χριστός λέγοντας, το δικό σου θέλημα ας γίνει, Πατέρα.

Ο Ισαάκ, το λογικό πρόβατο, ρώτησε: «Ω πατέρα, πού είναι το πρόβατο της θυσίας;» Και ο Αβραάμ δεν αποκάλυψε το μυστήριο, μήπως, αν εκείνος λυπηθεί, σπιλωθεί η προσφορά του. Διότι ο Αβραάμ πάσχισε για το πώς θα έπειθε τον γιο του, και καθώς βιαζόταν, μέσα από τα άδηλα προφήτευε άδηλα. Δεν ήθελε να του πει, και όμως έλεγε την αλήθεια. Φοβούμενος να του πει «εσύ είσαι», προφήτευσε άλλα. Διότι η γλώσσα του Αβραάμ γνώριζε περισσότερα από την καρδιά του, και ο νους παρέμενε αδρανής, ενώ η γλώσσα προφήτευε.

Δʹ. Εκεί υπήρχε μια μητέρα νεανική και γενναία, φιλόστοργη προς τα παιδιά της και συνάμα φιλόθεη, της οποίας τα μητρικά σπλάχνα σπαράσσονταν ενάντια στον νόμο της φύσης. Διότι δεν σπλαγχνιζόταν τα παιδιά της που έπασχαν, αλλά αγωνιούσε μήπως δεν υποστούν το μαρτύριο· ούτε αναπολούσε όσους είχαν ήδη αναχωρήσει περισσότερο από όσο προσευχόταν να προστεθούν σε αυτούς όσοι είχαν απομείνει· και για τους τελευταίους η μέριμνά της ήταν μεγαλύτερη από ό,τι για εκείνους που είχαν μεταστεί. Διότι για τους μεν η πάλη ήταν αμφίβολη, ενώ για τους δε η κατάληξη ήταν ασφαλής· και τους μεν τους είχε ήδη παραδώσει στον Θεό, ενώ για τους δε φρόντιζε πώς θα τους παραλάβει ο Θεός. Ω, ανδρεία ψυχή μέσα σε γυναικείο σώμα! Ω, θαυμαστή και μεγαλόψυχη προσφορά! Ω, θυσία εφάμιλλη με εκείνη του Αβραάμ και, αν δεν είναι τολμηρό να λεχθεί, ακόμη μεγαλύτερη!

Καλεί τον πατέρα του ο Ισαάκ με αυτήν τη γλυκιά φωνή, και λέει: «Πατέρα». Εκείνος όμως δεν πνίγεται στα δάκρυα, αναλογιζόμενος ότι λίγο αργότερα δεν πρόκειται πλέον να ακούσει μια τέτοια φωνή, ούτε θρηνεί με τα λόγια του, ούτε εκστομίζει κάτι πένθιμο και γοερό, αλλά με ψυχή σταθερή και ακλόνητη δέχεται τη φωνή του παιδιού, και αρθρώνει τη δική του. Διότι του λέει: «Τι συμβαίνει, τέκνο μου;» Εδώ, σε παρακαλώ, κατανόησε τη σύνεση συνάμα και τη λογική του νέου, πώς αυτό που φαινόταν να έχει παραβλεφθεί από τον πατέρα, το υπενθυμίζει χωρίς να προκαλέσει δυσαρέσκεια, χωρίς να κατηγορήσει τον πατέρα ούτε για παραλογισμό ούτε για λήθη· αλλά με την προσποίηση δήθεν ότι θέλει να μάθει, του υπενθυμίζει την παράλειψη. Διότι λέει: «Ιδού τα ξύλα, η φωτιά, το μαχαίρι· το σφάγιο πού είναι;» Εκείνος δε, είτε για να ενθαρρύνει το παιδί είτε ως προφήτης εγγυώμενος με βεβαιότητα το μέλλον, λέει: «Ο Θεός θα φροντίσει να βρει για τον εαυτό Του πρόβατο για ολοκαύτωμα, τέκνο μου».

Πού είναι το πρόβατο για την ολοκάρπωση; Αναλογίσου εδώ τη βάσανο του δικαίου· πώς άντεξε αυτό που άκουσε, πώς βρήκε τη δύναμη να απαντήσει στο παιδί, πώς δεν συγχύστηκε, πώς άντεξε να το κρατήσει μέσα του και να μην κάνει φανερό στο παιδί αυτό που επρόκειτο να συμβεί, αλλά λέει με γενναίο φρόνημα και ανδρεία ψυχή: Ο Θεός θα προνοήσει για τον εαυτό Του πρόβατο για την ολοκάρπωση, παιδί μου.

Δεν εννοεί το εξής, ότι δηλαδή ο Ίδιος τώρα το έμαθε. Αλλά τι; «Τώρα», λέει, «έκανες γνωστό σε όλους πόσο ειλικρινή φόβο έχεις προς τον Θεό». Διότι εγώ γνώριζα τον θεράποντά μου· αυτά όμως που έγιναν τώρα από εσένα, θα αποτελέσουν αφορμή διδασκαλίας τόσο στους σημερινούς ανθρώπους όσο και στις επερχόμενες γενεές. Διότι έκανες γνωστό τώρα σε όλους πώς φοβάσαι τον Θεό και σπεύδεις να κάνεις πράξη τα προστάγματα: «Και δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου υιό για χάρη μου»· αυτόν που τόσο πολύ ποθείς και ειλικρινά αγαπάς, δεν τον λυπήθηκες για εμένα, για το δικό μου πρόσταγμα, για τη δική μου εντολή· αλλά προτίμησες αυτό που προστάχθηκε από εμένα παρά το παιδί σου. Γι' αυτό και λάβε το παιδί σου. Διότι γι' αυτό σου υποσχέθηκα ότι το σπέρμα σου θα πληθυνθεί· και αφού στεφανωθείς με το στεφάνι της υπακοής, αναχώρησε. Διότι εγώ γνωρίζω να στεφανώνω την προαίρεση και να χορηγώ τα βραβεία σύμφωνα με την πρόθεση. Διότι πρέπει να γίνουν πράξη όσα ειπώθηκαν από εσένα και στους δούλους σου και στον Ισαάκ· διότι σε εκείνους υποσχέθηκες ότι: «Αφού προσκυνήσουμε, θα επιστρέψουμε», και αυτό τώρα θα γίνει· καθώς και στο παιδί που σε ρώτησε: «Πού είναι το πρόβατο για την ολοκάρπωση;».

Αν πάλι έπρεπε να μάθει ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει από τους νεκρούς, το έμαθε αυτό με πολύ πιο θαυμαστό τρόπο από τη μήτρα· ή μάλλον, ακόμη και πριν από εκείνη την απόδειξη, διότι ήταν πιστός. Εσύ, όμως, μην θαυμάζεις μόνο τον δίκαιο, αλλά και να τον μιμείσαι. Και βλέποντάς τον, μέσα σε τόσο μεγάλο θόρυβο και τρικυμία κυμάτων, να πλέει σαν σε γαλήνη, παρομοίως κι εσύ να κρατάς το πηδάλιο της υπακοής και της ανδρείας. Διότι μη μου πεις μόνο αυτό, ότι οικοδόμησε το θυσιαστήριο και ετοίμασε τα ξύλα· αλλά θυμήσου και τη φωνή του παιδιού, και αναλογίσου πόσες χιονοστιβάδες στρατοπέδων επέπεσαν εναντίον του για να τον κατατρομάξουν, όταν ο πατέρας άκουσε το παιδί να λέει: «Πού είναι το πρόβατο;». Σκέψου πόσοι λογισμοί ξεσηκώθηκαν τότε, οπλισμένοι όχι με σίδερο, αλλά με πύρινα δόρατα, που τον κατακεντούσαν από παντού και τον κατακομμάτιαζαν. Διότι, αν και σήμερα πολλοί συντρίβονται ψυχικά, έστω κι αν δεν είναι οι ίδιοι πατέρες, και θα δάκρυζαν αν δεν γνώριζαν την κατάληξη —και μάλιστα βλέπω πολλούς να δακρύζουν αν και γνωρίζουν το τέλος— τι ήταν φυσικό να υποφέρει εκείνος, ο οποίος τον γέννησε, τον ανέθρεψε, βρισκόταν στα γηρατειά του, είχε μόνο αυτόν, τον έβλεπε, τον άκουγε, και επρόκειτο αμέσως μετά να τον θυσιάσει; Πόση σύνεση είχαν αυτά τα λόγια! Πόση πραότητα η ερώτηση! Ποιος άραγε ήταν αυτός που ενεργούσε; Ο διάβολος, ώστε να καταφλέξει τη φύση; Μη γένοιτο, αλλά ο Θεός, για να δοκιμάσει ακόμη περισσότερο τη χρυσή ψυχή του δικαίου.

Αν και βέβαια αυτός μίλησε· διότι και ο Δεσπότης του μίλησε· πώς λοιπόν είναι άφωνος; Αυτό σημαίνει ότι δεν είπε τίποτα το αυθάδες, ούτε το τραχύ, αλλά τα πάντα ήταν ήμερα και προσηνή, και τα λόγια του φανέρωναν την επιείκεια περισσότερο από ό,τι η σιωπή. Επειδή και ο Χριστός έλεγε: «Αν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· αν όμως καλά, γιατί με χτυπάς;», και φανέρωσε την επιείκεια περισσότερο από το αν είχε σιωπήσει. Και όπως αυτός από το θυσιαστήριο συνομιλεί με τον πατέρα του, έτσι και Εκείνος συνομιλεί από τον σταυρό, λέγοντας: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους· διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Τι λέει λοιπόν ο πατριάρχης; «Ο Θεός θα προνοήσει για τον εαυτό Του πρόβατο για ολοκαύτωμα, παιδί μου». Και οι δύο χρησιμοποιούν τα ονόματα της φυσικής συγγένειας· εκείνος τον αποκαλεί Πατέρα, και αυτός τέκνο.

Διότι σε τίποτε άλλο δεν απέβλεπε, παρά μόνο στο πώς θα εκτελέσει το πρόσταγμα· ούτε υπηρέτης βρισκόταν εκεί ούτε γυναίκα· μάλιστα ούτε και ο ίδιος γνώριζε τι επρόκειτο να συμβεί. Τόσο πολύ φρόντιζε από κάθε άποψη να προσφέρει το ιερό σφάγιο καθαρό, ώστε να μην το μολύνει ούτε με δάκρυα ούτε με αντιλογίες. Παρατήρησε δε με πόση πραότητα ρωτά ο Ισαάκ, και τι του λέει: Ιδού τα ξύλα και το πυρ, πού είναι το πρόβατο;

Τι λέει λοιπόν ο Πατέρας; Ο Θεός θα προνοήσει για τον εαυτό Του πρόβατο για ολοκάρπωση, παιδί μου. Αυτό όμως λέγεται και ως προφητεία, ότι δηλαδή ο Θεός θα προνοήσει για τον εαυτό Του τον Υιό για ολοκάρπωση· και συγχρόνως εκπληρώθηκε και τότε. Γιατί, πες μου, το κρύβεις και από αυτόν τον ίδιο που πρόκειται να σφαγιαστεί;

Ανεβαίνεις για να σφάξεις τον υιό σου, και λες: «Θα επιστρέψουμε;». Καθώς ζητά να το αποκρύψει από τους υπηρέτες, καθίσταται προφήτης. Και έθεσε τα ξύλα επί των ώμων του Ισαάκ, και λαμβάνοντας φωτιά και μαχαίρι ανέβηκε στο όρος. Και τι λέει ο Ισαάκ προς τον πατέρα; «Πατέρα». Και εκείνος απαντά: «Τι συμβαίνει, τέκνον;». Και λέει: «Ιδού η φωτιά και τα ξύλα· πού είναι το πρόβατο για την ολοκάρπωση;». Ο δε πατέρας αποκρίνεται προς αυτόν: «Ο Θεός θα προνοήσει για τον εαυτό του πρόβατο για ολοκάρπωση, τέκνον». Ιδού και δεύτερη προφητεία· δεν αντέχω ούτε τα λόγια αυτά να προσπεράσω, ούτε να παραβλέψω τα γεγονότα. Αναλογίσου ονόματα που επρόκειτο να στερηθούν το πραγματικό τους αντίκρισμα. Έτσι εκείνος τον αποκαλεί πατέρα, και αυτός πάλι υιό, και προσωρινά μεν υπήρχαν τα ονόματα, επρόκειτο όμως να απογυμνωθούν από τη σημασία τους.

Βαστάζοντας λοιπόν το παιδί (τα ξύλα) και ομιλώντας, συγκινεί τα πατρικά σπλάχνα, αλλά δεν τον εκτρέπει από τον πόθο προς τον Θεό. Διότι τι λέει; «Πατέρα». Αναλογίσου δε πώς ήταν η φωνή αυτή: «Πατέρα». Διότι και εμείς, όταν πρόκειται να θυσιάσουμε είτε αρνί είτε κάποιο άλλο από τα ζώα, και το δούμε να βελάζει και με ήρεμη φωνή να απευθύνεται σε εμάς, το ελεούμε και το σπλαχνιζόμαστε, μολονότι βγάζει άναρθρη φωνή.

Αναλογίσου, λοιπόν, τι θα έκανε αυτό το πρόβατο, εάν απευθυνόταν σε κάποιον αδύναμο: «Πατέρα, ιδού η φωτιά και τα ξύλα, πού είναι το πρόβατο για την ολοκάρπωση;». Ο ίδιος δε που μιλούσε ήταν, σύμφωνα με τη βούληση του πατέρα, το πρόβατο που κινούσε τον ιερέα σε ευσπλαχνία.

Διότι δεν μαθήτευσε στον Χριστό που λέει: «Εκείνος που αγαπά πατέρα ή μητέρα, ή υιό ή θυγατέρα περισσότερο από εμένα, δεν είναι άξιός μου». Μιμούνταν όμως τον Πατέρα για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Αυτός που δεν λυπήθηκε ούτε τον δικό του Υιό, αλλά τον παρέδωσε για χάρη όλων μας». «Πού είναι το πρόβατο;» ρωτά με σύνεση το παιδί. Τι απαντά λοιπόν ο πατέρας; «Ο Θεός θα φροντίσει να βρει για τον εαυτό του πρόβατο για ολοκαύτωμα, παιδί μου»· όχι δούλο, αλλά Υιό. Εκείνος ήταν μονογενής, και ο Θεός μονογενής· εκείνος έφερε στους ώμους του τα ξύλα, και ο Χριστός στους ώμους του τον σταυρό· εκείνος, χωρίς να έχει αμαρτήσει σε τίποτα, επρόκειτο να σφαγιαστεί, και ο Υιός του Θεού, χωρίς να έχει αμαρτήσει σε τίποτα, σταυρώθηκε· εκείνος και σφαγιάστηκε και δεν σφαγιάστηκε, και ο μονογενής Υιός του Θεού και σφαγιάστηκε και δεν σφαγιάστηκε, και πέθανε και δεν πέθανε· διότι, όσον αφορά την προαίρεση, εκείνος πέθανε, όσον αφορά όμως την έκβαση των πραγμάτων, δεν πέθανε· ο δε Υιός του Θεού πέθανε κατά τη σάρκα, αλλά η θεότητα παρέμεινε απαθής.

Είδες τους αγίους να νουθετούν άλλους, και οι ίδιοι να παραμένουν ακλόνητοι στους πειρασμούς; Άκουσε λοιπόν τον Ιακώβ που λέει: «Εάν μου δώσει ο Κύριος άρτο για να φάω, και ιμάτιο για να περιβληθώ». Και τον Αβραάμ: «Δεν θα λάβω από εσένα ούτε μια κλωστή έως και το λουρί του υποδήματος». Και όταν ακόμη η γυναίκα του κινδύνευε να ατιμαστεί, και η πείνα τον πίεζε, κανέναν απρεπή λόγο δεν ξεστόμισε. Και όταν το παιδί είπε: «Πατέρα, ιδού τα ξύλα και η φωτιά, πού είναι το πρόβατο;», δες πώς με πραότητα και φιλοσοφημένη σκέψη αποκρίνεται, και λέγει: «Ο Θεός θα μεριμνήσει ο ίδιος για πρόβατο, παιδί μου»· χωρίς να στραφεί προς τα λόγια του παιδιού παρασυρόμενος ούτε από το ένστικτο της φύσης ούτε από τη στοργή, ενώ βρισκόταν μόνος με μόνο το παιδί την ώρα της πράξης, τότε δηλαδή που ήταν επόμενο να αναζωπυρωθεί σφοδρότερα η πατρική αγάπη. Διότι, για να μην πει κανείς ότι δεν θρήνησε από συστολή απέναντι στους άλλους, αποχωρίστηκε από αυτούς και έμεινε μόνος, καταδεικνύοντας έτσι το μεγαλείο της φιλοσοφίας του.

Ίσως σας φαίνομαι ότι έχω χάσει τα λογικά μου, μιλώντας με τέτοιες αντιφάσεις. Και πράγματι βρίσκομαι σε έκσταση αναλογιζόμενος το θαύμα του δικαίου, αλλά δεν αντιφάσκω. Διότι, από τη μία, το χέρι του δικαίου έμπηξε τη μάχαιρα στον λαιμό του παιδιού, από την άλλη όμως το χέρι του Θεού, παρότι η μάχαιρα είχε μπηχτεί, δεν την άφησε να μιανθεί από το αίμα του παιδιού. Επειδή δεν την κρατούσε μόνο ο Αβραάμ, αλλά και ο Θεός· και ο μεν την ωθούσε με τη θέλησή του, ενώ ο Θεός την αναχαίτιζε με τη φωνή Του. Παρατήρησε όμως: του είπε «Σφάξε», και αμέσως εκείνος οπλιζόταν· του είπε «Μη σφάξεις», και αμέσως αφοπλιζόταν. Διότι προτίμησε να μην ονομάζεται πατέρας, προκειμένου να φανεί ευγνώμων δούλος· και επειδή απαρνήθηκε τα δικά του για χάρη του Θεού, γι' αυτό και ο Θεός μαζί με τα υπόλοιπα του χάρισε πάλι και τα δικά του· και περιόρισε την εκτέλεση της εντολής μέχρι το στάδιο της προθυμίας. Και μη μου πεις μόνο τούτο, ότι δηλαδή οικοδόμησε θυσιαστήριο και τοποθέτησε τα ξύλα, αλλά θυμήσου και τη φωνή του παιδιού, και αναλογίσου πόσοι λογισμοί έπεσαν πάνω του σαν νιφάδες, οπλισμένοι με φλογερά δόρατα, που τον κεντούσαν από παντού και τον καταξέσχιζαν, όταν άκουσε το παιδί να λέει: «Πατέρα, πού είναι το πρόβατο;». Διότι, εάν ακόμη και σήμερα πολλοί συγκλονίζονται, παρόλο που δεν είναι καν πατέρες, τι είναι φυσικό να ένιωθε εκείνος, που τον γέννησε, που τον ανέθρεψε, που βρισκόταν στα γηρατειά του, που είχε μόνο αυτόν, που τον έβλεπε, τον άκουγε και επρόκειτο αμέσως μετά να τον θανατώσει;

Αλλά τίποτε από αυτά δεν έκαμψε εκείνον τον αδάμαντα, ούτε τον συγκλόνισε, ούτε είπε: «Γιατί αποκαλείς πατέρα αυτόν που σε λίγο δεν θα είναι πατέρας σου; Αυτόν που έχει ήδη χάσει αυτή την τιμή;» Αλλά τι είπε; «Ο Θεός θα φροντίσει να βρει για τον εαυτό του πρόβατο για ολοκαύτωμα, τέκνο μου». Και οι δύο χρησιμοποιούν τα ονόματα της φύσεως· εκείνος τον αποκαλεί πατέρα, και τούτος τέκνο, και σκληρός πόλεμος εγείρετο εκατέρωθεν, και πολλή η τρικυμία, αλλά ναυάγιο πουθενά. Ο δε Ισαάκ, επειδή άκουσε για τον Θεό, δεν είπε πλέον τίποτε, ούτε ζήτησε εξηγήσεις· τόσο συνετό ήταν το παιδί, και μάλιστα στο ίδιο το άνθος της ηλικίας του. Άραγε δεν συγκινηθήκατε όλοι; Δεν αγκαλιάζει νοερά ο καθένας σας και δεν καταφιλεί το παιδί, και δεν θαυμάζει τη σύνεσή του, και δεν σέβεται την ευλάβειά του; Διότι, αν και του έδεναν τα πόδια και τον τοποθετούσαν πάνω στα ξύλα, δεν πανικοβλήθηκε, δεν προσπάθησε να διαφύγει, δεν κατέκρινε τον πατέρα του ως παράφρονα, αλλά και δενόταν και ανέβαινε και τοποθετούνταν στον βωμό, και τα υπέμενε όλα σιωπηλά σαν ένα αρνί· μάλλον δε, όπως ακριβώς ο κοινός Δεσπότης όλων, του Οποίου την επιείκεια μιμούνταν και προτύπωνε. Διότι ως πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και ως αμνός άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει. Και ας μη μου πει κανείς ότι ο Αβραάμ δεν πονούσε, ούτε ότι δεν βίωνε όσα υπομένουν οι πατέρες, και, θέλοντας να τον παρουσιάσει ως φιλόσοφο πέρα από το ανθρώπινο μέτρο, του στερήσει το αποκορύφωμα των εγκωμίων του.

Διότι άκουσε ότι «ο Θεός θα προνοήσει για τον εαυτό Του πρόβατο για ολοκαύτωμα, παιδί μου», και δεν περιεργάστηκε τίποτε περισσότερο· έβλεπε τον πατέρα του να τον δένει, και δεν αντιστάθηκε· τοποθετήθηκε πάνω στα ξύλα, και δεν πήδηξε για να ξεφύγει· είδε το μαχαίρι να κατευθύνεται εναντίον του, και δεν ταράχθηκε. Τι θα μπορούσε να υπάρξει πιο ευλαβικό από αυτήν την ψυχή; Θα τολμήσει, λοιπόν, ακόμη κάποιος να πει ότι ο Αβραάμ δεν υπέφερε καθόλου από όλα αυτά;

Και ο πατριάρχης, βέβαια, που έγινε ιερέας του ίδιου του του παιδιού, κατόρθωσε μεν να καταβάλει το πιο τυραννικό πάθος της φύσης και μπόρεσε να θυσιάσει το παιδί του, και μάλιστα παιδί σαν τον Ισαάκ, στο ίδιο το άνθος της ηλικίας του, στην ίδια την ακμή της νεότητάς του, μονογενή, γνήσιο, που του είχε δοθεί παρά κάθε ελπίδα, και ενώ στηριζόταν αποκλειστικά σε αυτόν, στα βαθιά του γηρατειά, ένα παιδί στολισμένο με πολλή αρετή· και βρήκε τη δύναμη να τον ανεβάσει στο όρος, προετοιμασμένος να προβεί σε μια τέτοια πράξη, και έχτισε θυσιαστήριο και συγκέντρωσε τα ξύλα και τοποθέτησε πάνω τους το σφάγιο και άρπαξε το μαχαίρι και ώθησε το ξίφος στον λαιμό του παιδιού. Διότι πράγματι και το ώθησε και έχυσε αίμα εκείνος ο αδάμας, ή μάλλον ο πιο στερεός και από τον αδάμαντα· διότι ο μεν αδάμας κατέχει αυτή την ιδιότητα από τη φύση του, αυτός όμως μέσω της κατά προαίρεση φιλοσοφίας μιμήθηκε τη φυσική στερεότητα και απέδειξε με τα έργα του την απάθεια των αγγέλων. Αλλ' όμως αυτός, που είχε τη δύναμη να φέρει εις πέρας έναν τόσο μεγάλο και σπουδαίο άθλο και να υπερβεί την ίδια τη φύση, δεν τόλμησε να αποδυθεί στους αγώνες της παρθενίας, αλλά φοβήθηκε και ο ίδιος τα σκάμματα αυτά και αναζήτησε την παρηγοριά του γάμου.

ΣΤ΄. Εγώ όμως θαυμάζω και τη σύνεση του νέου, πώς με σεβασμό πλησιάζει τον πατέρα του και λέει: «Πατέρα, ιδού η φωτιά και τα ξύλα· το πρόβατο πού είναι;». Δεν περιγελά τη λήθη του πατέρα του· διότι είδε τους Χαναναίους να υποδουλώνονται εξαιτίας του γέλιου του Χαμ· αλλά ρωτά: «Πού;», διορθώνοντας το σφάλμα της λήθης με τη μορφή ερώτησης. «Πατέρα», λέει, «ιδού τα ξύλα και η φωτιά· το πρόβατο πού είναι;». Ποιος λόγος θα είναι αρκετός για να παρουσιάσει τη μεγαλοψυχία του ανδρός;

Θ΄. Αυτό ακριβώς ένιωσε και για το γνήσιο παιδί του. Διότι ας μην πει κανείς ότι δεν πονούσε, ούτε ότι δεν υπέφερε όσα νιώθουν οι πατέρες, και, θέλοντας να τον παρουσιάσει ότι φιλοσοφούσε πέρα από το ανθρώπινο μέτρο, ας μην τον στερήσει από το κορυφαίο των εγκωμίων του. Διότι, εάν αυτούς που συνελήφθησαν για τα πιο αισχρά εγκλήματα και απόλαυσαν αυτή τη ζωή για πολύ χρόνο, και οι οποίοι μας είναι άγνωστοι και ούτε τους έχουμε δει ποτέ, όταν ξαφνικά τους βλέπουμε στην αγορά να οδηγούνται στον θάνατο, συστελλόμαστε και πονούμε, και πολλές φορές μάλιστα δακρύζουμε· αυτός που διατάχθηκε να θυσιάσει με τα ίδια του τα χέρια και να κατακάψει τον υιό του, τον γνήσιο, τον μονογενή, που γεννήθηκε πέρα από κάθε ελπίδα, μετά από τόσο πολύ χρόνο, στα βαθιά του γηρατειά (διότι και αυτά δυναμώνουν περισσότερο τη φλόγα του πόνου), ενώ το παιδί ήταν ακόμη νέο, δεν ένιωσε τάχα τίποτε το ανθρώπινο; Και τι θα ήταν πιο καταγέλαστο από εκείνους που ισχυρίζονται κάτι τέτοιο; Διότι, ακόμη κι αν ήταν πέτρα, ακόμη κι αν ήταν σίδηρος, ακόμη κι αν ήταν ατόφιο διαμάντι, δεν θα λύγιζε και δεν θα συντριβόταν μπροστά στη νεανική ακμή του παιδιού (διότι βρισκόταν ακριβώς στο άνθος της ηλικίας του), μπροστά στη σύνεση των λόγων του, μπροστά στην ευλάβεια της ψυχής του; Ρώτησε λοιπόν τον πατέρα του λέγοντας: Ιδού τα ξύλα και το πυρ, πού είναι το πρόβατο; Και άκουσε την απάντηση: Ο Θεός θα προνοήσει για τον εαυτό Του πρόβατο για την ολοκάρπωση, τέκνο μου· και δεν ερεύνησε τίποτε περισσότερο.

Διότι, αν επρόκειτο να θυσιάσει κάποιον εχθρό και πολέμιο, αν επρόκειτο για κάποιο θηρίο, άραγε θα τα έκανε αυτά χωρίς πόνο; Δεν είναι έτσι τα πράγματα, δεν είναι· μην προσάπτεις τόση σκληρότητα στον δίκαιο. Διότι και πονούσε και σπαρασσόταν. «Ο Θεός», λέει, «θα μεριμνήσει για τον εαυτό Του πρόβατο για ολοκαύτωμα, παιδί μου».

Όταν δε κατακάηκε η περιοχή των Σοδόμων και ο Λωτ αναχώρησε για το όρος, συνέλαβαν από αυτόν οι θυγατέρες του, και η μεν μεγαλύτερη γέννησε τον Μωάβ, η δε μικρότερη τον Αμμών· τη συνεύρεση δε με τον πατέρα τους την πέτυχαν κρυφά μέσω της μέθης· διότι νόμιζαν ότι το ανθρώπινο γένος είχε εκλείψει. Ο Αβραάμ παροίκησε στα Γέραρα, και ο βασιλιάς των Γεράρων Αβιμέλεχ πήρε τη Σάρρα· επειδή όμως τον απείλησε ο Θεός, εκείνος απολογούνταν λέγοντας ότι νόμιζε πως η γυναίκα ήταν αδελφή του· διότι έτσι είχε πει η ίδια. Την απέδωσε λοιπόν στον Αβραάμ μαζί με δώρα. Τότε εκείνη, αφού αποδόθηκε, γέννησε τον Ισαάκ. Εκδιώκει δε τη δούλη από την οικία μαζί με το παιδί, τον Ισμαήλ. Ο δε Αβιμέλεχ συνάπτει διαθήκη με τον Αβραάμ, ώστε να μην αδικήσουν ο ένας τον άλλον, και λαμβάνει επτά αμνάδες από τον Αβραάμ, ως μαρτυρία για το φρέαρ του ορκισμού, προκειμένου να είναι φανερό ότι αυτό ανήκει στον Αβραάμ. Λαμβάνει την εντολή να προσφέρει τον υιό του ως ολοκαύτωμα, και τον προσφέρει, όμως σφάζεται ένας κριός αντί αυτού. Αυτά δε ήταν τύποι της μελλοντικής οικονομίας που επρόκειτο να επιτελεστεί από τον Χριστό υπέρ ημών. Πεθαίνει η Σάρρα, και ο Αβραάμ, αφού αγόρασε έναν τόπο από τον Εφρών τον Χετταίο, θάβει εκεί τη γυναίκα του, και στέλνει τον δούλο του, προκειμένου να μνηστεύσει γυναίκα στον Ισαάκ από τη Μεσοποταμία, παραγγέλλοντάς του να μην οδηγήσει πίσω τον υιό του εκεί, εάν η γυναίκα δεν θελήσει να έρθει.

«Έχω τα ξύλα, εσύ το πυρ και το μαχαίρι· πού είναι το πρόβατο;» Ω σπλάχνο του πατέρα· ποιος σκληρός, ακούγοντας τα λόγια του τέκνου, δεν θα λύγιζε τότε; Και δεν τον λύγισε με τα λόγια του, αλλά τον έκανε πιο ανένδοτο, διότι μόνος αγαθός είναι ο Σωτήρας των ψυχών ημών. «Εκείνος που με κάλεσε προηγουμένως θα μεριμνήσει, τέκνο μου, εάν επιθυμεί σφαγή· εμείς ας τον υπηρετήσουμε», λέει. «Ω πατέρα, εναντίον μου ακόνισες το μαχαίρι;»

Ο Ισαάκ ήταν ταυτόχρονα και τέκνο και θύμα, παρομοίως και ο Χριστός είναι Υιός του Θεού και αμνός που αίρει την αμαρτία του κόσμου. Δεν λυπάται τον Ισαάκ ο πατέρας, αλλά ούτε και ο Θεός τον Χριστό, «διότι αυτός που δεν λυπήθηκε τον ίδιο του τον Υιό, αλλά τον παρέδωσε για χάρη όλων μας». Τρεις ημέρες μετά τη θυσία η μητέρα βλέπει ζωντανό τον γιο της, τρεις ημέρες μετά η Εκκλησία βλέπει άφθαρτο τον Σωτήρα. Αυτά λοιπόν ας ειπωθούν παρεμπιπτόντως σχετικά με τους τύπους. Ο Αβραάμ έχει ήδη φτάσει στον τόπο της ιερουργίας, έχοντας πλέον εισέλθει στον αγώνα, κατά τον οποίο μάχονται η φύση και η προαίρεση. Στεφανώνεται όμως η γνώμη νικώντας τη φύση και ο δίκαιος αποφέρει τα νικητήρια της φιλοθεΐας έναντι της φιλοτεκνίας. Ήλθε ο πατέρας με το τέκνο, μόνος ο ιερέας με μόνο το θύμα, και ο παίδας ήταν τα πάντα για τον πατέρα: και διάκονος για την υπηρέτηση και θύμα για την ιερουργία. Εγώ όμως θαυμάζω και τη σύνεση του νέου. Ω, με πόσο σεβασμό πλησιάζει τον πατέρα του! «Πατέρα», λέει, «ιδού η φωτιά και τα ξύλα. Το πρόβατο πού είναι;». Δεν περιγελά τη λήθη του πατέρα του, διότι είδε τους Χαναναίους να γίνονται δούλοι εξαιτίας του γέλιου του Χαμ, αλλά ρωτά «πού;», διορθώνοντας το σφάλμα της λήθης με το σχήμα της ερώτησης. «Πατέρα», λέει, «ιδού τα ξύλα και η φωτιά. Το πρόβατο πού είναι;». Ποιος λόγος θα είναι αρκετός για να παραστήσει τη μεγαλοψυχία του ανδρός;