Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 28:17

Και ξύπνησε ο Ιακώβ από τον ύπνο του, και είπε: Πράγματι, ο Κύριος βρίσκεται σε αυτόν τον τόπο, και εγώ δεν το γνώριζα. Και φοβήθηκε, και είπε: Πόσο φοβερός είναι ο τόπος αυτός! Δεν είναι τίποτα άλλο αυτό παρά οίκος Θεού, και αυτή είναι η πύλη του ουρανού. Και σηκώθηκε ο Ιακώβ το πρωί, και πήρε τον λίθο που είχε τοποθετήσει εκεί στο προσκέφαλό του.

Διότι κατανοούσε ότι το θείο βρίσκεται σε κάθε τόπο και σε κάθε χώρα. Και κατοικεί μεν στον ουρανό, αλλά κυβερνά ολόκληρη τη γη, και έχει πληρώσει την οικουμένη, και τα πάντα βρίσκονται υπό την εξουσία του, τα πνεύματα στον ουρανό, τα οποία λαμβάνουν την προσταγή να διατρέχουν πάνω και κάτω, και έχουν αυτόν ως κεφαλή και κυβερνήτη. Γι' αυτό θαύμασε λέγοντας: «Ο Κύριος βρίσκεται σε τούτο τον τόπο, και εγώ δεν το γνώριζα». Επειδή δε θεώρησε ότι ο λίθος έγινε η αιτία αυτών των ονείρων, τον τίμησε με τα μέσα που διέθετε, αλείφοντάς τον άφθονα με έλαιο. Και μάλιστα ονόμαζε τον χώρο «Οίκο Θεού, και πύλη του ουρανού», και έστησε τον λίθο ως στήλη.

Αυτά λοιπόν έχουν λεχθεί από εμάς με αυτόν τον τρόπο, επειδή θέλουμε να αποδείξουμε ότι αναμφίλεκτα δεν ήταν ούτε ο Θεός των όλων, ούτε κάποια αγγελική δύναμη αυτή που αποκαλυπτόταν στον Μωυσή, αλλά ο ίδιος ο θείος Λόγος, για τον οποίο έχουμε πιστέψει ακράδαντα ότι, μετά τον Πατέρα και Κύριο των όλων, είναι δεύτερος Θεός και Κύριος των πάντων· όπως ακριβώς και ο ευαγγελιστής Ιωάννης μάς διδάσκει με μεγαλύτερη σαφήνεια λέγοντας: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος». Θα απαιτούσε δε πολύ χρόνο, και όχι τον παρόντα, το να διασαφηνίσουμε ποιος άραγε να είναι ο τόπος και η πέτρα για τα οποία μίλησε ο Κύριος: «Ιδού ένας τόπος κοντά σε εμένα, και θα σταθείς πάνω στην πέτρα»· αλλά ο μεν απόστολος φανέρωσε την πέτρα λέγοντας, «η δε πέτρα ήταν ο Χριστός». Θεωρώ δε ότι ο τόπος δεν είναι κάτι διαφορετικό από την πέτρα, και ότι τυγχάνει να είναι ο ίδιος με εκείνον που συναντήθηκε με τον Ιακώβ, εκεί όπου είναι γραμμένο: «Και εξήλθε ο Ιακώβ από το Φρέαρ του Όρκου και πορεύτηκε προς τη Χαρράν». «Και έφτασε σε έναν τόπο», όπου, αφού είδε σε όραμα την κλίμακα και τον Κύριο να στηρίζεται πάνω της, όταν ξύπνησε, είπε: «Όντως υπάρχει ο Κύριος σε αυτόν τον τόπο»· και πάλι είπε: «Πόσο φοβερός είναι ο τόπος αυτός· δεν είναι τούτο τίποτε άλλο παρά ο οίκος του Θεού, και αυτή είναι η πύλη του ουρανού».

Αυτόν τον θρόνο έβλεπε και ο Ησαΐας ανάμεσα σε εκείνο τον χορό των Χερουβίμ και τον ονόμαζε υψηλό και επηρμένο, υποδηλώνοντας την υπεροχή της Θεομήτορος έναντι των ουρανίων δυνάμεων. Γι' αυτόν τον λόγο εισάγει και τους ίδιους τους αγγέλους να δοξάζουν τον Θεό εξαιτίας της και να λένε: «ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο του». Ο δε πατριάρχης Ιακώβ, έχοντας δει αυτόν τον θρόνο αινιγματικά, είπε: «Πόσο φοβερός είναι ο τόπος αυτός· δεν είναι παρά οίκος Θεού, και αυτή είναι η πύλη του ουρανού». Ο Δαβίδ πάλι, έχοντας ενώσει με τον εαυτό του τα πλήθη των σεσωσμένων, και χρησιμοποιώντας, σαν άλλες χορδές ή διαφορετικούς φθόγγους, εκείνους που από διαφορετικά γένη εναρμονίστηκαν σε μία πίστη μέσω αυτής της Αειπαρθένου, ανακρούει το παναρμόνιο μέλος προς ύμνο της, λέγοντας: «Θα θυμάμαι το όνομά σου σε κάθε γενεά και γενεά· γι' αυτό οι λαοί θα σε δοξολογούν στον αιώνα, και στον αιώνα του αιώνος».

Σχετικά με την άνοδό του —δηλαδή την αναγέννηση—, προκειμένου να γίνει πνευματικός και όχι σαρκικός, αναφέρει ότι η Γραφή λέει: «Άρατε πύλας, οι άρχοντές σας, και υψωθείτε, πύλες αιώνιες, και θα εισέλθει ο βασιλιάς της δόξης» —που σημαίνει θαύμα θαυμάτων· —«ποιος», λέει, «είναι αυτός ο βασιλιάς της δόξης;» «Σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και εξουθένωμα του λαού». «Αυτός» <λοιπόν, λέει,> «είναι ο βασιλιάς της δόξης», «ο δυνατός στον πόλεμο». Και ως πόλεμο εννοεί αυτόν που <διεξάγεται> στο σώμα, επειδή από μαχόμενα στοιχεία έχει πλαστεί το πλάσμα, όπως είναι γεγραμμένο, λέει: «να θυμάσαι τον πόλεμο που γίνεται στο σώμα». Αυτή <δε>, λέει, την είσοδο και αυτή την πύλη είδε ο Ιακώβ καθώς πορευόταν προς τη Μεσοποταμία —πράγμα που σημαίνει ότι από παιδί γινόταν ήδη έφηβος και άνδρας— <*> δηλαδή, αποκαλύφθηκε σε αυτόν που πορευόταν στη Μεσοποταμία. Και Μεσοποταμία, λέει, είναι η ροή του μεγάλου Ωκεανού, η οποία ρέει από τα μέσα του τέλειου ανθρώπου. Και θαύμασε, <λέει,> την ουράνια πύλη λέγοντας: «Πόσο φοβερός είναι αυτός ο τόπος· δεν είναι άλλο αυτό παρά οίκος Θεού, και αυτή είναι η πύλη του ουρανού». Γι' αυτό, λέει, ο Ιησούς λέει: «Εγώ είμαι η πύλη» η αληθινή. Εκείνος δε που τα λέει αυτά είναι, λέει, ο τέλειος άνθρωπος που έχει λάβει τον χαρακτήρα του άνωθεν από το αχαρακτήριστο. Δεν μπορεί λοιπόν, λέει, να σωθεί ο τέλειος άνθρωπος, αν δεν αναγεννηθεί περνώντας μέσα από αυτή την πύλη.

Και αυτή, λέει, είναι «η πύλη του ουρανού» και αυτός «ο οίκος του Θεού», όπου κατοικεί μόνος ο αγαθός Θεός. Στον οποίο δεν θα εισέλθει, λέει, κανένας ακάθαρτος, ούτε ψυχικός ούτε σαρκικός, αλλά προορίζεται μόνο για τους πνευματικούς. Εκεί όπου, όταν φτάσουν, πρέπει να λάβουν τα «ενδύματα του γάμου» και να γίνουν όλοι νυμφίοι, έχοντας αποβάλει το αρσενικό στοιχείο μέσω του παρθενικού πνεύματος. Αυτή δε είναι, λέει, η παρθένος «που φέρει στη γαστέρα της και συλλαμβάνει και τίκτει υιό», όχι ψυχικό ούτε σωματικό, αλλά τον μακάριο Αιώνα των Αιώνων. Για αυτά, λέει, ρητά έχει πει ο Σωτήρας ότι «στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή, και λίγοι είναι εκείνοι που εισέρχονται σε αυτήν, ενώ πλατιά και ευρύχωρη είναι η οδός που οδηγεί στην απώλεια, και πολλοί είναι εκείνοι που διέρχονται από αυτήν».

Επειδή όμως έπρεπε αυτός από θεία πρόνοια να οικοδομήσει τον πραγματικό Όλυμπο και τη θεία λαύρα, και να ελκύσει σε αυτήν ολύμπιους άνδρες και να τους αναδείξει εκεί ολυμπιονίκες, ιδού τα άριστα προοίμια «και η ευνοϊκή αρχή». Διότι βλέπει ο δίκαιος, ενώ προσευχόταν τη νύχτα, έναν «στύλο πυρός» στον τόπο όπου επρόκειτο να οικοδομήσει τη λαύρα, ο οποίος στηριζόταν σε εκείνον τον χώρο και έφτανε έως τον ουρανό, και είπε με φόβο και χαρά: «Πόσο φοβερός είναι ο τόπος τούτος» και τα εξής. Το πρωί, λοιπόν, όταν πήγε στον τόπο, βρήκε ένα υπόγειο σπήλαιο που είχε από μόνο του το σχήμα εκκλησίας και μερικές αχειροποίητες κατασκευές· και, αφού ευχαρίστησε τον Θεό που του τον υπέδειξε, έδωσε εντολή έκτοτε να τελούνται σε αυτό οι θείες συνάξεις κάθε Σάββατο και Κυριακή. Ο αριθμός της θεόκλητης συνοδείας του έφτασε αρχικά μέχρι τους εκατόν πενήντα, και αργότερα σε πλήθη πολλά· γι' αυτό και εκατέρωθεν του χειμάρρου έχτισαν κελιά για κατοικίες, και μετά από λίγο και έναν περίβλεπτο ναό στο όνομα της παναμώμου Κόρης και Θεομήτορος.

Από αυτό το σημείο ο λόγος ανατρέχει στους παλαιότερους χρόνους· για να εξετάσουμε τι έπραξε ο πατριάρχης Ιακώβ αναχωρώντας για τη Χαρράν, ο οποίος, όταν κατά τη δύση του ηλίου ετοιμάστηκε να κοιμηθεί, πήρε έναν λίθο από τον τόπο όπου βρέθηκε, τον τοποθέτησε στο κεφάλι του, και εκεί είδε τα οράματα του ύπνου του. Και έπειτα, αφού ξύπνησε, έλεγε ότι ο Κύριος είναι σε αυτόν τον τόπο και εκείνος δεν το γνώριζε· τον αποκαλούσε φοβερό και οίκο του Θεού, και θεωρούσε πως είναι πύλη του ουρανού· και αφού έστησε τον λίθο ως στήλη, έχυσε έλαιο στην κορυφή του. Άραγε, τα απορρίπτει ο Θεός αυτά, όπως νομίζουν οι ασεβείς; Ουδαμώς, αλλά τα αποδέχεται πλήρως· και τούτο είναι φανερό από τα όσα του αποκάλυψε ύστερα από αυτά·

Ότι ο πατριάρχης Ιακώβ έστησε στήλη. Πώς λοιπόν διέφυγαν την προσοχή μόνο αυτού τα σχετικά με τον πατριάρχη Ιακώβ, ενώ τυγχάνουν τόσο φανερά και γνωστά σε όλους; Διότι είναι γραμμένο: Ο Ιακώβ αναχώρησε από το φρέαρ του όρκου και πορεύθηκε στη Χαρράν. Και έφτασε σε έναν τόπο και κοιμήθηκε εκεί, διότι είχε δύσει ο ήλιος. Και πήρε από τους λίθους του τόπου και έβαλε στο προσκέφαλό του, και κοιμήθηκε σε εκείνον τον τόπο, και είδε όνειρο. Στη συνέχεια αναφέρονται τα σχετικά με την κλίμακα που εμφανίστηκε, τους αγγέλους και τον Θεό που στηριζόταν σε αυτήν, καθώς και οι υποσχέσεις για την κατάληψη της γης και οι ευλογίες για τους απογόνους του. Έπειτα ο Ιακώβ ξύπνησε από τον ύπνο του και είπε ότι πράγματι ο Κύριος είναι σε αυτόν τον τόπο, ενώ εγώ δεν το γνώριζα. Και φοβήθηκε, και είπε.

Πόσο φοβερός είναι αυτός ο τόπος! Αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά οίκος Θεού, και αυτή είναι η πύλη του ουρανού. Και σηκώθηκε ο Ιακώβ το πρωί· και πήρε τον λίθο που είχε βάλει εκεί κάτω από το κεφάλι του, και τον έστησε ως στήλη, και έχυσε λάδι στο επάνω μέρος της, και ονόμασε εκείνον τον τόπο οίκο Θεού. Στα οποία προσθέτει μετά από λίγο: και αυτός ο λίθος, τον οποίο έστησα ως στήλη, θα είναι για μένα οίκος Θεού. Τι λοιπόν; Απαγορεύει αυτά ο Θεός, όπως νομίζει ο Ευσέβιος; Σε καμία περίπτωση, αλλά και τα δέχεται και τα επιδοκιμάζει· και είναι φανερό από όσα του αποκαλύπτει μετά από αυτά: Διότι έχω δει, λέει, όσα σου κάνει ο Λάβαν. Εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού, όπου μου έχρισες εκεί στήλη και μου έκανες ευχή. Σε σχέση με αυτά, τι λέει ο μέγας Γρηγόριος από τους δικούς μας ιερομύστες; Ο Ιακώβ βέβαια είδε σε όραμα κάποια ψηλή κλίμακα και την άνοδο αγγέλων, και αλείφει μυστικά μια στήλη (ίσως για να προτυπώσει τον λίθο που χρίστηκε για χάρη μας), και δίνει σε κάποιον τόπο την ονομασία 'Είδος Θεού' προς τιμήν Εκείνου που εμφανίστηκε. Και αναφέρει λεπτομερώς πόσα άλλα εγκώμια εδώ· αλλά στα αλήθεια 'αυτός είναι ο Θεός μας, και δεν θα λογιστεί κανένας άλλος ίσος με Αυτόν', αναφωνεί σε εμάς εν Πνεύματι κάποιος από τους θεοφόρους.

Επομένως, «δεν είναι αυτό τίποτε άλλο παρά οίκος Θεού, και αυτή είναι η πύλη του ουρανού», θα έλεγε ο πατριάρχης, μέσα από την οποία όχι μόνο άγγελοι κατεβαίνουν στη γη —διότι παρευρίσκονται σε καθέναν από τους βαπτιζομένους— αλλά και ο ίδιος ο Δεσπότης των αγγέλων. Γι' αυτό και όταν, προδιαγράφοντας το δικό του βάπτισμα σαν σε σκιαγράφημα, καταδέχθηκε και ο ίδιος ο Σωτήρας να βαπτιστεί με το βάπτισμα του Ιωάννη, άνοιξε τον ουρανό, δείχνοντας ότι αυτό είναι το μέσο διά του οποίου θα αντικρίσουμε τον ουράνιο χώρο.

Στα κοίλα τμήματα κοντά στην ίδια την οροφή του ημισφαιρίου εικονίζεται ένα πλήθος αγγέλων να δορυφορούν τον κοινό Δεσπότη. Η δε αψίδα που υψώνεται από το θυσιαστήριο αστράφτει ολόγυρα από τη μορφή της Παρθένου, η οποία απλώνει τα άχραντα χέρια της υπέρ ημών και εξασφαλίζει στον βασιλιά τη σωτηρία και τα ανδραγαθήματα κατά των εχθρών. Ένας χορός μαρτύρων και αποστόλων, καθώς και προφητών και πατριαρχών, γεμίζοντας ολόκληρο τον ναό με τις εικόνες τους, τον εξωραΐζουν· από αυτούς, ο μεν ένας, αν και σιωπά, μέσα από όσα παλαιότερα αναφώνησε, βοά: «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων· επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου»· ο δε άλλος: «Πόσο θαυμαστός είναι αυτός ο τόπος· δεν είναι τίποτε άλλο, παρά οίκος Θεού». Ίσως δε να επιφωνεί και κάποιος από αυτούς που δεν ανήκουν στους δικούς μας, ούτε είναι εικονισμένοι, εκθειάζοντας άθελά του τα δικά μας: «Πόσο ωραίοι είναι οι οίκοι σου, Ιακώβ, οι σκηνές σου, Ισραήλ, και είναι σαν παράδεισοι δίπλα σε ποταμούς, και σαν τις σκηνές που έστησε ο Κύριος και όχι άνθρωπος». Παλαιότερα, λοιπόν, από τον θεόπτη Μωυσή είχε κατασκευαστεί η Σκηνή με θείο πρόσταγμα, για να προσφέρει θυσία στον Θεό και να εξιλεώσει τις αμαρτίες του λαού· και αργότερα από τον βασιλιά Σολομώντα ο ναός στα Ιεροσόλυμα, ένα τερπνό οικοδόμημα που επισκίαζε όλα τα προηγούμενα με το κάλλος, το μέγεθος και την πολυτέλειά του.

γ'. Αλλά προς τι να περιορίζω τη χαρά στον ένα και στον άλλο, και να μη φανερώσω την αγαλλίαση με φωνή περιληπτική; Ας ευφρανθεί ο ουρανός άνωθεν, και οι νεφέλες ας ράνουν δικαιοσύνη. Ας ανοίξει η γη, και ας βλαστήσει έλεος, και ας ανατείλει μαζί και η δικαιοσύνη. Γιατί; Διότι φανερώθηκε σκήνωμα για τον Θεό του Ιακώβ· διότι υποδείχθηκε τόπος άγιος για τον πανάγιο Λόγο. Πόσο φοβερός είναι ο τόπος αυτός, ας αναβοήσει ο πατριαρχικότατος Ιακώβ, δεν είναι τούτο τίποτε άλλο παρά οίκος Θεού, και αυτή είναι η πύλη του ουρανού! Ω ανείπωτα ακούσματα! Ω παράδοξα γεγονότα! Τι είναι τούτο το καινό διήγημα; Ποια είναι αυτή η ξενίζουσα και απόρρητη παραβολή; Εάν ο ουρανός του ουρανού δεν σου αρκούν, όπως αναφέρει ο Λόγος, τότε ποια είναι η επαρκής φυσική κατοικία για αυτόν;

«Εμφανίστηκε σε αυτόν», λέει, «άγγελος Κυρίου, στεκόμενος στα δεξιά του θυσιαστηρίου του θυμιάματος· και ταράχθηκε ο Ζαχαρίας όταν τον είδε, και φόβος έπεσε πάνω του»· πόσο φοβερή ήταν και η αγγελική οπτασία, η οποία εμφανίστηκε και σε φοβερό τόπο· διότι λέει: «Πόσο φοβερός είναι ο τόπος αυτός! Δεν είναι τίποτε άλλο, παρά οίκος Θεού». Και δεν είναι θαυμαστό το ότι, αν και δίκαιος ιερέας, ταράχθηκε και έπεσε φόβος πάνω του, όπου ακόμη και ο Δανιήλ, ο ανήρ των επιθυμιών, όταν είδε, έμεινε έκθαμβος, και έπεσε με το πρόσωπο στη γη μένοντας άφωνος, από την ασύγκριτη λαμπρότητα της αγγελικής υπεροχής. «Εμφανίστηκε σε αυτόν», λέει, «άγγελος Κυρίου». Τι έχουν να μας πουν για αυτά οι ημίχριστοι που δεν αποδέχονται τις εικόνες; Αν ένας άγγελος εμφανίστηκε σε άνθρωπο, τότε βεβαίως και μπορεί να εικονιστεί με κανέναν άλλον τρόπο παρά όπως εμφανίστηκε· και εμφανίστηκε με τέτοια μορφή, σύμφωνα με την οποία και στον Μωυσή προηγουμένως στο όρος Σινά υποδείχθηκαν τυπικά τα Χερουβίμ γύρω από το ιλαστήριο· και αν το ασώματο και χωρίς σχήμα περιγράφεται σύμφωνα με τον τύπο που υποδείχθηκε, πώς να μην εικονίσουμε αυτό που είναι ενσώματο και έχει σχήμα και υποπίπτει σε χρώμα και αφή, και στις τρεις διαστάσεις, όπως είναι η μορφή του Σωτήρα, προς εναργή απόδειξη της πραγματικής του σαρκώσεως;