Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 28:20

Η δε προσευχή του Ιακώβ προς τον Θεό λέει: Εάν μου δώσεις, λέει, άρτο να φάω και ιμάτιο να περιβληθώ· δεν λέει: Εάν μου δώσεις τρυφή και πολυτέλεια. Τι λέει δε ο σοφότατος Σολομών; Πλούτο και πενία, λέει, μη μου δώσεις· αλλά χορήγησέ μου τα απαραίτητα και τα επαρκή, ώστε να μη χορτάσω και γίνω ψεύστης και πω: Ποιος με βλέπει; ή πέφτοντας στη φτώχεια κλέψω, και ορκιστώ στο όνομα του Θεού μου· ορίζοντας αφενός ως πλούτο τον υπερκορεσμό, και ως πενία την παντελή έλλειψη των αναγκαίων για τη ζωή· αφετέρου διά της αυταρκείας δηλώνοντας συγχρόνως το ανελλιπές αλλά και το απέριττο ως προς την εξυπηρέτηση της ανάγκης. Η αυτάρκεια όμως είναι διαφορετική για τον καθένα ανάλογα με τη σωματική κατάσταση και την προκειμένη ανάγκη. Διότι ο μεν ένας χρειάζεται περισσότερη και πιο δυναμωτική τροφή εξαιτίας του κόπου, ο δε άλλος ελαφρύτερη και πιο εύπεπτη, και εν γένει την κατάλληλη εξαιτίας της ασθένειάς του· κοινώς όμως για όλους απαιτείται η πιο λιτή και η πιο εύκολα προσποριζόμενη. Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, η φροντίδα και η ευπρέπεια του τραπεζιού είναι αναγκαία, εφόσον δεν υπερβαίνουμε πουθενά τα όρια των αναγκών μας· αλλά αυτό ας είναι το όριο της περιποιήσεως: εκείνο που επιζητείται σύμφωνα με την ανάγκη του καθενός εκ των φιλοξενουμένων. Διότι, όπως λέει, πρέπει να συμπεριφερόμαστε ως άνθρωποι που χρησιμοποιούν αυτόν τον κόσμο, αλλά δεν τον καταχρώνται.

Ας στρέψουμε λοιπόν τον λόγο και στον απόγονό του, τον Ιακώβ· και θα δεις και εκείνον να φοβάται και να τρέμει τον θάνατο, έναν άνθρωπο που από την πρώτη του ηλικία επέδειξε αποστολική φιλοσοφία. Διότι, αυτό που νομοθετούσε ο Παύλος στους μαθητές του λέγοντας: «Έχοντας τροφές και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε», το ίδιο ζήτησε και αυτός από τον Θεό λέγοντας: «Αν μου δώσει ο Κύριος άρτο να φάω και ιμάτιο να ντυθώ, μας αρκεί». Αλλά όμως και αυτός, που δεν αναζητούσε τίποτε περισσότερο από τα αναγκαία, που αψήφησε την πατρική οικία, που έλαβε τις ευλογίες, που υπάκουσε στη μητέρα του, που υπήρξε φίλος του Θεού, που με τη σοφία του βίασε τη φύση (διότι, ενώ ήταν δεύτερος κατά τη φύση, έγινε πρώτος στις ευλογίες), αυτός που κατόρθωσε τόσα πολλά, που πολιτεύθηκε με τόση φιλοσοφία, που επέδειξε τόση ευσέβεια, μετά από τους μύριους άθλους, μετά από τα μύρια σκάμματα, μετά από τα μύρια παλαίσματα και τους πολλούς εκείνους στεφάνους, επιστρέφοντας στην πατρίδα του και ενώ επρόκειτο να συναντήσει τον αδελφό του, σαν να επρόκειτο να αντικρίσει θηρίο, και φοβούμενος τη μνησικακία του, προσπίπτει στον Θεό και τον παρακαλεί: «Λύτρωσέ με από τα χέρια του Ησαύ του αδελφού μου», λέγοντας, «διότι εγώ τον φοβάμαι, μήπως τυχόν έλθει και πατάξει εμένα, και τη μητέρα μαζί με τα παιδιά». Είδες πώς και αυτός φοβόταν τον θάνατο; Πώς τρέμει, και παρακαλεί τον Θεό για αυτό το ζήτημα; Θέλεις να σου δείξω και έναν άλλον σπουδαίο άνθρωπο που να έχει βιώσει πάλι το ίδιο ακριβώς πράγμα;

Τι είναι πιο φιλοσοφημένο από αυτά τα λόγια; «Ό,τι είναι αρεστό στον Θεό», λέει, «έτσι ας γίνει». Και πάλι προς τον Σαούλ έλεγε: «Εάν όμως ο Κύριος σε ξεσηκώνει εναντίον μου, ας οσφρανθεί τη θυσία σου». Και τότε μεν, ενώ βρισκόταν σε θλίψη, λυπόταν ακόμη και τους εχθρούς του· μετά από αυτά όμως, δεν λυπήθηκε ούτε τους φίλους του, ούτε εκείνους που δεν τον είχαν αδικήσει σε τίποτα. Πάλι ο Ιακώβ, όταν βρέθηκε σε θλίψη, έλεγε: «Εάν μου δώσει ο Κύριος άρτο να φάω και ιμάτιο να περιβληθώ». Και ο γιος του Νώε πριν μεν από αυτά δεν έκανε τίποτα τέτοιο· όταν όμως πήρε θάρρος για τη σωτηρία του, ακούς τι υβριστής έγινε. Και ο Εζεκίας όταν μεν βρισκόταν σε θλίψη, δες τι έκανε για τη σωτηρία του· διότι φόρεσε σάκκο και κάθισε στη γη· όταν όμως βρέθηκε σε καλοπέραση, έπεσε από την έπαρση της καρδιάς του. Γι' αυτό και ο Μωυσής συμβουλεύει λέγοντας: «Αφού φας και πιεις και χορτάσεις, να θυμηθείς τον Κύριο τον Θεό σου». Διότι απόκρημνος είναι ο τόπος της τρυφής και προκαλεί τη λήθη του Θεού. Όταν θλίβονταν οι Ισραηλίτες, γίνονταν πολύ περισσότεροι· όταν όμως τους άφησε ανενόχλητους, τότε όλοι χάθηκαν. Και γιατί αναφέρω παραδείγματα από τους παλαιούς; Ας δούμε από εμάς τους ίδιους, εάν θέλετε. Όταν οι περισσότεροι από εμάς βρίσκονται σε ευημερία, γίνονται αλαζόνες, εχθροί προς όλους, οργίλοι εφόσον κατέχουν εξουσία· όταν όμως αυτή τους αφαιρεθεί, γίνονται ήμεροι, ταπεινοί, πράοι, και έρχονται σε επίγνωση της δικής τους φύσης.

Και αφού έστησε τον λίθο στη θέση στήλης και έχυσε επάνω λάδι (διότι ήταν φυσικό να φέρει μαζί του μόνο αυτό, επειδή οδοιπορούσε με αυτόν τον τρόπο), απευθύνει στον φιλάνθρωπο Θεό προσευχή που είναι γεμάτη από κάθε είδους πνευματική φιλοσοφία. Ε'. Και αν θέλετε, ας ακούσουμε τα ίδια τα λόγια του. Διότι προσευχήθηκε, λέει, αναπέμποντας δέηση και λέγοντας: «Εάν ο Κύριος ο Θεός είναι μαζί μου, και με φυλάξει σε αυτήν την οδό στην οποία εγώ πορεύομαι». Επειδή του είχε πει ότι «Εγώ είμαι μαζί σου, και θα σε διαφυλάξω στην οδό όπου και αν πορευθείς»· γι' αυτόν τον λόγο και αυτός λέει: «Εάν μου δοθούν εκείνα τα οποία μου υποσχέθηκες». Έπειτα, υποβάλλει από μόνος του και ένα δικό του αίτημα, λέγοντας: «Εάν μου δώσει ο Κύριος άρτο και ένδυμα να ντυθώ». Δεν ζήτησε πλούτο, ούτε κάποια περιουσία, αλλά άρτο και ένδυμα, το ένα για την κάλυψη του σώματος, και το άλλο για την αναγκαία τροφή. Πρόσεξε πώς, μέσω αυτού του αιτήματος, μας άφησε να εννοήσουμε το αποστολικό του ήθος· τόσο πολύ ήταν γεμάτο από πνευματική φιλοσοφία το φρόνημα του δικαίου. Διότι εκείνο που έλεγε ο Χριστός: «Μην αποκτήσετε χρυσό, ούτε άργυρο, ούτε δύο χιτώνες», αυτό εκείνος, χωρίς να το έχει διδαχθεί ακόμη από κανέναν, αλλά μαθαίνοντάς το από μόνος του και από τον δάσκαλο που είναι εμφυτευμένος στη φύση μας, ζητούσε να του παρασχεθεί από τον Δεσπότη: άρτο για να φάει και ένδυμα για να ντυθεί.

«Εάν αυτά, λέγει, μου δοθούν στην ξένη γη, και με επιστρέψει σώο στον οίκο του πατέρα μου, όπως ακριβώς υποσχέθηκε· τότε ο Κύριος θα είναι για εμένα Θεός, και αυτός ο λίθος, τον οποίο έστησα ως στήλη, θα γίνει για εμένα οίκος Θεού· και από όλα όσα μου δώσεις, θα σου προσφέρω το δέκατο». Παρατήρησε την ευγνωμοσύνη του δικαίου. Όταν υπέβαλλε το αίτημά του, δεν καταδέχθηκε να ζητήσει τίποτε το πολυτελές, παρά μόνο άρτο και ιμάτιο· όταν, όμως, έδινε ο ίδιος υπόσχεση στον Δεσπότη, γνωρίζοντας τη γενναιοδωρία Του στις δωρεές, και ότι με τις ανταποδόσεις Του υπερβαίνει τις δικές μας αντιλήψεις, λέγει: «Και αυτή τη στήλη θα την έχω ως οίκο Θεού, και από όλα όσα μου χορηγήσεις, θα σου προσφέρω το δέκατο». Είδες φιλόθεο φρόνημα;

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, θέτοντάς μας όρια και κανόνες στα λόγια της προσευχής, ως προς το μέχρι ποιο σημείο πρέπει να διατυπώνουμε αιτήματα για τις βιοτικές μας ανάγκες, μας παρήγγειλε να λέμε εκείνα τα λόγια που είναι γεμάτα από κάθε είδους φιλοσοφία: «Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον», που σημαίνει, την τροφή της ημέρας. Αυτό ακριβώς ζητούσε στην προσευχή του και ο συγκεκριμένος δίκαιος, μολονότι δεν είχε ακούσει τίποτα από όλα αυτά, λέγοντας: «Εάν ο Κύριος μου δώσει άρτο για να φάω, και ένδυμα για να περιβληθώ».

Και στην ίδια την Παλαιά Διαθήκη, όπου ο πλούτος θαυμαζόταν, ποιοι, πες μου, ήταν οι αξιοθαύμαστοι; Δεν ήταν ο Ηλίας, που εκτός από τη μηλωτή δεν είχε τίποτε άλλο; Δεν ήταν ο Ελισσαίος, δεν ήταν ο Ιωάννης; Κανείς, λοιπόν, ας μην αισθάνεται ταπεινωμένος εξαιτίας της φτώχειας· διότι δεν είναι η φτώχεια αυτή που ταπεινώνει, αλλά ο πλούτος, ο οποίος καταναγκάζει τον άνθρωπο να έχει ανάγκη από πολλά και τον υποχρεώνει να χρωστά χάρη σε πολλούς. Και ποιος ήταν φτωχότερος από τον Ιακώβ, πες μου, ο οποίος έλεγε: «Εάν μου δώσει ο Κύριος άρτο για να φάω και ιμάτιο για να ντυθώ»;

Διότι και όταν υβρίζεις, δεν είναι αυτή η φωνή της ψυχής, αλλά του θυμού· όταν λες αισχρά λόγια, δεν μίλησε εκείνη, αλλά η ακολασία· όταν κακολογείς, η βασκανία· όταν επιβουλεύεσαι, η πλεονεξία. Διότι αυτά δεν ανήκουν σε εκείνη, αλλά στα πάθη και στα νοσήματά της. Όπως ακριβώς, λοιπόν, η φθορά δεν είναι ίδιον απλώς του σώματος, αλλά του θανάτου και της ασθένειας που υπάρχει μέσα στο σώμα· έτσι ακριβώς και αυτά (προέρχονται) από τα πάθη που της προστίθενται. Διότι, εάν θέλεις να ακούσεις τη φωνή της ζωντανής ψυχής, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Έχοντας τροφές και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε»· και: «Είναι μεγάλο κέρδος η ευσέβεια»· και: «Για εμένα ο κόσμος έχει σταυρωθεί, και εγώ για τον κόσμο». Άκουσε τον Πέτρο που λέει: «Αργύριο και χρυσίο δεν έχω· αυτό όμως που έχω, αυτό σου δίνω»· άκουσε τον Ιώβ να ευχαριστεί και να λέει: «Ο Κύριος τα έδωσε, ο Κύριος τα αφαίρεσε». Αυτά είναι τα λόγια της ζωντανής ψυχής, αυτά προέρχονται από εκείνη που επιτελεί τη φυσική της ενέργεια. Έτσι και ο Ιακώβ έλεγε: «Εάν μου δώσει ο Κύριος άρτο για να φάω, και ιμάτιο για να περιβληθώ»· έτσι και ο Ιωσήφ: «Πώς θα πράξω αυτή την πονηρή πράξη και θα αμαρτήσω ενώπιον του Θεού;».

Δεν άκουσες πόσους από τους δικαίους παρουσίασα; Δεν βλέπεις μαζί με εκείνους τον Ιακώβ να αναχωρεί από την πατρική οικία γυμνός από τα πάντα; Δεν τον ακούς να προσεύχεται και να λέει: «Εάν ο Κύριος μου δώσει άρτο να φάω και ιμάτιο να ντυθώ»; Πράγμα το οποίο δεν αποτελούσε γνώρισμα ανθρώπου που μεριμνά, αλλά κάποιου που ζητά τα πάντα από τον Θεό. Αυτό το κατόρθωσαν και οι απόστολοι, εγκαταλείποντας τα πάντα και χωρίς να μεριμνήσουν· το ίδιο και οι πεντακισχίλιοι, και οι τρισχίλιοι. Εάν όμως δεν καταδέχεσαι, παρότι ακούς τόσα λόγια, να απαλλάξεις τον εαυτό σου από αυτά τα επαχθή δεσμά, έχοντας πλέον κατανοήσει το ανώφελο του πράγματος, δώσε τέλος στη μέριμνα.

Πρέπει βέβαια, αλλά με μέτρο, όπως ο Ιακώβ που λέει: «Εάν μου δώσει ο Κύριος άρτο για να φάω και ιμάτιο για να ενδυθώ»· όπως παρήγγειλε ο Χριστός να προσευχόμαστε λέγοντας: «Τον άρτο μας τον επιούσιο δώσε μας σήμερα»· προπάντων όμως πρέπει να ζητούμε τα πνευματικά. Αυτό κάνει και ο ίδιος λέγοντας: «Θέσε, Κύριε, φρουρά στο στόμα μου».

Είδες τους αγίους να νουθετούν άλλους, και οι ίδιοι να παραμένουν ακλόνητοι στους πειρασμούς; Άκουσε λοιπόν τον Ιακώβ που λέει: «Εάν μου δώσει ο Κύριος άρτο για να φάω, και ιμάτιο για να περιβληθώ». Και τον Αβραάμ: «Δεν θα λάβω από εσένα ούτε μια κλωστή έως και το λουρί του υποδήματος». Και όταν ακόμη η γυναίκα του κινδύνευε να ατιμαστεί, και η πείνα τον πίεζε, κανέναν απρεπή λόγο δεν ξεστόμισε. Και όταν το παιδί είπε: «Πατέρα, ιδού τα ξύλα και η φωτιά, πού είναι το πρόβατο;», δες πώς με πραότητα και φιλοσοφημένη σκέψη αποκρίνεται, και λέγει: «Ο Θεός θα μεριμνήσει ο ίδιος για πρόβατο, παιδί μου»· χωρίς να στραφεί προς τα λόγια του παιδιού παρασυρόμενος ούτε από το ένστικτο της φύσης ούτε από τη στοργή, ενώ βρισκόταν μόνος με μόνο το παιδί την ώρα της πράξης, τότε δηλαδή που ήταν επόμενο να αναζωπυρωθεί σφοδρότερα η πατρική αγάπη. Διότι, για να μην πει κανείς ότι δεν θρήνησε από συστολή απέναντι στους άλλους, αποχωρίστηκε από αυτούς και έμεινε μόνος, καταδεικνύοντας έτσι το μεγαλείο της φιλοσοφίας του.

Κατάρτι ας γίνει για σένα ο σταυρός, άγκυρα η πίστη, σκοινί η ελπίδα, κουπί η προσευχή, πηδάλιο οι ορθοί λογισμοί, πανί ο Χριστός, ούριος άνεμος το Άγιο Πνεύμα, κυβερνήτης ο Πατέρας των όλων. Αν πλέεις με αυτόν τον τρόπο, το τέλος του βίου δεν θα σου είναι αβέβαιο. Διότι, πλέοντας έτσι, ο Νώε διέπλευσε αβλαβώς εκείνο το οικουμενικό πέλαγος· πλέοντας έτσι, ο Αβραάμ παραχωρούσε τα πρωτεία στον Λωτ, και ονόμαζε τον εαυτό του χώμα, και για τον λόγο αυτόν, μαζί με τον Ισαάκ, απέκτησε όσα πόθησε· πλέοντας έτσι, ο Ιακώβ παρέμεινε απλός και απρόσβλητος από τις τρικυμίες, ζητώντας από τον Θεό μόνο άρτο και ένδυμα, και όχι πλούτο· διότι όσοι βιάζονται να πλουτίσουν, πέφτουν σε πειρασμό. Πλέοντας έτσι, ο Ιωσήφ διέφυγε από τη ζάλη της επιβουλής και της ηδονής· πλέοντας έτσι, ο Μωυσής, ο Ιησούς του Ναυή και ο υπόλοιπος χορός των προφητών και των δικαίων, εμπιστεύθηκαν τους εαυτούς τους, όπως ένα σκάφος, στο δεξί χέρι του Δημιουργού σαν σε ακύμαντο λιμάνι· διότι, όπως αναφέρει η Γραφή, οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, αυτών δηλαδή που αφού έπλευσαν καλώς, έχουν ως λιμάνι τους τη θεία δεξιά, αυτών που συνομιλούν με τον Θεό και αποκαλούν τους εαυτούς τους γη και στάχτη.

Έπειτα, όταν το εμπεδώσει αυτό ακριβώς, σε μια άλλη πάλι βραδιά θα του πεις: «Πες μου τη διήγηση για εκείνους τους δύο αδελφούς». Και αν αρχίσει να λέει την ιστορία του Κάιν και του Άβελ, απότρεψέ τον και πες του: «Δεν ζητώ αυτό, αλλά εκείνο για τους άλλους δύο, όπου έδωσε την ευλογία του ο πατέρας». Και να του αναφέρεις τα γνωρίσματα· διότι να μην αναφέρεις ακόμη τα ονόματα. Όταν πια διηγηθεί τα πάντα, πρόσθεσε τα εξής λέγοντας: «Άκου λοιπόν τι έγινε μετά από αυτά. Αυτός ζητούσε πάλι να σκοτώσει τον αδελφό του, όπως εκείνος ο προηγούμενος, και περίμενε τον θάνατο του πατέρα. Όταν το άκουσε η μητέρα και φοβήθηκε, φυγάδευσε το παιδί». Έπειτα ακολουθεί πολλή φιλοσοφία που υπερβαίνει μεν τη διάνοια του παιδιού, η οποία όμως μπορεί μέσω της συγκατάβασης να εμφυτευτεί και στην απαλή παιδική διάνοια, εάν χειριστούμε κατάλληλα τη διήγηση. Έτσι λοιπόν θα του πούμε: «Αυτός ο αδελφός αναχώρησε και έφτασε σε κάποιον τόπο, χωρίς να έχει κανέναν μαζί του, ούτε δούλο, ούτε τροφό, ούτε παιδαγωγό, ούτε κανέναν άλλον. Φτάνοντας σε κάποιον τόπο προσευχήθηκε και είπε: "Κύριε, δώσε μου άρτο και ένδυμα και διάσωσέ με". Έπειτα, αφού είπε αυτά, αποκοιμήθηκε από τη λύπη του».

Και η Ρεβέκκα έδωσε τα εδέσματα και τους άρτους, που ετοίμασε, στα χέρια του Ιακώβ, του υιού της. Και ο Ιακώβ έκανε ευχή λέγοντας: εάν ο Κύριος ο Θεός είναι μαζί μου και με διαφυλάξει σε αυτήν την οδό που εγώ πορεύομαι, και μου δώσει άρτο να φάω. Κάθισαν δε οι αδελφοί του Ιωσήφ να φάνε άρτο.