Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 28:13

Αυτό φανέρωσε και η κλίμακα, την οποία είδε ο Ιακώβ, που εκτεινόταν από τη γη έως τον ουρανό, επάνω στην οποία στηριζόταν ο Κύριος, ενώ άγγελοι ανέβαιναν και κατέβαιναν. Παρόμοιο είναι και το εξής: «Θα στρατοπεδεύσει ο Κύριος γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει»· μέσω αυτών, λοιπόν, συνεργάζονται και οι ίδιοι διακρίνουν τον λαό.

Διότι δεν θα βρούμε μόνο εδώ τον Κύριό μας να ονομάζεται από τη Γραφή και άγγελος και Θεός· αλλά και ο Ιακώβ, διηγούμενος την οπτασία στις γυναίκες, λέει: «Και μου είπε ο άγγελος του Θεού»· και μετά από λίγο από τον ίδιο: «Εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο όπου μου άλειψες εκεί στήλη». Μολονότι εκεί, στο γεγονός της στήλης, έχει ειπωθεί στον Ιακώβ: «Εγώ είμαι ο Κύριος, ο Θεός του Αβραάμ του πατέρα σου, και ο Θεός του Ισαάκ». Αυτός, λοιπόν, που εδώ αναφέρεται ως άγγελος, είναι ο ίδιος που εκεί λέει ότι έχει φανερωθεί στον Ιακώβ. Είναι επομένως φανερό στον καθένα ότι, όπου ο ίδιος προσωνυμείται και άγγελος και Θεός, υποδηλώνεται ο Μονογενής, ο οποίος φανερώνει τον εαυτό του σε κάθε γενεά στους ανθρώπους και διακηρύττει το θέλημα του Πατρός στους αγίους Του. Ώστε, και στην περίπτωση του Μωυσή, ονομάζοντας τον εαυτό του «ο Ών», δεν μπορεί να νοηθεί κανείς άλλος παρά ο Θεός Λόγος, ο οποίος ήταν εν αρχή προς τον Θεό.

Διότι «αυτός που αγγίζει», λέει, «τη γη και την κλονίζει», σύμφωνα με τους τρόπους που μόλις σας εξηγήσαμε· αυτός ακριβώς είναι που «οικοδομεί στον ουρανό την ανάβασή του». Ουσιαστικά λέει: Αυτός που έχει όλη την εξουσία, ώστε να επιβαίνει και στους ίδιους τους ουρανούς, και να κατέχει την κυριαρχία πάνω στα πάντα, ώστε να έχει υποταγμένη σε αυτόν την άνω και εντός των ουρανών κτίση, δηλαδή το μακάριο πλήθος των αγίων αγγέλων. Και ουρανούς λέμε ότι είναι οι άγγελοι που κατοικούν στον ουρανό. Πρέπει δε να γνωρίζουμε, ότι και ο θεσπέσιος Ιακώβ είδε αινιγματικά αυτό το γεγονός. Διότι υπήρχε μια σκάλα που εκτεινόταν από τη γη μέχρι τον ουρανό, και «ο Κύριος», λέει, «στηριζόταν πάνω της», και έβλεπε τους αγγέλους να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν μέσω αυτής. Αυτό νομίζω ότι σημαίνει το «οικοδομεί στον ουρανό την ανάβασή του».

Παρατήρησε λοιπόν πώς ξεχωρίζουν τον λαό του Κυρίου. Ότι δε και τους αγίους μυσταγωγούς τους βοηθούν άγγελοι, όπως και τους μυσταγωγούμενους, το αποσαφηνίζει ο Παύλος λέγοντας για αυτούς: «Δεν είναι όλοι πνεύματα λειτουργικά που αποστέλλονται για διακονία χάριν εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία;» Έτσι και ο θεσπέσιος Ιακώβ λέει ότι είδε την κλίμακα που εκτεινόταν από τη γη πάνω ως τον ουρανό, και ότι σε αυτήν στηριζόταν ο Κύριος, ενώ οι άγγελοι ανέβαιναν και κατέβαιναν. Διότι εν Κυρίω ενώθηκαν τα κάτω με τα πάνω, και δημιουργήθηκε κοινωνία για τους ανθρώπους και δεσμός αγάπης με τους αγίους αγγέλους. Ψάλλει δε κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος γύρω από αυτούς που Τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει.» Συμπράττοντας λοιπόν με τους αγίους μυσταγωγούς, ξεχωρίζουν και αυτοί τον λαό του Κυρίου. <Συγκεντρώστε σε Αυτόν τους οσίους Του.> (B f. 193, I f. 278.) Θα το κατανοήσεις και με αυτόν τον τρόπο, πράγμα που μου φαίνεται ότι έχει ειπωθεί καλύτερα. Αυτό είναι ξεκάθαρα το να διαχωρίζεται ο λαός του Κυρίου τόσο από τις λογικές δυνάμεις, όσο και από εκείνους που έχουν ταχθεί να ιερουργούν το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα. Σε αυτούς άλλωστε παραγγέλλει το Πνεύμα να συγκεντρώσουν στον Χριστό τους οσίους Του. «Εκείνους που προγνώρισε, λέει, και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού Του, αυτούς και κάλεσε· και αυτούς που κάλεσε, αυτούς και δικαίωσε· και αυτούς που δικαίωσε, αυτούς και δόξασε.»

Διότι είχε δύσει ο ήλιος· και πήρε από τις πέτρες του τόπου και τις έβαλε στο προσκέφαλό του, και κοιμήθηκε στον τόπο εκείνο και είδε ένα όνειρο. Και ιδού, μια κλίμακα ήταν στηριγμένη στη γη, της οποίας η κορυφή έφτανε στον ουρανό, και οι άγγελοι του Θεού ανέβαιναν και κατέβαιναν σε αυτήν. Ο δε Κύριος στηριζόταν πάνω της και είπε: Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ του πατέρα σου και ο Θεός του Ισαάκ, μη φοβάσαι. Τη γη πάνω στην οποία κοιμάσαι, θα τη δώσω σε εσένα και στο σπέρμα σου· και θα είναι το σπέρμα σου σαν την άμμο της θάλασσας. Και θα επεκταθεί προς τη δύση και τον νότο και τον βορρά και την ανατολή. Και θα ευλογηθούν σε εσένα και στο σπέρμα σου όλες οι φυλές της γης. Και ιδού, εγώ είμαι μαζί σου για να σε προστατεύω σε όλο τον δρόμο, όπου κι αν πορευτείς, και θα σε επαναφέρω στη γη αυτή, διότι δεν πρόκειται να σε εγκαταλείψω, μέχρι να εκπληρώσω όλα όσα σου υποσχέθηκα.

Στην κλίμακα στηριζόταν ο Χριστός, επειδή τα άγια πνεύματα φθάνουν μέχρι αυτόν και τον έχουν ως επιστάτη· όχι επειδή είναι όμοιος με αυτά, αλλά ως Θεός και Κύριος. Είπε δε κάπου και ο Δαβίδ προς κάθε άνθρωπο που επιλέγει να κατοικεί υπό την προστασία του Υψίστου: «Διότι στους αγγέλους του θα δώσει εντολή για σένα, ώστε να σε διαφυλάξουν σε όλους τους δρόμους σου. Θα σε σηκώσουν στα χέρια τους, μήπως τυχόν και χτυπήσεις σε πέτρα το πόδι σου. Πάνω σε ασπίδα και σε βασιλίσκο θα πατήσεις, και θα καταπατήσεις λιοντάρι και δράκοντα». Διότι έχουμε πατήσει πάνω σε φίδια και σκορπιούς, και πάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού, εφόσον ο Χριστός μας δίνει την εξουσία.

Στον μεν Αβραάμ από την αρχή ο Κύριος αποκαλύπτεται εν εγρηγόρσει, και πολλές φορές συνομιλεί μαζί του, ενώ έχει καταγραφεί ότι εμφανίστηκε σε αυτόν τρεις φορές, και μάλιστα δεν εμφανίστηκε μέσα στη νύχτα, αλλά στο μέσο της ημέρας· την τρίτη μάλιστα φορά, φιλοξενείται από αυτόν ακριβώς το μεσημέρι. Στον δε Ιακώβ αρχικά εμφανίζεται μετά τη δύση του ηλίου στο μέσο της νύχτας, κατά τη διάρκεια του ύπνου του, καθώς εκείνος κατέβαινε στη Μεσοποταμία, όταν, βλέποντας στο όραμα την ουράνια κλίμακα και τους αγγέλους να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν σε αυτήν, και τον Κύριο να στηρίζεται πάνω της, ακούει τον Κύριο να του λέει: «Εγώ είμαι ο Κύριος, ο Θεός του Αβραάμ του πατέρα σου», και τα υπόλοιπα, τα οποία, όπως αποδεικνύεται από τα επόμενα, του τα είπε μέσω αγγέλου· και κατά δεύτερον στη Μεσοποταμία, όταν παρουσιάστηκε ξανά ο Κύριος, ο οποίος δηλώνεται διά του Τετραγράμματου, και του είπε: «Επίστρεψε στη γη των πατέρων σου και στη γενεά σου, και εγώ θα είμαι μαζί σου». Στον ύπνο του του τα είπε αυτά και μέσω αγγέλου· όπως άλλωστε διδάσκει ο ίδιος ο Ιακώβ, ο οποίος, αμέσως με τη θεϊκή φωνή κάλεσε τη Λεία και τη Ραχήλ, και μετά από άλλα τους εξιστορεί τη θεϊκή αποκάλυψη που έλαβε, λέγοντας: «Και μου είπε ο άγγελος του Θεού στον ύπνο μου, Ιακώβ», και τα εξής, στα οποία αναφέρει: «Εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού, όπου άλειψες για μένα εκεί μια στήλη, και μου έταξες εκεί μια ευχή· τώρα, λοιπόν, σήκω και βγες από τούτη τη γη, και πήγαινε στη γη της γεννήσεώς σου».

Αλλά και τον Λόγο του Θεού, τον οποίο εμείς συνηθίζουμε να ονομάζουμε Χριστό, ομοίως και εκείνοι αφού τον γνώρισαν έλαβαν καλή μαρτυρία· αυτοί μάλιστα που και όλως εξαιρετικώς αξιώθηκαν της φανερής παρουσίας και της θεοφανείας του. Άκουσε λοιπόν πώς πάλι ο ίδιος ο Μωυσής, αυτόν που εμφανίστηκε στους θεοφιλείς άνδρες και πολλές φορές τους αποκάλυψε τα όσα έχουν καταγραφεί, άλλοτε μεν τον ονομάζει Θεό και Κύριο, άλλοτε δε και άγγελο του Θεού, παριστώντας ξεκάθαρα ότι αυτός δεν ήταν ο επί πάντων Θεός, αλλά κάποιος δεύτερος, ο οποίος μεν αναγορευόταν Θεός και Κύριος των θεοφιλών ανδρών, άγγελος δε του ύψιστου Πατέρα. Λέει λοιπόν με τα εξής λόγια: «Και πορεύθηκε ο Ιακώβ στη Χαρράν, και έφτασε σε έναν τόπο και κοιμήθηκε εκεί· διότι είχε δύσει ο ήλιος· και πήρε από τους λίθους του τόπου, και έβαλε στο προσκέφαλό του, και κοιμήθηκε στον τόπο εκείνο, και είδε όνειρο, και ιδού μια κλίμακα στηριγμένη στη γη, της οποίας η κορυφή έφτανε στον ουρανό, και οι άγγελοι του Θεού ανέβαιναν και κατέβαιναν σε αυτήν. Ο δε Κύριος στεκόταν πάνω σε αυτήν, και είπε: Εγώ είμαι ο Κύριος, ο Θεός του Αβραάμ του πατέρα σου και ο Θεός του Ισαάκ· μη φοβάσαι, τη γη, πάνω στην οποία εσύ κοιμάσαι, θα τη δώσω σε σένα και στο σπέρμα σου, και το σπέρμα σου θα είναι σαν την άμμο της γης». Στα οποία προσθέτει στη συνέχεια: «Και σηκώθηκε ο Ιακώβ το πρωί, και πήρε τον λίθο που είχε βάλει στο προσκέφαλό του, και τον έστησε ως στήλη».

Απομένει, λοιπόν, να ομολογήσουμε ότι αυτός είναι ο Λόγος του Θεού, για τον οποίο έχει γίνει θεολογικός λόγος στα προηγούμενα. Γι' αυτό, ακόμη και σήμερα, ο τόπος αυτός τιμάται θρησκευτικά από τους περίοικους ως θείος, προς τιμήν εκείνων που εμφανίστηκαν εκεί στον Αβραάμ, και μπορεί κανείς να δει την τερέβινθο να διασώζεται μέχρι τώρα. Διότι εκείνοι που φιλοξενήθηκαν από τον Αβραάμ είναι αποτυπωμένοι σε εικόνα, δύο εκατέρωθεν, και στη μέση ο ανώτερος, ο οποίος υπερέχει σε τιμή. Αυτός θα πρέπει να είναι ο ίδιος ο Κύριος που έχει φανερωθεί σε εμάς, ο δικός μας Σωτήρας, τον οποίο σέβονται ακόμη και εκείνοι που δεν Τον γνωρίζουν, επιβεβαιώνοντας τα θεία λόγια. Αυτός, λοιπόν, ο ίδιος, σπέρνοντας από τότε τα σπέρματα της ευσέβειας στους ανθρώπους, έχοντας περιβληθεί ανθρώπινη μορφή και σχήμα, φανέρωσε στον θεοφιλή προπάτορα Αβραάμ ποιος είναι και του παρέδιδε το θέλημα του Πατέρα Του. 〈Της ιδίας〉. «Και πορεύθηκε προς τη Χαρράν, και έφτασε σε έναν τόπο και κοιμήθηκε εκεί, διότι είχε δύσει ο ήλιος. Και πήρε κάποιους από τους λίθους του τόπου και τους έβαλε στο προσκέφαλό του, και κοιμήθηκε σε εκείνον τον τόπο. Και είδε όνειρο: ιδού, μια κλίμακα στηριγμένη στη γη, της οποίας η κορυφή έφτανε στον ουρανό, και οι άγγελοι του Θεού ανέβαιναν και κατέβαιναν πάνω σε αυτήν. Ο δε Κύριος στηριζόταν πάνω της και είπε: "Εγώ είμαι ο Κύριος, ο Θεός του Αβραάμ του πατέρα σου και ο Θεός του Ισαάκ· μη φοβάσαι. Τη γη πάνω στην οποία κοιμάσαι, σε σένα θα τη δώσω και στο σπέρμα σου"».

Επομένως, εκείνος που είπε ανωτέρω: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός του Αβραάμ του πατέρα σου και ο Θεός του Ισαάκ», στον οποίο και έστησε στήλη ο θεοφιλής, ήταν μεν Θεός και Κύριος (διότι πρέπει να πιστεύουμε στον ίδιο που ομιλεί), όχι όμως ο επί πάντων Θεός, αλλά ο δεύτερος μετά από Εκείνον, ο οποίος διακονεί και εξαγγέλλει τα του Πατρός στους ανθρώπους. Γι' αυτό, άλλωστε, και ο Ιακώβ στην παρούσα περίπτωση τον ονομάζει άγγελο: «μου είπε ο άγγελος του Θεού, μιλώντας στον ύπνο μου, εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε σε αυτόν τον τόπο». Συνεπώς, ο ίδιος άγγελος Κυρίου έχει σαφώς ανακηρυχθεί μέσα από αυτά τα λόγια και Θεός και Κύριος. Και στον προφήτη Ησαΐα, επίσης, προσαγορεύεται «άγγελος μεγάλης βουλής», αλλά ταυτόχρονα και «Θεός» και «άρχων» και «εξουσιαστής», στα χωρία όπου προφητεύει τη γέννησή του ανάμεσα στους ανθρώπους λέγοντας: «διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, και Υιός μάς δόθηκε, του οποίου η εξουσία βρίσκεται στον ώμο του, και το όνομά του καλείται άγγελος μεγάλης βουλής, άρχων ειρήνης, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, πατήρ του μέλλοντος αιώνος». 〈〈Της ιδίας〉.〉 «Όταν δε σηκώθηκε εκείνη τη νύχτα, πήρε τις δύο γυναίκες, τις δύο υπηρέτριες και τα έντεκα παιδιά του, και πέρασε τη διάβαση του Ιαβόκ· τους πήρε και πέρασε απέναντι όλα τα υπάρχοντά του. Απέμεινε δε μόνος ο Ιακώβ, και πάλευε μαζί του ένας άνθρωπος μέχρι το πρωί.»

Ακόμη δε και στον Ιακώβ τα εξής έχουν ειπωθεί: «Εγώ είμαι Κύριος, ο Θεός του Αβραάμ του πατέρα σου και ο Θεός του Ισαάκ, μη φοβάσαι», και στη συνέχεια: «και στο πρόσωπό σου θα ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης». Και άλλη φορά του είπε ο Θεός: «Εγώ είμαι ο Θεός σου, αυξάνου και πληθύνου· έθνη και συνάξεις εθνών θα προέλθουν από εσένα, και βασιλείς θα προέλθουν από την οσφύ σου». Έχοντας διδαχθεί εκ των προτέρων ο Ιακώβ τόσες πολλές προρρήσεις του Θεού περί της κλήσεως των εθνών, αφού του είχαν γεννηθεί δώδεκα τον αριθμό παιδιά, λίγο πριν από τον θάνατό του τα συγκάλεσε όλα, και εξέταζε από τους απογόνους ποιανού εξ αυτών θα έφταναν στην εκπλήρωσή τους οι προρρήσεις του Θεού. Έπειτα, αφού επέπληξε τα τρία πρώτα παιδιά του για τα σφάλματα που διέπραξαν, προσθέτει διδάσκοντας ότι, εξαιτίας των όσων είχαν τολμήσει να πράξουν, τα αποτελέσματα των προρρήσεων δεν επρόκειτο να εκπληρωθούν μέσω αυτών. Όταν όμως έφτασε στον τέταρτο, τον Ιούδα, αφενός προφητεύει ότι ο χρησμός που του είχε ειπωθεί, πως «βασιλείς θα προέλθουν από την οσφύ» του, θα εκπληρωνόταν μέσω της δικής του γενεάς (διότι είναι ολοφάνερο ότι από τη φυλή του Ιούδα συγκροτήθηκε το βασιλικό γένος), και αφετέρου φανερώνει τους χρόνους κατά τους οποίους θα πραγματοποιούνταν οι προρρήσεις του Θεού και οι υποσχέσεις σχετικά με τα έθνη, και διδάσκει ότι από αυτόν θα προέλθει εκείνος που πρόκειται να καταστεί η αιτία ώστε όλα τα έθνη και όλες οι φυλές της γης να λάβουν παρόμοια ευλογία με τον Αβραάμ.

Γι’ αυτόν τον λόγο λέμε ότι και ο μέγας Μωυσής, καθώς γινόταν διαρκώς μεγαλύτερος, δεν σταματούσε πουθενά την άνοδό του, ούτε έθετε κανένα όριο στον εαυτό του στην προς τα άνω πορεία του, αλλά, από τη στιγμή που πάτησε στην κλίμακα επί της οποίας στηριζόταν ο Θεός, όπως λέει ο Ιακώβ, προχωρούσε αδιάκοπα στην ανώτερη βαθμίδα και δεν έπαυε ποτέ να υψώνεται, διότι πάντοτε έβρισκε εκείνο που βρισκόταν πιο πάνω από τη βαθμίδα την οποία είχε ήδη κατακτήσει κατά την ανάβασή του.

ΛΟΓΟΣ Ε΄. Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν. Ίσως να είναι κάτι τέτοιο αυτό για το οποίο διδάχθηκε αινιγματικά ο Ιακώβ μέσω κάποιας οπτασίας, όταν είδε μια κλίμακα να εκτείνεται από τη γη έως το ουράνιο ύψος και τον Θεό να στηρίζεται επάνω της, όπως ακριβώς κάνει τώρα και σε εμάς η διδασκαλία των μακαρισμών, ανυψώνοντας διαρκώς προς τα υψηλότερα νοήματα εκείνους που ανεβαίνουν μέσω αυτής.

Διότι και εκεί θεωρώ ότι ο ενάρετος βίος αποτυπώθηκε στον πατριάρχη με τη μορφή της κλίμακας, ώστε να διδαχθεί και ο ίδιος αλλά και να καθοδηγήσει τους μεταγενέστερους, ότι δεν υπάρχει άλλος τρόπος να υψωθεί κανείς προς τον Θεό, παρά μόνο εάν ατενίζει διαρκώς προς τα άνω και τρέφει ακατάπαυστη επιθυμία για τα υψηλά, έτσι ώστε να μην επαναπαύεται σε όσα έχει ήδη κατορθώσει, αλλά να θεωρεί ζημία το να μην κατακτήσει το ανώτερο. Έτσι και εδώ, λοιπόν, το ύψος των διαδοχικών μακαρισμών μάς προετοιμάζει να προσεγγίσουμε τον ίδιο τον Θεό, τον αληθινά μακάριο, ο οποίος ίσταται στην κορυφή κάθε μακαριότητας. Εξάλλου, όπως ακριβώς προσεγγίζουμε τον Σοφό μέσω της σοφίας και τον Καθαρό μέσω της καθαρότητας, έτσι αποκτούμε οικειότητα και με τον Μακάριο μέσω της οδού των μακαρισμών. Διότι, πράγματι, η μακαριότητα αποτελεί ίδιον του Θεού· γι' αυτό άλλωστε ο Ιακώβ διηγήθηκε ότι ο Θεός βρισκόταν στηριγμένος στην κορυφή μιας τέτοιας κλίμακας. Επομένως, η μετοχή στους μακαρισμούς δεν είναι τίποτε άλλο παρά κοινωνία με τη θεότητα, προς την οποία μας ανυψώνει ο Κύριος μέσω των λόγων Του.

Μη φοβάσαι, λοιπόν, αλλά λάβε θάρρος, και αποβάλλοντας κάθε δειλία πίστευε σε όσα σου λέω. Διότι τη γη, πάνω στην οποία κοιμάσαι, θα τη δώσω σε εσένα και στο σπέρμα σου, και το σπέρμα σου θα γίνει σαν την άμμο της θάλασσας. Μη νομίσεις, λέει, επειδή τώρα πορεύεσαι σε ξένο τόπο, ότι έχεις στερηθεί αυτή τη γη, όπου γεννήθηκες, όπου ανατράφηκες, όπου μεγάλωσες. Διότι σε εσένα θα την παραχωρήσω, και στο σπέρμα σου, το οποίο θα φροντίσω να αυξηθεί σαν την άμμο της θάλασσας. Και θα εξαπλωθεί προς τη θάλασσα, και τον λίβα, και τον βορρά, και την ανατολή· που σημαίνει, θα επεκταθεί παντού· και μέσω εσού και μέσω του σπέρματός σου θα ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης.

Διότι γνώριζε ο δίκαιος, έχοντας επίγνωση της υπερβολής της άφατης φιλανθρωπίας Του και κατανοώντας το από όσα Εκείνος είχε επιδείξει προς τον πατέρα του, ότι και τον ίδιο θα τον καθιστούσε κάτοχο μεγάλης περιουσίας· και από αυτά βέβαια ο ίδιος δεν ζητά τίποτα από τον Δεσπότη, ούτε καταδέχεται να αναπέμψει ικεσία για αυτά, αλλά, με την υπόσχεσή του ότι θα προσφέρει τα δέκατα, έδειξε πώς σε όλα εμπιστεύεται απόλυτα τη δύναμη Εκείνου που του έδωσε την υπόσχεση. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και ο Ίδιος, όταν συνομιλούσε μαζί του, έλεγε: «Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ και του Ισαάκ, του πατέρα σου· μη φοβάσαι».

Δες τον Θεό πώς μας παιδαγωγεί σταδιακά. Μετέθεσε τον Ενώχ· αυτό δεν είναι πάρα πολύ σπουδαίο. Μας παιδαγώγησε αυτό για την ανάληψη του Ηλία. Πάλι, έκλεισε τον Νώε μέσα στην κιβωτό· ούτε αυτό είναι πάρα πολύ σπουδαίο. Μας παιδαγώγησε αυτό για τον εγκλεισμό του προφήτη μέσα στο κήτος. Έτσι και τα παλαιά γεγονότα χρειάστηκαν προδρόμους και τύπους. Διότι, όπως ακριβώς σε μια σκάλα το πρώτο σκαλοπάτι παραπέμπει στο δεύτερο, και από το πρώτο δεν είναι δυνατόν να φτάσει κανείς στο τέταρτο, και τούτο στο άλλο, ώστε εκείνο να γίνει οδός για τούτο· ούτε είναι δυνατόν πριν από το πρώτο να φτάσει κανείς στο δεύτερο· έτσι συμβαίνει και εδώ. Και παρατήρησε τα σημεία των σημείων· και θα το δεις αυτό στη σκάλα που είδε ο Ιακώβ: Επάνω, λέει, στηριζόταν ο Κύριος, και κάτω άγγελοι ανέβαιναν και κατέβαιναν. Προφητευόταν ότι ο Πατέρας έχει Υιό· έπρεπε να γίνει αυτό πιστευτό. Από πού θέλεις να σου δείξω τα σημεία του; Από πάνω προς τα κάτω, ή από κάτω προς τα πάνω; Έπρεπε να γίνει γνωστό ότι γεννά απαθώς· γι' αυτό γεννάει πρώτα μια στείρα. Μάλλον όμως, ας αναγάγουμε τον λόγο υψηλότερα· έπρεπε να γίνει πιστευτό ότι προέρχεται από Αυτόν. Τι συμβαίνει λοιπόν; Γίνεται αυτό, αμυδρά βέβαια, καθώς πρόκειται για τύπο και σκιά, ωστόσο γίνεται· και προχωρώντας γίνεται κάπως πιο σαφές. Από άνδρα μόνο προέρχεται γυναίκα, και εκείνος παραμένει ακέραιος. Πάλι, για την εκ Παρθένου κύηση έπρεπε να υπάρξει κάποιο τεκμήριο. Γεννά μια στείρα όχι μόνο μία φορά, αλλά και δεύτερη και τρίτη και πολλές φορές.

Αυτό είναι για μένα η στενή ατραπός, αυτό είναι η τεθλιμμένη οδός. Αυτό είναι η κλίμακα του Ιακώβ και η πορεία των αγγέλων, στην κορυφή της οποίας αληθινά στηρίζεται ο Κύριος. Αυτό είναι το ουρανομήκες δέντρο που ανέβαινε από τη γη στους ουρανούς, το αθάνατο φυτό που στήριξε τον εαυτό του ανάμεσα στον ουρανό και τη γη, το έδρασμα των όλων, το στήριγμα του παντός, το έρεισμα ολόκληρης της οικουμένης, το κοσμικό σύμπλεγμα που συνέχει την ποικίλη και ανθρώπινη ουσία, στερεωμένο με τους αόρατους γόμφους του Πνεύματος, ώστε, αφού συναρμοστεί με το θείο, να μη λυθεί ποτέ πια.

Εκείνοι όμως δεν βιάζονταν, καθώς τους βασάνιζε η άγνοια: Και αν ο Κύριος είναι αυτός που ανέρχεται, πώς δεν τον αντιληφθήκαμε όταν κατερχόταν; Μήπως δεν κατέβηκε και άλλες φορές, και έδωσε εντολές για την κιβωτό την εποχή του Νώε; Στην εποχή του Αβραάμ προσήλθε στη σκηνή, στην εποχή του Ιακώβ στην κλίμακα, στην εποχή του Ιώβ μίλησε μέσα από ανεμοστρόβιλο και νέφος, στην εποχή του Μωυσή στο όρος Σινά, στην εποχή του Ιησού στην Ιεριχώ, στην εποχή του Ηλία στο σπήλαιο. Και δεν υπάρχει γενεά στην οποία δεν κατέβηκε, και δεν μας διέφυγε. Και τώρα, όπως λέγεται, αν ο Κύριος είναι παρών ανερχόμενος, πώς δεν τον αντιληφθήκαμε όταν κατερχόταν; Αποκρίθηκαν εκείνοι που προπορεύονταν: Αυτός είναι που κατερχόταν τότε· για να μην αναγνωριστεί ανερχόμενος, φόρεσε μορφή δούλου, ώστε να μη γνωρίσετε τη δεσποτική μεγαλοπρέπεια. Και μάθετε το Δεσποτικό μυστήριο και το σοφό σχέδιο του Κυρίου, και μην εμποδίζετε την πρόθεση της φιλανθρωπίας. Διότι, αν τον είχατε αναγνωρίσει να κατέρχεται με πολλή ταπείνωση χάριν του πλάσματος, θα εμποδίζατε την κατάβαση και θα αποστερούσατε τον άνθρωπο από τη σωτηρία, αφήνοντάς τον στερημένο από την άνω βασιλεία. Τώρα ανοίξτε, γονατίστε. Έπειτα αποκρίνονται και εκείνοι: Εάν δεν ακούσουμε τη θεία φωνή του, δεν πρόκειται να ανοίξουμε τις θύρες. Διότι κανένας ακάθαρτος δεν διαβαίνει από εδώ.

Βʹ. Εσύ όμως, ακούγοντας για σιδερένια κλίμακα, να θυμηθείς τη νοητή κλίμακα, την οποία είδε ο πατριάρχης Ιακώβ να εκτείνεται από τη γη μέχρι τον ουρανό· μέσω εκείνης κατέβαιναν άγγελοι, ενώ μέσω αυτής ανεβαίνουν μάρτυρες· και στις δύο όμως στεκόταν επάνω ο Κύριος. Δεν θα είχαν αντέξει τους πόνους οι άγιοι αυτοί, εάν δεν στηρίζονταν σε αυτήν. Αλλά ενώ μέσω εκείνης ανεβαίνουν και κατεβαίνουν άγγελοι, το ότι μέσω αυτής ανεβαίνουν μάρτυρες είναι στον καθένα φανερό. Γιατί άραγε; Διότι εκείνοι μεν αποστέλλονται για να διακονήσουν όσους πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία, ενώ τούτοι, ως αθλητές και στεφανηφόροι, αφού απαλλάχθηκαν από τους αγώνες, αναχώρησαν πλέον προς τον αγωνοθέτη.

Είδες άφατη φιλοσοφία; Είδες πώς έκαναν τις οδοιπορίες τους οι παλαιοί; Άνδρας που ανατράφηκε μέσα σε σπίτι, έχοντας απολαύσει πολλή περιποίηση, πήρε έναν λίθο και τον τοποθέτησε κάτω από το κεφάλι του. Δες την ανδρεία του νέου, ο οποίος χρησιμοποίησε τον λίθο αντί για προσκέφαλο και κοιμήθηκε πάνω στο έδαφος· γι' αυτόν τον λόγο και αξιώνεται της θέας του Δεσπότου. Και λέει: «Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ του πατέρα σου· εγώ έκανα και τον πατριάρχη, και τον πατέρα σου να ανυψωθούν σε τόση λαμπρότητα. Μη φοβάσαι, λοιπόν, αλλά να πιστεύεις ότι εγώ, που εκπλήρωσα τις υποσχέσεις και σε εκείνους, θα αξιώσω και εσένα της δικής μου πρόνοιας».

«Και είδε στον ύπνο του μια κλίμακα από τη γη έως τον ουρανό και τους αγγέλους του Θεού να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν, και τον ίδιο τον Θεό να στέκεται ψηλά στην κορυφή της, και είπε: "Ευλόγησέ με". Και τον ευλόγησε και τον ονόμασε Ισραήλ». Επίκαιρα όμως το θυμήθηκα, και τώρα, με αφορμή το όνομα, ήρθε στον νου μου και ένα άλλο νόημα. Ποιο είναι λοιπόν αυτό; Να τους προσφέρουμε αμέσως, μέσα από την ίδια τους την ονομασία, ζήλο για την αρετή.

Η αγάπη είναι χορηγός προφητείας· η αγάπη παρέχει θαύματα· η αγάπη είναι άβυσσος ελλάμψεως. Η αγάπη είναι πηγή πυρός· όσο αναβλύζει, τόσο καταφλέγει εκείνον που διψά· η αγάπη είναι η στάση των αγγέλων· η αγάπη είναι η προκοπή των αιώνων. Ανάγγειλέ μας, ω ωραία μεταξύ των αρετών, πού ποιμαίνεις τα πρόβατά σου, πού κατασκηνώνεις το μεσημέρι; Φώτισέ μας, πότισέ μας, οδήγησέ μας, χειραγώγησέ μας, επειδή πλέον επιθυμούμε να ανέλθουμε προς εσένα. Διότι εσύ δεσπόζεις στα πάντα. Και τώρα έχεις σαγηνεύσει την ψυχή μου, και δεν μπορώ να συγκρατήσω τη φλόγα σου, γι' αυτό, αφού σε υμνήσω, πορεύομαι: Εσύ δεσπόζεις στην ορμή της θάλασσας, και τον σάλο των κυμάτων της εσύ τον καταπραΰνεις και τον νεκρώνεις· εσύ ταπεινώνεις ως τραυματία τον υπερήφανο λογισμό· με τον βραχίονα της δυνάμεώς σου διεσκόρπισες τους εχθρούς σου, και καθιστάς ακαταμάχητους τους εραστές σου. Επείγομαι δε να μάθω πώς σε είδε ο Ιακώβ στηριγμένη πάνω στην κλίμακα.

Σήμερα ο υιός του τέκτονα, ο παντεχνήμων Λόγος Εκείνου που δι’ αυτού δημιούργησε τα πάντα, ο ισχυρός βραχίονας του Υψίστου Θεού, αφού ακόνισε το στομωμένο σκεπάρνι της φύσης χρησιμοποιώντας το Πνεύμα σαν δικό του δάχτυλο, κατασκεύασε για τον εαυτό του μια έμψυχη κλίμακα, της οποίας η βάση έχει στηριχθεί στη γη και η κορυφή της στον ίδιο τον ουρανό· πάνω σε αυτήν αναπαύθηκε ο Θεός, αυτής τον τύπο αντίκρισε ο Ιακώβ, και διά μέσου αυτής κατέβηκε ο Θεός αμετάβατα. Ή μάλλον, αφού συγκατέβηκε, εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.

Και αφού όλοι έγνεψαν καταφατικά με τα κεφάλια τους, εγώ είπα: Θεωρώντας αναγκαίο να σας τα πω, σας αναφέρω και τα λόγια που αναγγέλλουν πώς εμφανίστηκε σε αυτόν, όταν έφευγε από τον αδελφό του τον Ησαύ, αυτός που είναι και άγγελος και Θεός και Κύριος, ο οποίος εμφανίστηκε με μορφή άνδρα στον Αβραάμ και πάλεψε με μορφή ανθρώπου με τον ίδιο τον Ιακώβ. Είναι δε αυτά: Και αναχώρησε ο Ιακώβ από το φρέαρ του όρκου και πορεύτηκε προς τη Χαρράν. Και έφτασε σε έναν τόπο και κοιμήθηκε εκεί, διότι είχε δύσει ο ήλιος. Και πήρε από τις πέτρες του τόπου και την έβαλε στο προσκέφαλό του, και κοιμήθηκε σε εκείνον τον τόπο και είδε όνειρο. Και ιδού, μια κλίμακα στηριγμένη στη γη, της οποίας η κορυφή έφτανε στον ουρανό, και οι άγγελοι του Θεού ανέβαιναν και κατέβαιναν σε αυτήν, και ο Κύριος στηριζόταν πάνω της. Και εκείνος είπε: Εγώ είμαι ο Κύριος, ο Θεός του Αβραάμ του πατέρα σου, και του Ισαάκ. Μη φοβάσαι· τη γη πάνω στην οποία εσύ κοιμάσαι, σε σένα θα τη δώσω και στο σπέρμα σου. Και θα γίνει το σπέρμα σου σαν την άμμο της γης, και θα εξαπλωθεί προς τη θάλασσα και το νότο και το βορρά και την ανατολή, και θα ευλογηθούν στο πρόσωπό σου και στο σπέρμα σου όλες οι φυλές της γης. Και ιδού, εγώ είμαι μαζί σου, διαφυλάσσοντάς σε σε κάθε οδό όπου κι αν πορευτείς, και θα σε επιστρέψω σε αυτή τη γη, διότι δεν πρόκειται να σε εγκαταλείψω μέχρι να κάνω όλα όσα σου υποσχέθηκα.

Και αφού είπα αυτά, πρόσθεσα: «Ακούστε δε ότι, μετά τη σταύρωση αυτού τον οποίο οι Γραφές αποδεικνύουν ότι θα παραγίνει πάλι ένδοξος, υπήρξε σύμβολο του ξύλου της ζωής, το οποίο είχε λεχθεί ότι φυτεύτηκε στον παράδεισο, και των όσων πρόκειται να γίνουν για όλους τους δικαίους. Ο Μωυσής στάλθηκε με ράβδο για τη λύτρωση του λαού, και έχοντας αυτή στα χέρια του, επικεφαλής του λαού, χώρισε τη θάλασσα, και μέσω αυτής είδε να αναβλύζει νερό από την πέτρα· και ρίχνοντας ένα ξύλο στο νερό της Μερρά, που ήταν πικρό, το έκανε γλυκό. Ο Ιακώβ, ρίχνοντας ράβδους στις ποτίστρες των υδάτων, πέτυχε να συλλάβουν τα πρόβατα του αδελφού της μητέρας του, ώστε να αποκτήσει τα γεννήματά τους· ο ίδιος ο Ιακώβ καυχάται ότι διέβη τον ποταμό με τη ράβδο του. Είπε ότι είδε κλίμακα, και η Γραφή φανέρωσε ότι ο Θεός στηριζόταν πάνω της· και ότι δεν ήταν ο Πατέρας, το αποδείξαμε από τις Γραφές. Και όταν ο Ιακώβ έχυσε λάδι πάνω σε λίθο στον ίδιο τόπο, μαρτυρείται από τον ίδιο τον Θεό που του εμφανίστηκε, ότι άλειψε μια στήλη για τον Θεό που του εμφανίστηκε. Και ότι ο Χριστός κηρυσσόταν συμβολικά ως λίθος από πολλές Γραφές, ομοίως το αποδείξαμε· και ότι κάθε χρίσμα, είτε ελαίου είτε στακτής είτε των άλλων χρισμάτων για τη σύνθεση του μύρου, αφορούσε αυτόν, ομοίως το αποδείξαμε, αφού ο Λόγος λέει: Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους συντρόφους σου».

Η γη που βλάστησε τον ζωοποιό στάχυ, μεταβαίνοντας μέσω του θανάτου από τη γη προς την επουράνια ζωή, άφησε σε όσους παραμένουν στη γη την ευλογία της για εμάς μέσα από τα άμφιά της. Παλαιότερα φανερώθηκε στον θείο Ισραήλ μια ουράνια κλίμακα εδραιωμένη στη γη, πάνω στην οποία βρίσκονταν οι άγγελοι του Θεού και ο Δεσπότης στηριζόταν σε αυτήν, προτυπώνοντας τη μετάσταση της Θεοτόκου.

Όσα λοιπόν συνέβησαν με τον πατριάρχη Αβραάμ ήταν ανώτερα από εκείνα που αφορούν τους αγγέλους. Και ο τρόπος εκείνης της πρωτοφανούς και θαυμαστής υποδοχής, κατά την οποία υμνείται και θαυμάζεται ταυτόχρονα η φιλοθεΐα και η φιλοξενία αυτού που τους φιλοξένησε, αποδεικνύει παρουσία Θεού μάλλον παρά αγγέλων. Για τον απόγονό του, όμως, τον Ιακώβ, όταν επρόκειτο να μυηθεί στη συγκατάβαση του Θεού Λόγου προς τους ανθρώπους, αναγράφεται σαφώς ότι είδε αγγέλους, και μάλιστα κάποια κλίμακα που έφτανε και υψωνόταν από τη γη προς τον ίδιο τον ουρανό, και τον Κύριο των όλων να στηρίζεται πάνω σε αυτήν, καθώς και τη διέλευση από εκεί αυτών που ανέβαιναν και κατέβαιναν, μέσα από τα οποία προτυπωνόταν μυστικά η κάθοδος προς εμάς του Σωτήρα Θεού όλων μας. Αυτό ακριβώς και οι ηγέτες της Εκκλησίας κηρύττουν σαφέστατα ότι είχε προδιαγραφεί ως εικόνα του Χριστού.

Από αυτό το σημείο ο λόγος ανατρέχει στους παλαιότερους χρόνους· για να εξετάσουμε τι έπραξε ο πατριάρχης Ιακώβ αναχωρώντας για τη Χαρράν, ο οποίος, όταν κατά τη δύση του ηλίου ετοιμάστηκε να κοιμηθεί, πήρε έναν λίθο από τον τόπο όπου βρέθηκε, τον τοποθέτησε στο κεφάλι του, και εκεί είδε τα οράματα του ύπνου του. Και έπειτα, αφού ξύπνησε, έλεγε ότι ο Κύριος είναι σε αυτόν τον τόπο και εκείνος δεν το γνώριζε· τον αποκαλούσε φοβερό και οίκο του Θεού, και θεωρούσε πως είναι πύλη του ουρανού· και αφού έστησε τον λίθο ως στήλη, έχυσε έλαιο στην κορυφή του. Άραγε, τα απορρίπτει ο Θεός αυτά, όπως νομίζουν οι ασεβείς; Ουδαμώς, αλλά τα αποδέχεται πλήρως· και τούτο είναι φανερό από τα όσα του αποκάλυψε ύστερα από αυτά·

Εμφανίστηκε κάποτε ο Θεός στον Αβραάμ, αλλά βέβαια δεν είδε τον Θεό. Εμείς όμως βλέπουμε επειδή Εκείνος το θέλει, και κρατούμε αυτόν που φανερώθηκε και φώτισε τα πάντα. Στην κορυφή της κλίμακας είδε τον Θεό ο Ιακώβ, αλλά τον έβλεπε σε όνειρο. Πάλεψε μαζί του τη νύχτα όχι η φύση του Θεού, αλλά ένα ομοίωμα ανθρώπου. Τώρα όμως δεν παρουσιάστηκαν ομοιώματα, αλλά αληθινές πράξεις προς το γένος μας επαλήθευσαν το παλαιό όραμα, και εκείνος που τότε είχε παλέψει, ήλθε και φανερώθηκε πρόσωπο με πρόσωπο στον κόσμο που αγρυπνεί και νήφει, όχι ως φαντασία ούτε ως όνειρο. Διότι δεν ανήκουμε στη νύχτα. Μέσα στην ημέρα βλέπουμε τον Λόγο ενσαρκωμένο, αυτόν που φανερώθηκε και φώτισε τα πάντα.

Ο πατριάρχης Ιακώβ αναδείχθηκε υψηλός μεταξύ εκείνων που έζησαν στα παλαιά χρόνια· διότι αυτός, όπως έχει γραφτεί, έδωσε την ψυχή του φροντίζοντας το ποίμνιο· και τώρα ο αρχιποιμένας του ποιμνίου του Χριστού βόσκει πιστά τα λογικά πρόβατα· εκτρέφοντας τις ψυχές με υγιείς λόγους και τις καρδιές εκείνων που φρονούν ορθά, πληθαίνει για όλους τη θεία μάνδρα· εκείνος είδε τον Κύριο πάνω σε κλίμακα, ενώ αυτός είδε τον Κύριο δια της πίστεως· εκείνος μεν ονομάστηκε Ισραήλ ως πατέρας του λαού του Θεού, αυτός δε ως πιστός δάσκαλος των Χριστιανών· διότι αυτός είναι καθοδηγητής των περάτων της γης, ως σοφός στα θεία.

Ανεγείρουν στύλο σαν στήλη, τοποθετώντας τον ψηλά σε αυτόν, τα πλήθη που κινούνται από πίστη. Βλέπει, λοιπόν, τη δόξα στα ύψη, ολόκληρο το στερέωμα μαζί με τη δύναμή του. Έτσι κάποτε και ο Ιακώβ έβλεπε τους αγγέλους ευρισκόμενος τη νύχτα στο πηγάδι, βλέποντας τον Κύριο επάνω σε κλίμακα. Εκείνον τον ευλόγησε ο Πλάστης, όπως ακριβώς και τούτον τον όσιο επάνω στον στύλο, ο οποίος πρεσβεύει ακατάπαυστα υπέρ όλων ημών.

Προς τον ίδιο. Πάντοτε μου ανάβεις τον πόθο, μεγαλοπρεπέστατε κύριέ μου, καθώς πάντοτε αναδεικνύεσαι ανώτερος του εαυτού σου ως προς την αγαθότητα. Διότι, ετοιμάζοντας αναβάσεις μέσα στην καρδιά σου, μας υποδεικνύεις την κλίμακα του Ιακώβ, καθιστώντας το παρόν σκαλοπάτι για το μέλλον. Γι' αυτό και σου εύχομαι να ολοκληρωθεί αυτή η άνοδος, στην οποία, όπως πιστεύουμε, επιστηρίζεται ο Θεός. Διότι Αυτός είναι το τέλος κάθε αναβάσεως, και όταν αυτό επιτευχθεί, επέρχεται πλήρης στάση της κινήσεως.

Προς τον Μαχητάρη. Εάν ο Θεός είναι αγάπη, όπως εθέσπισε ο αγαπημένος εν Χριστώ μαθητής, θεωρώ τα γράμματα της αγάπης όχι ως κατάβαση από τον Θεό, αλλά ως ανάβαση προς τον Θεό, και αυτά αποτελούν εκείνη ακριβώς την κλίμακα που είδε ο Ιακώβ, η οποία έχει ως αγγέλους τους λόγους της ενώσεως και πάνω από όλα ή πριν από όλα, τον ίδιο τον Κύριο να επιστηρίζεται σε αυτήν. Επομένως, να μην κατηγορείς τη μη συγγραφή επιστολών από μέρους μου στο ότι επιθυμώ να διατηρήσω αδιάσπαστη την ένωση με το κρείττον, αλλά, αφού έμαθες ότι δενόμαστε με τον Θεό μάλλον περισσότερο όταν η μεταξύ μας αγάπη πλέκεται αρρηκτότερη μέσω των δυνατών επικοινωνιών, να χρησιμοποιείς τις επιστολές και, για να αναφέρω κάτι από τα παλαιά δικά μας, να μου προσφέρεις τα γράμματά σου σαν μια χρυσή αλυσίδα κρεμασμένη από τον ουρανό, η οποία ανυψώνει εκεί όσους αναρριχώνται μέσω αυτής. Διότι σε τόσο βάρβαρους τόπους, όπου δεν θέλουν να με διδάξουν τίποτα το αγαθό, κάποια μικρή απορροή σοφίας που κατέρχεται προς εμάς φαίνεται η ίδια ως η πηγή του νέκταρος. Φρόντισε λοιπόν στο εξής να μην μας παραμελείς, αφήνοντάς μας στεγνούς σε γη έρημη, άβατη και άνυδρη.