Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 3:1

Έλεγε ο Θεός στη συναγωγή: «Επειδή δεν με έλαβες στη διάνοιά σου, αλλά με απέρριψας πίσω από τα νώτα σου.» Πρώτος άφρων αφ' εαυτού του είναι ο σπορέας της αφροσύνης, ο διάβολος. Και γιατί είναι άφρων; Διότι, ενώ ήταν φρόνιμος, επιτήδευσε πράγμα αφροσύνης: «Ο δε όφις ήταν φρονιμότατος.» Και τι επιτήδευσε; Θέλησε να γίνει ισόθρονος του Θεού, λέγοντας: «Θα θέσω τον θρόνο μου πάνω από τις νεφέλες και θα είμαι όμοιος με τον Ύψιστο.» Αφαίρεσε το «Θεός» και έθεσε το «Ύψιστος», ντρεπόμενος να ονομάσει Εκείνον τον οποίο ήδη είχε αρνηθεί. Έτσι και κάθε δεινός αιρετικός σε καιρό διωγμού, όταν διαλέγεται με τον αρχιερέα, ούτε αρχιερέα τον αποκαλεί, ούτε επίσκοπο, ούτε θεοσεβέστατο, ούτε άγιο, αλλά τι; «Η τιμιότητά σου, η σύνεσή σου, η φρόνησή σου, η δικαιοσύνη σου», και του προσφέρει ονόματα κοινά, αρνούμενος εκείνα του αξιώματός του. Αυτό έπραξε τότε και ο διάβολος απέναντι στον Θεό: «Θα είμαι όμοιος με τον Ύψιστο», όχι με τον Θεό, αλλά με τον Ύψιστο. Και πρόσεξε ακριβώς, παρακαλώ, πώς ο προφήτης έγινε ακριβής κατήγορος του διαβόλου: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του.» Δεν έχει πει ότι «λέγει», αλλά ότι «είπε»· μία φορά τόλμησε και το είπε, και επειδή, αφού το είπε, απορρίφθηκε ως αντάρτης από τους ουρανούς, δεν τόλμησε πλέον να το πει ο ίδιος.

Επειδή δηλαδή μία μόνο φορά είπε: «Θα θέσω τον θρόνο μου πάνω από τα σύννεφα και θα είμαι όμοιος με τον Ύψιστο», και αρνούμενος τον Θεό έλαβε πείρα του Θεού, καθώς ρίχτηκε από ψηλά και καταπατήθηκε κάτω από τους ανθρώπους, δεν τόλμησε πλέον να πει: «Δεν υπάρχει Θεός», αλλά με ειρωνεία και υποκρισία ανέφερε το όνομα του Θεού: «Γιατί είπε ο Θεός: Να μη φάτε από το δέντρο;»

Εάν δε και πάλι κρύψει το δικό του ψεύδος και υποκριθεί ότι λαλεί με τα χείλη την αλήθεια —αφού όμως «δεν αγνοούμε τα νοήματά του»— μπορούμε να πούμε εκείνα που έχουν ειπωθεί γι' αυτόν από το Πνεύμα: «στον δε αμαρτωλό είπε ο Θεός· γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;» και «δεν είναι ωραίος ο αίνος σε στόμα αμαρτωλού». Διότι ο πανούργος δεν είναι αξιόπιστος ούτε και όταν λέει την αλήθεια. Και αυτό αφενός το έδειξε η Γραφή, διηγούμενη το τέχνασμά του προς την Εύα στον παράδεισο· αφετέρου τον ήλεγξε και ο Κύριος, πρώτον μεν στο όρος, διασχίζοντας την «πτυχή του θώρακά» του και δείχνοντας ποιος είναι ο δόλιος, και ελέγχοντάς τον ότι δεν είναι κάποιος από τους αγίους, αλλά ο Σατανάς που πειράζει, με τα λόγια: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»· αλλά και όταν φίμωσε τους δαίμονες που κραύγαζαν από τα μνημεία. Διότι ήταν μεν αληθινό αυτό που λεγόταν από αυτούς, και δεν έλεγαν ψέματα τότε όταν έλεγαν: «εσύ είσαι ο Υιός του Θεού» και «ο άγιος του Θεού»· αλλά δεν ήθελε να προφέρεται η αλήθεια από ακάθαρτο στόμα, και μάλιστα από εκείνους, ώστε να μη βρουν την πρόφαση μέσω αυτής να αναμείξουν το δικό τους θέλημα της κακίας και να το «επισπείρουν» στους ανθρώπους «ενώ κοιμούνται».

Απόκριση. Είναι προφανές ότι ο διάβολος, όταν έλεγε στην Εύα: «Γιατί σας είπε ο Θεός να φάτε από κάθε δέντρο του παραδείσου;», και μην απορήσεις για αυτό· διότι ο διάβολος, όντας κάποτε άγγελος, είχε τότε γνώση ανώτερη από τον άνθρωπο. Ερώτηση ΜΖ΄. Πού θα λέγαμε ότι βρίσκεται ο παράδεισος;

Το δε «Χαρωποί οι οφθαλμοί αυτού από οίνου», δηλώνει την ευφροσύνη μετά το Πάθος. Ερώτηση ΟΓ΄. Ποιος πρώτος ονόμασε τον Θεό επί της γης; Απόκριση. Ο διάβολος, λέγοντας στην Εύα: «Γιατί άραγε είπε ο Θεός να μη φάτε από το δέντρο;» Ερώτηση ΟΔ΄. Τι πρόκειται να γίνουν τα στοιχεία, ο ήλιος, η σελήνη και τα άστρα κατά τη Δευτέρα Παρουσία;

Οι λογισμοί όμως που προέρχονται από τους δαίμονες, πρώτα είναι ταραγμένοι και γεμάτοι από λύπη, και ανεπαίσθητα και κρυφά τραβούν προς τα πίσω. Ενδύονται με ενδύματα προβάτων, δηλαδή υποβάλλουν λογισμούς δικαιοσύνης, «από μέσα τους όμως είναι λύκοι άρπαγες», δηλαδή μέσω των φαινομενικά καλών τους λόγων αρπάζουν και «εξαπατούν τις καρδιές των αγαθών». Επειδή λοιπόν γράφτηκε για το φίδι ότι «είναι το πιο πανούργο», να παρατηρείς πάντοτε το κεφάλι του, μήπως μέσω αυτού βρει σε εσένα φωλιά και μέσω αυτής κατοικία, και τελικά επιφέρει την ερήμωση. Αν λοιπόν και εσύ επιθυμείς να γίνεις πνευματικός, απόβαλε τα της σάρκας. Διότι όσα αρνείται κανείς, αυτά και αποβάλλει. Άκουσε τον ίδιο τον Κύριο που λέει: «Εάν κάποιος θέλει να έρθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του, ας σηκώσει τον σταυρό του και ας με ακολουθήσει.» Πώς όμως αρνείται κανείς τον εαυτό του, παρά αφήνοντας τα φυσικά του θελήματα και ακολουθώντας Τον; Γι' αυτόν τον λόγο, επειδή γνώριζε ότι αναφέρεται στα φυσικά, είπε να απαρνηθεί κανείς τον εαυτό του και όχι τα παρά φύση. Διότι, εάν κάποιος αφήσει τα παρά φύση, δεν άφησε τίποτα δικό του για τον Θεό, αφού ούτε καν του ανήκουν. Εάν όμως κάποιος αφήσει τα φυσικά για τον Θεό, ένας τέτοιος άνθρωπος φωνάζει πάντοτε μαζί με τον άγιο Απόστολο: «Ιδού, εμείς αφήσαμε τα πάντα και σε ακολουθήσαμε, τι άραγε θα γίνει με εμάς;» και ακούς εκείνη τη μακάρια φωνή σαν επαγγελία της ζωής.

Ερώτηση ΞΔ'. Εφόσον ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός λέγει, «Τον συμφέρει να κρεμαστεί μύλος ονικός γύρω από τον λαιμό του και να ριφθεί στη θάλασσα, παρά να σκανδαλίσει έναν από αυτούς τους μικρούς»· τι σημαίνει το να σκανδαλίζει κανείς; Ή πώς μπορούμε να προφυλαχθούμε από αυτό, ώστε να μην έλθει επάνω μας αυτό το τόσο φοβερό κρίμα; Απόκριση. Σκανδαλίζει κανείς παρανομώντας με λόγο ή με έργο και παρακινώντας κάποιον άλλον στην παρανομία, όπως ο όφις την Εύα και η Εύα τον Αδάμ· ή εμποδίζοντας την εκπλήρωση του θελήματος του Θεού, όπως ο Πέτρος τον Κύριο, όταν του είπε: «Ίλεώς σοι, Κύριε, δεν πρόκειται να σου συμβεί αυτό»· και άκουσε: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά, μου είσαι σκάνδαλο, διότι δεν φρονείς τα του Θεού, αλλά τα των ανθρώπων»· ή ενισχύοντας το φρόνημα του ασθενούς σε κάτι από τα απαγορευμένα, σύμφωνα με τα γεγραμμένα από τον Απόστολο, ο οποίος λέγει: «Διότι, εάν κάποιος δει εσένα, που έχεις γνώση, να παρακάθεσαι σε ειδωλείο, δεν θα ενθαρρυνθεί η συνείδησή του, εφόσον είναι ασθενής, στο να τρώγει τα ειδωλόθυτα;». Και σε αυτά προσθέτει: «Γι' αυτό, εάν ένα φαγητό σκανδαλίζει τον αδελφό μου, δεν θα φάγω κρέας ποτέ στον αιώνα, για να μη σκανδαλίσω τον αδελφό μου». Προκύπτει δε το σκάνδαλο εξαιτίας πολλών αιτιών. Διότι το σκάνδαλο προέρχεται είτε από εκείνον που σκανδαλίζει, είτε το να σκανδαλιστεί κανείς συμβαίνει με υπαιτιότητα εκείνου που σκανδαλίζεται.

Τη φρόνηση, λοιπόν, γνωρίζουμε ότι είναι μία από τις γενικές αρετές, μέσω της οποίας οι άνθρωποι γινόμαστε γνώστες των αγαθών, των κακών και των ουδετέρων. Ο δε φρόνιμος προφανώς λαμβάνει την ονομασία του παραγώγως από τη φρόνηση. Πώς, λοιπόν, μαρτυρείται ότι ο όφις υπήρξε ο φρονιμότερος από όλα τα θηρία;

Ζήσαμε πολύ χρόνο για τον κόσμο, ας ζήσουμε λοιπόν και για τον εαυτό μας. Τι είναι αντάξιο της ψυχής; Τι είναι ισάξιο της βασιλείας των ουρανών; Ποιος είναι πιο αξιόπιστος σύμβουλός σου από τον Θεό; Ποιος πιο φρόνιμος από τον Σοφό; Ή ποιος πιο ωφέλιμος από τον Αγαθό; Ποιος είναι πιο οικείος από τον Κτίστη; Ούτε την Εύα ωφέλησε να πειστεί στη συμβουλή του όφεως, μάλλον παρά στου Δεσπότου. Ω, της ατοπίας των λόγων! Δεν έχω καιρό να θεραπευθώ· μη μου δείξεις ακόμα το φως· μη με ενώσεις ακόμα με τον Βασιλέα.

Μπορεί δε να σημαίνει τον μεγάλο και φρόνιμο νου, ο οποίος εκλαμβάνεται αντί του πανούργου. Όπως: «Ο όφις ήταν φρονιμότερος από τα θηρία της γης»· και «ο οικονόμος της αδικίας έπραξε φρονίμως»· και «Οι υιοί του αιώνος τούτου είναι φρονιμότεροι από τους υιούς του φωτός, στη γενεά τους».

Με αυτά και με άλλα περισσότερα ανατρεπόταν ο δράκοντας· με τέτοιες συγκρούσεις καταπάλαιψε τον Μάνη ο Αρχέλαος. Φεύγει πάλι και από εκεί, αυτός που είχε διαφύγει από τη φυλακή· και αφού ξέφυγε από τον αντίπαλό του, έρχεται σε ένα πολύ ασήμαντο χωριό, όπως ακριβώς το φίδι στον παράδεισο που άφησε τον Αδάμ και πλησίασε την Εύα. Αλλά ο καλός ποιμένας Αρχέλαος, προνοώντας για τα πρόβατά του, μόλις πληροφορήθηκε τη φυγή, αμέσως έσπευσε τρέχοντας προς αναζήτηση του λύκου. Ο δε Μάνης, βλέποντας ξαφνικά τον αντίδικό του, πετάχτηκε έξω και έφυγε· και αυτή η φυγή του ήταν η τελευταία.

Διότι, έστω και αν νομίζει κάποιος ότι κρύβεται από τα μάτια των ανθρώπων, ας γνωρίζει ότι έχει πλανηθεί με φοβερή πλάνη εξαπατώντας τον εαυτό του. Διότι δεν θα διαφύγει την προσοχή του μεγάλου Κριτή των πάντων, μπροστά στο βήμα του οποίου όλοι πρόκειται να παρασταθούμε. Πώς άλλωστε θα μπορούσαν αυτοί να μείνουν άγνωστοι στον Θεό, εφόσον, πριν ακόμη έλθουν στο φως, ήταν ήδη γνωστοί σε Εκείνον που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους; Γι' αυτό, πριν γεννηθούν, τους προείδε σαν να είχαν ήδη υπόσταση, και να είναι τέτοιοι όπως ακριβώς είναι τώρα· και ήδη από τότε ήταν απορριπτέοι ενώπιόν Του. Αποξενώθηκαν, λοιπόν, οι αμαρτωλοί από την ίδια τη μήτρα. Και αν σήμερα προσποιούνται εντόνως ότι λαλούν δικαιοσύνη, ενώ με τα έργα τους μετέρχονται τα αντίθετα, εντούτοις δεν εμφανίστηκαν ως τέτοιοι στον Θεό μόλις τώρα· αλλά πριν βγουν από την κοιλιά, ή μάλλον και πριν ακόμη συλληφθούν στο δοχείο της μήτρας, συγκαταλέχθηκαν από Αυτόν ανάμεσα στους πλανημένους, και δεν αγνοήθηκε το ότι επρόκειτο να γίνουν τέτοιοι. Ήδη από τότε ήταν γνωστό ότι επρόκειτο να πουν ψέματα, και ότι έχουν θυμό κατά την ομοιότητα του φιδιού. Εξάλλου, «θυμό» συνηθίζουν να ονομάζουν και την ψυχή τα τέκνα των Ελλήνων. Επειδή, λοιπόν, και το αρχαίο φίδι, όταν εξαπάτησε την Εύα, προσποιούνταν ότι χρησιμοποιεί γλυκιά και φιλική ομιλία, και ότι κάνει μνεία του Θεού, επιδεικνύοντας κάποια δήθεν ευλάβεια, λέγοντας στη γυναίκα: «Γιατί είπε ο Θεός: Να μη φάτε από κανένα δέντρο του παραδείσου;»

ΙΔ΄. ΟΤΙ ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΣΑΝ ΚΑΙ ΜΕ ΤΑ ΑΛΟΓΑ ΖΩΑ Και πάλι, επειδή ο Μωυσής κατέγραψε ότι «το φίδι ήταν το πιο φρόνιμο από όλα τα θηρία», και εξέθεσε όσα είπε το φίδι στη γυναίκα και η γυναίκα στο φίδι, καθώς και τις συνομιλίες του φιδιού, άκουσε τι γράφει ο Πλάτων: «Εάν, λοιπόν, οι τρόφιμοι του Κρόνου, έχοντας άφθονο ελεύθερο χρόνο και τη δυνατότητα να συναναστρέφονται διά του λόγου όχι μόνο με τους ανθρώπους, αλλά και με τα θηρία, αξιοποιούσαν όλα αυτά τα πλεονεκτήματα για τη φιλοσοφία, συνομιλώντας με τα θηρία και μεταξύ τους, και ανακρίνοντας κάθε λογής πλάσμα, εάν κάποιο, έχοντας μια δική του ιδιαίτερη δύναμη, είχε αντιληφθεί κάτι το διαφορετικό από τα υπόλοιπα για τη συγκέντρωση της σοφίας, είναι ολοφάνερο ότι οι άνθρωποι εκείνης της εποχής ξεπερνούσαν απείρως τους σημερινούς σε ευδαιμονία. Εάν όμως, παραγεμίζοντας τα στομάχια τους με άφθονα φαγητά και ποτά, διηγούνταν αναμεταξύ τους και στα θηρία μύθους, σαν κι αυτούς που λέγονται ακόμη και τώρα γι' αυτούς, και τούτο επίσης —για να εκφέρω τη δική μου γνώμη— είναι πολύ εύκολο να το κρίνει κανείς. Ωστόσο, ας τα αφήσουμε αυτά, μέχρι να βρεθεί κάποιος ικανός πληροφοριοδότης να μας φανερώσει με ποιον τρόπο κατηύθυναν τις επιθυμίες τους οι τότε άνθρωποι, τόσο όσον αφορά τις επιστήμες όσο και τη χρήση του λόγου».

Αυτά βέβαια είναι αγαθά, πατέρα, και πολύ κοντά στον άριστο σκοπό· (και σκοπός για εμένα είναι ο Θεός, ο οποίος δεν νοείται πλέον μέσα από κάτοπτρο)· μόνος όμως απέμεινε μέσα μου ο χόλος και ο γλυκός όλεθρος, που με κατατρώει, όπως η κρυφή σκουριά τον σκληρό σίδηρο, ή σαν το ολέθριο δηλητήριο του απιστότατου δράκοντα, ο οποίος με μια μικρή γεύση εξόρισε τους πρωτόπλαστους από τον Παράδεισο, και τους στέρησε τη θεότητα, από την οποία εξέπεσε και ο ίδιος.

Επομένως, εκείνος που λέει ότι αυτός που προσλήφθηκε είναι άνθρωπος, και παραδέχεται ότι αυτός είναι έμψυχος, δεν του αναγνώρισε τίποτε άλλο παρά ότι διαθέτει και νοερή δύναμη, πράγμα που αποτελεί ίδιον της ανθρώπινης ψυχής, βάσει των ίδιων των λόγων του Αποστόλου που μας παρέθεσε. Διότι εκείνος που είπε ότι «το φρόνημα της σαρκός είναι έχθρα προς τον Θεό (επειδή δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού)» αναφέρει τα εναργή ιδιώματα της προαιρετικής και της διανοητικής δύναμης. Επειδή η υπάκουη ή η αντιδραστική στάση απέναντι στον νόμο αποτελεί ίδιον της προαιρέσεως, και την ίδια τη λέξη «φρόνημα» κανείς δεν θα μπορούσε να την αποχωρίσει από την ενέργεια του «φρονείν». Και το ότι το «φρονείν» ταυτίζεται με το «νοείν» ούτε καν κάποιος από τους εντελώς νηπιώδεις στην αντίληψη δεν θα μπορούσε να το αμφισβητήσει. Και αυτός που αντιστρατεύεται και αιχμαλωτίζει πώς θα μπορούσε να στερείται της ενέργειας του νοείν; Διότι το γεγονός ότι στους κακούς η προαίρεση κινείται προς τα φαύλα, δεν αποτελεί απόδειξη του ότι δεν υπάρχει νους μέσα τους, αλλά ότι στερούνται μεν της αγαθής διάνοιας, εντούτοις όμως διαθέτουν τη νοερή ενέργεια. Επειδή και εκείνο το φίδι, το οποίο διδαχθήκαμε από τις Γραφές ότι υπήρξε ο αρχηγός και ο εφευρέτης της κακίας, ο θεόπνευστος λόγος λέει ότι δεν στερείται νοός, επιμαρτυρώντας μάλιστα σε αυτό φρονιμάδα μεγαλύτερη από των υπολοίπων.

Διότι, όπως ακριβώς ο Θεός έπλασε τον Αδάμ, έτσι οικοδόμησε και την Εύα, από το ίδιο κράμα, από το ίδιο φύραμα, από την ίδια τάξη. Αλλά η βουλή του αντιδίκου κατέστησε σαθρό και το σώμα και τον νου της Εύας. Διότι αυτός που, αν και πλάστηκε χοϊκός από τη γη, έγινε αθάνατος, και έλαβε την αξία της διαπλάσεως από το χέρι του Παντοκράτορος, και, λαμβάνοντας το όνομα της ανθρώπινης ιδιότητας μέσω της δεσποτικής αξίας, και αφού άκουσε μια προσωνυμία της οποίας δεν ήταν άξιος, λαμβάνοντας και την αντίστοιχη εξουσία, εξύψωσε τον νου του διεκδικώντας αξία θεότητας, και εναντίον του Πλάστη του σήκωσε ο άθλιος την πτέρνα του· και άκουσε πώς έγινε αυτό. Διότι ο κακόβουλος όφις, όταν πλησίασε, τι λέει στη γυναίκα; «Γιατί σας έδωσε εντολή ο Θεός να μη φάτε από τον καρπό της γνώσης του καλού και του κακού; Όποια ημέρα όμως φάτε από αυτόν, θα διανοιχθούν οι οφθαλμοί σας και θα γίνετε σαν θεοί, γνωρίζοντας το καλό και το κακό». Βλέπεις, ακροατή, την επινόηση του εχθρού; Βλέπεις τα σκάνδαλα του πλάνου; Βλέπεις πόσο πολύπλοκος είναι και με ποια λόγια δελέασε την Εύα; «Εκείνη την ημέρα που θα φάτε από το απαγορευμένο δέντρο, θα διανοιχθούν οι οφθαλμοί σας και θα γίνετε σαν θεοί, γνωρίζοντας το καλό και το κακό». Ω, της κακοβουλίας του πλάνου! Ω, της ατιμίας που επέφερε στη γυναίκα με τα δόλια λόγια του! Ω, της ενέδρας, μέσω της οποίας κατακρημνίζει στον πυθμένα του άδη εκείνον που είχε ανυψωθεί στα ύψη χάρη στη φιλανθρωπία του Θεού!

Ζʹ. Μεγάλη και σφοδρή είναι η αγανάκτηση, επειδή μεγάλη είναι και η υπερβολή της απάτης, την οποία μέσω αυτού προκάλεσε ο πονηρός διάβολος. Και είπε ο Κύριος ο Θεός στο φίδι: «Επειδή έκανες αυτό». Επειδή, λέει, υπηρέτησες τέτοια πανουργία και έκανες πράξη την απάτη με αυτόν τον τρόπο, εισάγοντας ολέθρια συμβουλή και προσφέροντάς τους δηλητηριώδες φάρμακο· επειδή το έπραξες αυτό και θέλησες να αποβάλεις από τη δική μου εύνοια αυτούς που δημιουργήθηκαν από εμένα, υπηρετώντας το θέλημα του πονηρού δαίμονα —ο οποίος, εξαιτίας του φθόνου και της υπερβολικής του υπερηφάνειας, κατακρημνίστηκε από τους ουρανούς στη γη· γι' αυτόν τον λόγο, επειδή σε αυτά σε χρησιμοποίησε ως όργανο, σου επιβάλλω διαρκή τιμωρία, ώστε, μέσα από όσα θα υποστείς, να γνωρίζει και εκείνος ποια τιμωρία τον περιμένει, αλλά και οι μετέπειτα άνθρωποι να παραδειγματίζονται, ώστε να μην υποκύπτουν πλέον στις συμβουλές του μήτε να αποδέχονται την απάτη, για να μην περιπέσουν στα ίδια δεινά. Γι' αυτό είσαι επικατάρατος ανάμεσα σε όλα τα θηρία, επειδή δεν χρησιμοποίησες για το καλό τη φρόνησή σου, αλλά το πλεονέκτημα που είχες έναντι όλων των θηρίων, αυτό ακριβώς έγινε για σένα η αιτία όλων των κακών. Διότι το φίδι, αναφέρει [η Γραφή], ήταν το πιο φρόνιμο από όλα τα κτήνη και τα θηρία της γης. Γι' αυτό θα γίνεις επικατάρατος ανάμεσα σε όλα τα κτήνη και τα θηρία της γης.

Διότι τότε δεν θα κατακρίνουν μόνο λαοί άλλους λαούς, αλλά πολλές φορές και ένας μόνο άνθρωπος ολόκληρο λαό, όταν δηλαδή εκείνοι που ήταν πιο εύκολο να εξαπατηθούν, αποδεικνύεται ότι έμειναν ανεξαπάτητοι, ενώ εκείνοι που όφειλαν με κάθε τρόπο να υπερισχύσουν, καταλήγουν ηττημένοι. Γι' αυτό αναφέραμε τον Αδάμ και τον Ιώβ· διότι είναι ανάγκη να επανέλθουμε πάλι σε εκείνο το θέμα, ώστε να συμπληρώσουμε τα υπόλοιπα στην ομιλία μας. Στον μεν Αδάμ, λοιπόν, επιτέθηκε με απλά λόγια, στον δε Ιώβ επιτέθηκε και με πράξεις. Διότι τον δεύτερο τον απογύμνωσε από όλο του τον πλούτο και τον στέρησε από τα παιδιά του· από τον πρώτο όμως δεν αφαίρεσε απολύτως τίποτα από τα υπάρχοντά του, ούτε μικρό ούτε μεγάλο. Ας εξετάσουμε όμως καλύτερα και αυτά τα ίδια τα λόγια, καθώς και τον τρόπο της επιθέσεως. Πλησίασε, λέει η Γραφή, το φίδι και είπε στη γυναίκα: «Γιατί άραγε είπε ο Θεός να μη φάτε από κανένα δέντρο του παραδείσου;». Εδώ ήταν το φίδι, εκεί στην περίπτωση του Ιώβ η γυναίκα του· είναι, επομένως, πολύ μεγάλη η διαφορά μεταξύ των συμβούλων. Διότι το μεν ένα ήταν δούλος, ενώ η άλλη ήταν σύντροφος της ζωής· και η μεν μία ήταν βοηθός, ενώ το άλλο βρισκόταν σε υποταγή. Βλέπεις πόσο ασυγχώρητο είναι το σφάλμα; Διότι τη μεν γυναίκα την εξαπάτησε εκείνος που της ήταν υποταγμένος και δούλος της, εκείνον όμως ούτε η σύντροφός του και βοηθός του δεν μπόρεσε να τον υποσκελίσει. Αλλά ας δούμε και τι λέει: «Γιατί είπε ο Θεός να μη φάτε από κανένα δέντρο;». Και όμως, ο Θεός δεν είπε αυτό, αλλά το αντίθετο. Δες, λοιπόν, την πανουργία του διαβόλου· είπε αυτό που δεν είχε ειπωθεί, για να μάθει αυτό που είχε ειπωθεί. Τι έκανε, λοιπόν, η γυναίκα;

Διότι, αφού εισήλθε στο στόμα του όφεως και μηχανεύτηκε ψεύδος ενάντια στην αψευδή αγαθότητα του Θεού, λέγοντας: «Γιατί άραγε είπε ο Θεός, να μην φάτε από κανένα δέντρο του παραδείσου;», προκάλεσε την παράβαση της εντολής, εκτρέποντας τον υπήκοο από την αλήθεια· και αφού προσέλκυσε προς το μέρος της εκείνον που ήταν συνομιλητής του Δεσπότη, τον κατέστησε αμέσως εχθρό μέσω της απάτης, και τον έκανε διαπαντός ξένο προς τα αγαθά.

Δ΄. Αλλά τα φίδια, θα πει κάποιος, και οι σκορπιοί, και οι δράκοντες, και τα λιοντάρια, τι το χρήσιμο προσφέρουν στον βίο; Και ποιο είναι το κέρδος από αυτά; Πολύ και ανείπωτο, και όχι μικρότερο από αυτό των ήμερων ζώων. Διότι τα μεν ήμερα είναι κατάλληλα για την κάλυψη των σωματικών αναγκών, τα δε άγρια σου ορθώνουν ως τείχος τον φόβο, σε προετοιμάζουν να σωφρονείς, σε καθιστούν άγρυπνο, σου υπενθυμίζουν την αμαρτία του προπάτορα μέσα στον Παράδεισο και αποδεικνύουν πόσων κακών αιτία είναι η παρακοή. Διότι πριν από αυτήν τα θηρία δεν ήταν τέτοια, φοβερά δηλαδή και ικανά να προκαλούν την αποφυγή από μέρους του ανθρώπου, αλλά ήσαν ήμερα και υποταγμένα. Ο Θεός άλλωστε τα οδήγησε στον Αδάμ, και αυτός τους έδωσε τα ονόματα. Το φίδι συνομιλεί με τη γυναίκα, και η Εύα δεν απομακρύνεται έντρομη. Επειδή όμως παραβιάστηκε η εντολή και υπήρξε παρακοή προς τον Θεό, ακρωτηριάστηκαν τα προνόμια αυτής της τιμής. Όταν λοιπόν δεις λιοντάρι, όταν δεις φίδι, να αναμιμνήσκεσαι τις διηγήσεις, και αυτά θα σου παράσχουν ουκ ολίγη αφορμή για πνευματικό στοχασμό. Να θυμάσαι επίσης τον Δανιήλ, πώς, επειδή είχε επανέλθει στην αρχέγονη εικόνα, τα φοβερά θηρία ήσαν για εκείνον αξιοκαταφρόνητα· όπως ακριβώς συνέβη και με τον Παύλο και την έχιδνα. Και από αυτά θα αποκομίσεις μεγάλο ζήλο και φροντίδα για την ψυχή σου. Εκτός όμως από αυτά, μπορεί κανείς και από άλλη σκοπιά να θαυμάσει τη θεία οικονομία και τη διάταξη ως προς αυτά. Και ποια είναι αυτή;

Ιδού μια απόλυτα ξεκάθαρη προφητεία για όσα επρόκειτο να συμβούν, η οποία φανερώνει ολοκάθαρα την έκβαση των μελλόντων πραγμάτων. Φανερώνοντας δε τη δική τους απάθεια εκείνη την εποχή, η Γραφή λέει: «Και ήταν και οι δύο γυμνοί και δεν ντρέπονταν». «Το δε φίδι ήταν το πιο πανούργο από όλα τα θηρία πάνω στη γη». Διότι ήταν το πιο πανούργο από τα θηρία, και όχι από κάτι άλλο. «Και είπε το φίδι στη γυναίκα: Γιατί άραγε είπε ο Θεός να μη φάτε από κανένα δέντρο του παραδείσου;».

Τι το σκληρό έχει η απόφαση; «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις.» Από χώμα, λέει, σε μετέτρεψα σε πολύ ανώτερη φύση, επειδή όμως δεν θέλησες να φυλάξεις την εντολή μου, θα επιστρέψετε στην προηγούμενη φύση. Και για ποιο λόγο φαίνεται μικρό το αμάρτημα; Εκείνος του έδωσε την εξουσία όλων, και μόνο από ένα τον απέκλεισε· και αυτός, εγκαταλείποντας όλα τα άλλα, τρύγησε αυτόν και μόνο και πρώτο τον καρπό. Διότι αυτό ακριβώς του καταλόγισε και ο Δεσπότης· «Ποιος», λέει, «σου ανήγγειλε ότι είσαι γυμνός, εάν δεν έφαγες από το δέντρο, από το οποίο και μόνο σου έδωσα την εντολή να μη φας;» Έδειξε δε και ο διάβολος ότι δεν είχαν φάει από κανένα άλλο δέντρο, με τα λόγια που είπε στην Εύα: «Γιατί είπε ο Θεός να μη φάτε από κανένα δέντρο του παραδείσου;» Διότι, αν τους είχε δει να έχουν φάει, δεν θα νόμιζε ότι είχαν λάβει την εντολή για όλα τα δέντρα. Δεν είναι μικρή, λοιπόν, η παράβαση· διότι πρώτα γεύτηκαν από εκείνο από το οποίο και μόνο είχαν διαταχθεί να μη γευτούν.

Και αυτά μας έλεγε ο άνδρας: όταν δεις κάποιον να είναι μεν στον βίο του φαύλος, αλλά στον λόγο πειστικός, να θυμηθείς τον δαίμονα που στην Αγία Γραφή συνομιλεί με τον Χριστό, καθώς και τη μαρτυρία που λέει ότι «ο Όφις ήταν πιο φρόνιμος από όλα τα θηρία της γης», στον οποίο η φρόνηση απέβη μάλλον προς βλάβη του, εφόσον δεν συνέτρεχε σε αυτόν καμία άλλη αρετή. Διότι ο πιστός και αγαθός άνθρωπος οφείλει να φρονεί αυτά που δίνει ο Θεός, να λέει αυτά που φρονεί και να πράττει αυτά που λέει. Εάν, δηλαδή, η συγγένεια του βίου δεν συντρέχει με την αλήθεια των λόγων, τότε πρόκειται για άρτο χωρίς αλάτι κατά τον Ιώβ. Συνεπώς, δεν θα φαγωθεί με κανέναν τρόπο, ή αν φαγωθεί, θα προκαλέσει καχεξία. «Διότι, θα φαγωθεί ποτέ», λέει, «άρτος χωρίς αλάτι; Και υπάρχει άραγε γεύση σε λόγια κενά, που δεν έχουν εκπληρωθεί με τη μαρτυρία των έργων;»

Ερώτηση. Κάποιοι λένε ότι το κακό εισέρχεται από έξω και, αν ο άνθρωπος το θελήσει, δεν το δέχεται, αλλά το αποπέμπει. <Απόκριση>. Και όπως ακριβώς το φίδι, που μίλησε από έξω στην Εύα, μέσω της υπακοής της εισήλθε μέσα της, έτσι και τώρα μέσω της υπακοής εισέρχεται η αμαρτία, παρόλο που βρίσκεται απέξω. Απόκριση. Η αμαρτία έχει εξουσία, θάρρος και δύναμη να εισέρχεται στην καρδιά· διότι αυτό έχει παραχωρηθεί κατ' οικονομίαν. Διότι οι λογισμοί πού βρίσκονται, έξω από εσένα ή μέσα σου; Λέει άλλωστε ο απόστολος: «θέλω οι άνδρες να προσεύχονται χωρίς οργή και διαλογισμούς». Υπάρχουν λοιπόν διαλογισμοί που εξέρχονται από την καρδιά, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο. Πήγαινε να προσευχηθείς και εξέτασε την καρδιά και τον νου σου και θέλησε να αναπέμψεις την προσευχή καθαρά προς τον Θεό· παρατήρησε ότι εκεί δεν υπάρχει τίποτα που να σε εμποδίζει, και γίνεται εκεί καθαρή προσευχή, διότι ο νους σου είναι αφοσιωμένος στον Κύριο, όπως ακριβώς του γεωργού στη γεωργία, του άνδρα στη γυναίκα, του εμπόρου στο εμπόριο. Πάλι γονατίζεις για προσευχή, και τους λογισμούς σου άλλοι τους διαρπάζουν.