Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 3:13

Γι' αυτό Εκείνος, αφού περιέπαιξε τον θάνατο, τον παραδίδει πλέον υποχείριο και σε εμάς για να καταπατείται, λέγοντας: «Ιδού, σας έχω δώσει την εξουσία να πατάτε επάνω σε όφεις και σκορπιούς, και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού»· και πάλι: «Θα καταπατήσει λέοντα και δράκοντα». Διότι παλαιά μεν ο όφις εξαπάτησε την Εύα, και με τον φθόνο του ο θάνατος εισήλθε στον κόσμο· τώρα όμως καταπατείται, και ενώ θέλει να εξαπατήσει, ακούει: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά». Και παλαιά μεν ο αντίδικός μας διάβολος περιφερόταν ως λέοντας, διψώντας για την ψυχή μας· τώρα όμως καταπατείται μαζί με τον δράκοντα, και συνεπώς ο Θεός εν τάχει θα συντρίψει τον Σατανά κάτω από τα πόδια μας. Και τόσο πολύ καταφρονείται και εμπαίζεται, ώστε να μη φοβάται κάποιος ακόμη κι αν απλώσει το χέρι του σε φωλιά ασπίδων.

Και ο Πέτρος: Λες ότι ο Αδάμ γεννήθηκε τυφλός, πράγμα το οποίο δεν ίσχυε. Διότι δεν θα του έδειχνε δίνοντας εντολή σε τυφλό, λέγοντας: από το ξύλο της γνώσης του καλού και του πονηρού να μη γευτείτε. Και ο Σίμων, ανασκευάζοντας: Τυφλό εννοούσα τον νου του. Και ο Πέτρος: Πώς μπορούσε να είναι τυφλός και ως προς τον νου, εκείνος που, πριν γευτεί από το φυτό, σύμφωνα με Εκείνον που τον δημιούργησε, έδωσε τα κατάλληλα ονόματα σε όλα τα ζώα; Και ο Σίμων: Εάν ο Αδάμ είχε πρόγνωση, γιατί δεν προγνώριζε το φίδι που εξαπάτησε τη γυναίκα του; Και ο Πέτρος: Εάν ο Αδάμ δεν είχε πρόγνωση, πώς, αμέσως μόλις γεννήθηκαν, έδωσε στους γιους του ονόματα σχετικά με τις μελλοντικές τους πράξεις, αποκαλώντας τον πρώτο Κάιν, που ερμηνεύεται ζήλος, ο οποίος από φθόνο σκότωσε τον αδελφό του τον Άβελ, που ερμηνεύεται πένθος, επειδή γι' αυτόν, που ήταν ο πρώτος που φονεύθηκε, πένθησαν οι γονείς; Εάν λοιπόν ο Αδάμ, που είναι έργο του Θεού, είχε πρόγνωση, πολύ περισσότερο έχει ο Θεός που τον δημιούργησε. Εσύ, όμως, Σίμων, επειδή εννοείς εσφαλμένα τις θείες Γραφές, σώπα.

Και ο Πέτρος είπε: Λες ότι ο Αδάμ έγινε τυφλός, πράγμα που δεν ίσχυε. Διότι, αν έδινε εντολή σε τυφλό, δεν θα του υποδείκνυε λέγοντας: «από το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού μην γευτείτε». Και ο Σίμων απάντησε: Εννοούσε ότι είχε τυφλό τον νου του. Και ο Πέτρος: Πώς ήταν δυνατόν να είναι τυφλός και κατά τον νου, αυτός που, πριν γευτεί από το φυτό, όντας σε συμφωνία με τον Δημιουργό του, έδωσε τα κατάλληλα ονόματα σε όλα τα ζώα; Και ο Σίμων: Αν ο Αδάμ είχε πρόγνωση, γιατί δεν προέβλεψε το φίδι που θα εξαπατούσε τη γυναίκα του; Και ο Πέτρος: Αν ο Αδάμ δεν είχε πρόγνωση, πώς έδωσε στους γιους του, αμέσως με τη γέννησή τους, ονόματα αντίστοιχα με τις μελλοντικές τους πράξεις, ονομάζοντας τον μεν πρώτο Κάιν, που ερμηνεύεται «ζήλος», ο οποίος από φθόνο σκότωσε τον αδελφό του τον Άβελ, που ερμηνεύεται «πένθος»; Διότι για αυτόν, τον πρώτο που δολοφονήθηκε, πένθησαν οι γονείς του. Αν λοιπόν ο Αδάμ, όντας έργο του Θεού, είχε πρόγνωση, πολύ περισσότερο έχει ο Θεός που τον δημιούργησε. Εσύ όμως, ω Σίμων, που κατανοείς εσφαλμένα τις θείες Γραφές, σώπασε.

Μέσω της παρθένου Εύας ήλθε ο θάνατος. Έπρεπε μέσω παρθένου, ή μάλλον από παρθένο, να φανερωθεί η ζωή, ώστε όπως εκείνην την εξαπάτησε ο όφις, έτσι και σε αυτήν να φέρει το χαρμόσυνο μήνυμα ο Γαβριήλ. Αφού οι άνθρωποι εγκατέλειψαν τον Θεό, δημιούργησαν ανθρωπόμορφα ξόανα. Επειδή, λοιπόν, λατρευόταν ψευδώς το ανθρωπόμορφο ως θεός, ο Θεός έγινε αληθινά άνθρωπος, για να καταλυθεί το ψεύδος.

Και πάλι, μετά την ασχημονία του, του έδωσε αφορμή να μετανοήσει και να ελεηθεί, αλλά ο τράχηλός του παρέμεινε υψηλός. Διότι ήλθε λέγοντάς του: «Αδάμ, πού είσαι;» αντί να του πει: «Από ποια δόξα σε ποια αισχύνη έφτασες;» Και στη συνέχεια τον ερωτά: «Γιατί αμάρτησες; Γιατί παρέβης την εντολή;» προτρέποντάς τον ιδιαιτέρως να πει: «Συγχώρεσέ με». Και πού είναι το «Συγχώρεσέ με»; Πουθενά δεν υπάρχει ταπείνωση, πουθενά μετάνοια, αλλά το αντίθετο. Και αντιλέγει: «Η γυναίκα που μου έδωσες»· ούτε καν λέει: «Η γυναίκα μου με εξαπάτησε», αλλά «η γυναίκα που μου έδωσες», σαν να έλεγε κανείς: «Η συμφορά που έφερες στο κεφάλι μου». Διότι έτσι συμβαίνει, αδελφοί, όταν ο άνθρωπος δεν φροντίζει να μέμφεται τον εαυτό του, δεν διστάζει να κατηγορήσει ακόμη και τον ίδιο τον Θεό. Έπειτα έρχεται προς εκείνην και της λέγει: «Γιατί και εσύ δεν φύλαξες την εντολή;» σαν να της έλεγε ιδιαιτέρως: «Πες τουλάχιστον εσύ 'Συγχώρεσέ με', για να ταπεινωθεί η ψυχή σου και να ελεηθείς»· και πάλι πουθενά το «Συγχώρεσέ με». Αποκρίνεται και αυτή λέγοντας: «Ο όφις με εξαπάτησε», σαν να έλεγε: «Εάν αυτός αμάρτησε, εγώ τι φταίω;» Τι κάνετε, άθλιοι; Κάντε μια μετάνοια, επιγνώστε το πταίσμα σας, σπλαχνιστείτε τη γύμνια σας· και ούτε ένας από αυτούς δεν καταδέχθηκε να μεμφθεί τον εαυτό του, ούτε ένας δεν βρέθηκε να έχει έστω και μικρή ταπείνωση.

Όταν συμπληρώθηκε το εικοστό έτος, βλέποντας ο κακούργος και δόλιος Όφις ότι εκείνη είχε πτερωθεί με τις αρετές του μοναχικού βίου και μελετούσε τα ουράνια, φλεγόταν και έλιωνε από σφοδρότατο πυρ, και παραμόνευε για να την παγιδεύσει, ώστε έστω κι έτσι να μπορέσει να ρίξει σε λύπη και μέριμνα τον μακάριο, και με την αγωνία γι' αυτήν να αποσπάσει τον νου του από τον Θεό. Και όπως ακριβώς συνέβη με τους πρωτόπλαστους, φλεγόμενος από φθόνο το εφευρετικό στην κακία Θηρίο βρήκε το φίδι ως όργανο εξαπάτησης, και μηχανεύτηκε ώστε εκείνοι που ζούσαν στη μακαριότητα να κατοικήσουν σε γη γεμάτη αγκάθια και πολύμοχθη, έτσι και τότε, αφού αναζήτησε, βρήκε ένα έτοιμο σκεύος για απώλεια. Υπήρχε δηλαδή κάποιος που έφερε το όνομα του μοναχού, ο οποίος πήγαινε προς τον μακάριο με την πρόφαση της συνάντησης με περισσή προθυμία. Έβλεπε δε τη μακαρία μέσα από τη θυρίδα, και έχοντας σκοτιστεί στον νου ο άθλιος, ήθελε να τη συναντήσει· και παραμόνευε για αρκετό χρόνο, σχεδόν ένα έτος, μέχρι που, βρίσκοντας την ευκαιρία, την αποξένωσε από τη μακάρια ζωή του όντως αληθινού παραδείσου· διότι, έχοντας απατηθεί από τον Όφι, άνοιξε τη θύρα του κελιού και βγήκε έξω· και με την απάτη του πονηρού Δράκοντα εξέπεσε από το μεγαλείο της θεοφιλούς και καθαρής παρθενίας.

«Οστούν, λοιπόν, εκ των οστών μου και σάρκα εκ των σαρκών μου»· είναι φανερό ότι είχαν σώματα και δεν ήταν ασώματοι ο Αδάμ και η Εύα. «Και πήρε από το δέντρο και έφαγε», καθώς παραπλανήθηκε από το φίδι και περιέπεσε σε παρακοή, «και άκουσε τη φωνή του Θεού που περιπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, και κρύφτηκε ο Αδάμ και η Εύα στο δέντρο». Και ο Θεός λέει στον Αδάμ: «Πού είσαι;» Εκείνος δε, ελεγχόμενος, αποκρίνεται: «Τη φωνή σου άκουσα και κρύφτηκα, διότι είμαι γυμνός». Για ποιο γυμνό, άραγε, μιλούσε; Για την ψυχή μιλούσε ή για το σώμα; Και τα φύλλα της συκιάς τι σκέπαζαν, την ψυχή ή το σώμα; «Και ποιος σου είπε», λέει, «ότι είσαι γυμνός, εάν δεν έφαγες από το δέντρο από το οποίο σε πρόσταξα μόνο από αυτό να μην φας;» Και λέει: «Η γυναίκα που μου έδωσες, εκείνη μου έδωσε, και έφαγα». Από πού, άλλωστε, του δόθηκε η γυναίκα παρά από την πλευρά του, δηλαδή από το σώμα του, προτού τους δοθούν οι χιτώνες; Και στη γυναίκα λέει: «Τι είναι αυτό που έκανες;» Εκείνη δε είπε: «Το φίδι με εξαπάτησε και έφαγα, και έδωσα και στον άνδρα μου». Ο δε Θεός επιφέρει την κατάρα στο φίδι, και στη γυναίκα την οδύνη, και στον άνθρωπο το να τρώει τον άρτο του με ιδρώτα. Και μετά από αυτά λέει: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς· μήπως τυχόν απλώσει το χέρι του και αγγίξει το δέντρο της ζωής και ζήσει στον αιώνα».

Αυτά βέβαια είναι αγαθά, πατέρα, και πολύ κοντά στον άριστο σκοπό· (και σκοπός για εμένα είναι ο Θεός, ο οποίος δεν νοείται πλέον μέσα από κάτοπτρο)· μόνος όμως απέμεινε μέσα μου ο χόλος και ο γλυκός όλεθρος, που με κατατρώει, όπως η κρυφή σκουριά τον σκληρό σίδηρο, ή σαν το ολέθριο δηλητήριο του απιστότατου δράκοντα, ο οποίος με μια μικρή γεύση εξόρισε τους πρωτόπλαστους από τον Παράδεισο, και τους στέρησε τη θεότητα, από την οποία εξέπεσε και ο ίδιος.

Τη λύπη που αισθάνθηκαν οι μαθητές του Κυρίου για τη στέρηση του Κυρίου και διδασκάλου· που αισθάνθηκε ο Πέτρος για την άρνησή του· που αισθάνεται κάθε ευσεβής ο οποίος μετανοεί για τις δικές του αμαρτίες και για τις ελλείψεις ως προς την αρετή εξαιτίας της αμέλειας, στις οποίες όταν περιπίπτουμε και εμείς ας κατηγορούμε τον εαυτό μας και κανέναν απολύτως άλλον· διότι ούτε τον Αδάμ ωφέλησε, όταν αθέτησε την εντολή, η μετάθεση της ευθύνης στην Εύα, ούτε πάλι εκείνην η μετάθεση της ευθύνης προς το αρχέκακο φίδι· διότι, αφού πλαστήκαμε αυτεξούσιοι από τον Θεό και λάβαμε μέσα μας το ηγεμονικό της ψυχής ως αυτοκρατορική εξουσία κατά των παθών, δεν έχουμε απολύτως κανέναν που να μας εξουσιάζει και να μας καταναγκάζει.

Καθώς ο Κύριος Ιησούς Χριστός ήλθε κατά σάρκα από την αγία και άχραντη Παρθένο, ανέλαβε τη φυλή του Ιούδα και προήλθε από αυτήν, φανέρωσε το βασιλικό αξίωμα της καταγωγής Του, σύμφωνα με τον Ιακώβ, ο οποίος κατά τις ευλογίες αναφώνησε προς τον υιό του: «Ιούδα, εσένα θα αινέσουν τα αδέλφια σου. Τα χέρια σου θα βρίσκονται στα νώτα των εχθρών σου. Θα σε προσκυνήσουν οι υιοί του πατέρα σου. Σκύμνος λιονταριού είναι ο Ιούδας. Από τον βλαστό μου, υιέ μου, ανέβηκες. Αναπαύθηκες και κοιμήθηκες σαν λιοντάρι και σαν σκύμνος· ποιος θα τον εγείρει; Δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα ούτε ηγέτης από τους μηρούς του, έως ότου έλθουν τα όσα του έχουν αποταμιευθεί, και αυτός θα είναι η προσδοκία των εθνών». Δες τα λόγια του Ιακώβ, τα οποία ειπώθηκαν προς τον Ιούδα, πώς εκπληρώθηκαν στο πρόσωπο του Κυρίου. Το ίδιο ακριβώς διακηρύσσει ο πατριάρχης και για τον αντίχριστο. Γι' αυτό, όπως ακριβώς προφήτευσε για τον Ιούδα, έτσι προφήτευσε και για τον υιό του τον Δαν. Διότι ο Ιούδας ήταν ο τέταρτος υιός του, ενώ ο Δαν ήταν και αυτός υιός του, ο έβδομος. Τι αναφώνησε λοιπόν γι' αυτόν; «Ας γίνει ο Δαν φίδι που παραμονεύει στον δρόμο, δαγκώνοντας τη φτέρνα του αλόγου». Και ποιο άλλο ήταν αυτό το φίδι παρά ο απαρχής πλάνος, που αναφέρεται στη Γένεση, αυτός που πλάνεψε την Εύα και υποσκέλισε τον Αδάμ; Αλλά, επειδή πρέπει να αποδείξουμε τα λεγόμενα με περισσότερες μαρτυρίες, δεν θα διστάσουμε.

Και είπε, αναφέρει, ο Θεός στη γυναίκα: «Τι είναι αυτό που έκανες;» Άκουσες, λέει, τον άνδρα να μεταθέτει σε εσένα την ευθύνη και να καταλογίζει τα πάντα σε εσένα, η οποία δόθηκες για βοήθειά του, και για αυτόν τον λόγο δημιουργήθηκες, προκειμένου να του προσφέρεις την παρηγοριά σου, όντας βεβαίως ομογενής και μετέχουσα στην ίδια φύση με αυτόν.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, το έκανες αυτό, γυναίκα; Και γιατί έγινες αιτία τόσης ντροπής και για τον εαυτό σου και για τον άνδρα σου; Ποιο όφελος προέκυψε για σένα από τόση ακράτεια; Ποιο ήταν το κέρδος σου από την απάτη, από την οποία με τη θέλησή σου εξαπατήθηκες, καθιστώντας και τον άνδρα συμμέτοχο στην απάτη; Τι απαντά λοιπόν η γυναίκα; «Το φίδι με εξαπάτησε, και έφαγα». Δες και αυτήν να βρίσκεται σε μεγάλη δειλία και να απολογείται για όσα αμάρτησε. Διότι, όπως ακριβώς ο άνδρας φάνηκε να μεταθέτει την ευθύνη στη γυναίκα λέγοντας: «Η γυναίκα έφερε, και μου έδωσε, και έφαγα», έτσι και αυτή, μη βρίσκοντας καμία διέξοδο, ομολογεί το γεγονός και λέει: «Το φίδι με εξαπάτησε, και έφαγα». Εκείνο το πονηρό θηρίο, λέει, μας προξένησε αυτό το ολίσθημα, εκείνου η ολέθρια συμβουλή μάς οδήγησε σε αυτήν την ντροπή, εκείνο με εξαπάτησε, και έφαγα. Ας μην προσπερνάμε επιπόλαια, αγαπητοί, τα λεγόμενα, αλλά, ερευνώντας τα με ακρίβεια, ας αποκομίσουμε από αυτά μεγάλη ωφέλεια. Διότι πρόκειται για δικαστήριο φοβερό και γεμάτο φρίκη, και πρέπει, αφού τα ακούσουμε όλα με προσοχή, να εναποθέσουμε στη διάνοιά μας τον μεγάλο θησαυρό που προκύπτει από τα λεγόμενα. Πρόσεξε, δηλαδή, και τον άνδρα που λέει: «Η γυναίκα που μου έδωσες για να είναι μαζί μου, αυτή μου έδωσε, και έφαγα». Πουθενά δεν υπάρχει καταναγκασμός, πουθενά βία, παρά μόνο ελεύθερη προαίρεση και θέληση· έδωσε απλώς, δεν εξανάγκασε, δεν άσκησε βία.

Αλλά τι; «Ο όφις με εξαπάτησε»· ωστόσο, για το αν θα εξαπατηθεί ή όχι, ήταν η ίδια κυρίαρχη. «Ο όφις», λέει, «με εξαπάτησε». Διότι ο εχθρός της δικής μας σωτηρίας, ενεργώντας μέσω εκείνου του πονηρού θηρίου και υποβάλλοντας τη συμβουλή του, εξαπάτησε· δεν εξανάγκασε, ούτε άσκησε βία, αλλά μέσω αυτής της ολέθριας συμβουλής έκανε πράξη την απάτη, επειδή βρήκε τη γυναίκα ικανή να δεχθεί εύκολα την απάτη, η οποία στερείται κάθε συγγνώμης.

«Το φίδι με εξαπάτησε και έφαγα». Δες λοιπόν τον αγαθό Δεσπότη να αρκείται στα λόγια τους, και να μην τους αναγκάζει να πουν τίποτα περισσότερο. Διότι δεν ρωτούσε επειδή αγνοούσε τα γεγονότα, αλλά ενώ τα γνώριζε, και μάλιστα τα γνώριζε πάρα πολύ καλά, προκειμένου να επιδείξει τη δική Του φιλανθρωπία, συγκαταβαίνει στην αδυναμία τους και τους καλεί σε ομολογία των σφαλμάτων τους. Γι' αυτό λοιπόν δεν ρωτά τίποτα περισσότερο. Θα έπρεπε βέβαια να μάθει και το είδος της απάτης· αλλά για να μας δείξει ότι η ερώτηση δεν προερχόταν από άγνοια, αρκείται σε όσα ελέχθησαν. Διότι λέγοντας «Το φίδι με εξαπάτησε και έφαγα», υποδήλωσε εκείνη την ολέθρια συμβουλή που δέχθηκε από τον διάβολο μέσω του φιδιού, ότι δηλαδή: «Μετά τη βρώση θα γίνετε σαν θεοί». Είδατε με πόση ακρίβεια ρωτήθηκε ο Αδάμ; Με πόση ανεξικακία εισήχθη στο δικαστήριο και η γυναίκα; Πώς καθένας από τους δύο έκανε την απολογία του; Βλέπετε λοιπόν εδώ το υπερβολικό μέγεθος της άφατης φιλανθρωπίας του Δικαστή. Επειδή, αφού είπε η γυναίκα ότι «Το φίδι με εξαπάτησε και έφαγα», δεν ζητά πλέον καμία απάντηση από το φίδι, ούτε του παρέχει περιθώριο απολογίας, ούτε το ρωτά όπως ακριβώς ρώτησε τον άνδρα και τη γυναίκα· αλλά, αφού δέχθηκε τις δικές τους απολογίες, στρέφεται εναντίον του ως υπαιτίου για όλα τα κακά που έγιναν.

Και επειδή, ως Θεός που γνωρίζει τα απόκρυφα, γνώριζε ότι αυτό ήταν που υπηρέτησε την επιβουλή του διαβόλου και τον φθόνο που εκείνος επέδειξε προς τον άνθρωπο, για να γνωρίσεις την αγαθότητά Του, δες πώς, ενώ γνώριζε τα πάντα, στην περίπτωση εκείνων στον μεν έλεγε: «Πού είσαι; Ποιος σου ανήγγειλε ότι είσαι γυμνός;», στη δε έλεγε: «Τι είναι αυτό που έκανες;», ενώ απέναντι σε τούτο το πονηρό θηρίο δεν κάνει τίποτα τέτοιο, αλλά τι; «Και είπε Κύριος ο Θεός στο φίδι: Επειδή έκανες αυτό». Είδες τη διαφορά; Στη μεν γυναίκα έλεγε: «Τι είναι αυτό που έκανες;», στο δε φίδι: «Επειδή έκανες αυτό».

Ποια ήταν λοιπόν η ανάγκη της εκ Μαρίας γεννήσεως; Για να κληρονομήσουμε εμείς ζωή και αφθαρσία, προσερχόμενοι σε Εκείνον που έγινε ομοιοπαθής με εμάς. Γεννιέται ο Χριστός εκ Μαρίας, για να εκλέξει τους αποστόλους, για να θεραπεύσει τους ασθενείς, για να αναστήσει τους νεκρούς, για να καθαρίσει τους λεπρούς, για να ελευθερώσει τους δαιμονιζομένους. Γεννιέται εκ Μαρίας, για να φωτίσει τα έθνη, για να διδάξει τους Ιουδαίους, για να ανοίξει το βάπτισμα, για να ελέγξει τον προδότη, για να καλέσει τον Ζακχαίο, για να μακαρίσει τον Ναθαναήλ. Γεννιέται εκ Μαρίας, για να θανατώσει τον όφι που εξαπάτησε την Εύα, για να εισαγάγει τον Αδάμ στον παράδεισο δια μέσου του ληστή, για να μας χαρίσει το Σώμα και το Αίμα Του εις άφεσιν αμαρτιών.

Αλλά ας μην ενεργούμε έτσι, ούτε να αναζητούμε όσα έχουν προσταχθεί στους άλλους, όταν εγκαλούμαστε για τα δικά μας σφάλματα· διότι, ακόμη και αν βρεις συμμέτοχο στα παραπτώματα, δεν πρόκειται να απαλλαγείς από την ευθύνη· αλλά ένα μόνο να προσέχεις, πώς να αποβάλεις τα δικά σου παραπτώματα. Επειδή και ο Αδάμ μετέθεσε την ευθύνη στη γυναίκα, και αυτή πάλι στο φίδι, αλλά αυτό σε τίποτα δεν τους απάλλαξε. Μην μου τα λες λοιπόν ούτε και εσύ αυτά τώρα, αλλά να φροντίζεις με κάθε καλή προαίρεση να προσφέρεις στον άνδρα σου όσα του οφείλεις. Επειδή, και όταν συνομιλώ με τον άνδρα σου, συμβουλεύοντάς τον να σε αγαπά και να σε φροντίζει, δεν του επιτρέπω να προβάλει τον νόμο που έχει τεθεί για τη γυναίκα, αλλά απαιτώ από αυτόν εκείνον που έχει γραφτεί για τον ίδιο.

Διότι και ο τάδε περιβαλλόταν από σάρκα, και ο δείνα που κατοικεί στον κόσμο και ζει πάνω στη γη προκόβει πνευματικά· και εσύ η ίδια, όταν πράττεις το αγαθό, περιβεβλημένη με σάρκα το κάνεις αυτό. Και εάν δυσφορεί ακούγοντας αυτά, μην αποσύρεις το χέρι σου· διότι δεν πρόκειται να πεθάνει εάν την πατάξεις, αλλά από τον θάνατο θα τη γλιτώσεις. Και αν πει πάλι ότι: «Ο τάδε με εξόργισε», πες της: «Αλλά ήταν στο χέρι σου να μην εξοργιστείς· πολλές φορές άλλωστε συγκράτησες την οργή σου». Εάν πει ότι: «Η ομορφιά της τάδε με συνεπήρε», πες της: «Αλλά μπορούσες να συγκρατηθείς». Φέρε ως παράδειγμα εκείνους που υπερίσχυσαν, φέρε ως παράδειγμα την πρώτη γυναίκα, η οποία είπε: «Το φίδι με απάτησε», και όμως δεν απαλλάχθηκε από την ενοχή.

…στον Θεό· έλεγε δε: «Πού είσαι;», επειδή τους έλεγε ο διάβολος ότι «Την ημέρα που θα φάτε, θα γίνετε σαν θεοί»· και επειδή εκείνοι υπέθεταν ότι επρόκειτο να γίνουν σαν θεοί, για αυτό τον λόγο του έλεγε ο Θεός: «Αδάμ, πού είσαι;», που σημαίνει: επειδή έφαγες και παρέμεινες άνθρωπος· δεν σε πρόσταξα να μη φας από αυτό το δέντρο; Εσύ όμως έφαγες, και παρέβης την εντολή· αυτό σημαίνει το «Πού είσαι;». Ήταν δε περιτυλιγμένοι με φύλλα συκής, σκεπάζοντας τη μορφή της αμαρτίας. Και τι λέει ο Αδάμ; «Άκουσα τη φωνή σου καθώς περπατούσες στον παράδεισο, και κρύφτηκα». Και του λέει (ο Θεός): «Τι είναι αυτό που έκανες;» Και εκείνος λέει προς τον Θεό: «Η γυναίκα, την οποία μου έδωσες, αυτή με απάτησε». Έπειτα προς την Εύα (λέει): «Ποιος (απάτησε) εσένα;» Και τι λέει εκείνη; «Ο όφις με απάτησε». «Ω Εύα, έστω, εγώ σε έδωσα στον άνδρα σου, μήπως σε έδωσα και στον όφι;» Αυτά δε τα προφασίζονταν, θέλοντας να απαλλάξουν τους εαυτούς τους από την τιμωρία. Και λέει ο Θεός προς τον Αδάμ: «Επικατάρατη θα είναι η γη εξαιτίας των έργων σου, αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστήσει· με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου».

Ζ'. Διότι, όπως ακριβώς υπάρχουν αέρες μολυσματικοί και νοσογόνοι, έτσι υπάρχουν και λόγοι. Επειδή ό,τι προκαλούν εκείνοι στο σώμα, το ίδιο προκαλούν και αυτοί στην ψυχή που τους αποδέχεται. Προσεύχεται λοιπόν και αυτός με τα όσα πρόσθεσε, και λέει: Μην αφήσεις την καρδιά μου να δεχθεί τέτοιους λόγους, μην της επιτρέψεις να γείρει προς τα εκεί. Είδες πώς καταδεικνύει το αυτεξούσιο, και ότι η φύση δεν έχει από μόνη της μέσα της την πονηρία, αλλά ρέπει προς αυτήν και τη δέχεται εξαιτίας της ραθυμίας; «Για να προφασίζεται δικαιολογίες στις αμαρτίες». Αυτός ακριβώς είναι ο δρόμος της απώλειας, όταν δηλαδή είτε η ίδια η ψυχή που αμάρτησε χαλαρώσει τον φόβο (του Θεού) και επινοήσει κάποιες προφάσεις για να δικαιολογήσει τη ραθυμία της, είτε και όταν, αφού κάποιος διέπραξε μοιχεία, κάποιος άλλος, θέλοντας να του διαλύσει τη συντριβή, του πει: «Μήπως φταις εσύ; Η επιθυμία φταίει». Κακό πράγμα, βέβαια, είναι η αμαρτία, αλλά την κάνει χειρότερη η άρνηση της ευθύνης μετά την αμαρτία. Αυτό είναι το κατεξοχήν όπλο του διαβόλου. Αυτό συνέβη και στην περίπτωση των πρωτοπλάστων. Ενώ δηλαδή έπρεπε ο Αδάμ να ομολογήσει τα σφάλματά του, εκείνος μεταθέτει την αιτία σε άλλη, και εκείνη πάλι στον διάβολο.

Και πώς να μην είναι τα λόγια αυτά δείγμα έσχατης παραφροσύνης; Διότι, εάν ο διάβολος τον πλησίαζε και τον συμβούλευε να αποστατήσει από τον Θεό χωρίς εκείνος να έχει λάβει προηγουμένως την εντολή, θα τον είχε πείσει πολύ εύκολα. Επειδή εκείνος που, μετά την παροχή του προστάγματος, περιφρόνησε αυτόν που του το έδωσε, αν δεν είχε ακούσει απολύτως τίποτα από εκείνον, γρήγορα θα αγνοούσε ότι βρίσκεται υπό την εξουσία κάποιου κυρίου. Γι' αυτόν τον λόγο, ο Θεός, προλαμβάνοντας μέσα από αυτά που προσέταξε, του δίδαξε ότι έχει και Κύριο, και ότι πρέπει να τον υπακούει σε όλα. «Και τι περισσότερο προέκυψε από αυτό;» θα πει κάποιος. Καταρχάς, ακόμη και αν δεν είχε προκύψει τίποτα, αυτό δεν θα οφειλόταν στον Θεό που τον δίδαξε, αλλά σε εκείνον που δεν αποδέχθηκε αυτή την άριστη διαπαιδαγώγηση. Τώρα όμως, ακόμη και μετά την παράβαση, η δοθείσα εντολή δεν αποδείχθηκε καθόλου ανώφελη. Διότι, και το να κρυφτούν, και το να ομολογήσουν την αμαρτία τους, και το να σπεύσει ο μεν άνδρας να μεταθέσει την αιτία των όσων συνέβησαν στη γυναίκα, και εκείνη στο φίδι, είναι πράξεις ανθρώπων που φοβούνται, που τρέμουν και που έχουν αναγνωρίσει το κύρος του Θεού. Το πόσο μεγάλο κέρδος ήταν, λοιπόν, να μεταστραφούν από εκείνη τη σατανική προσδοκία σε έναν τόσο μεγάλο φόβο, κανείς δεν το αγνοεί. Διότι εκείνος που φαντάστηκε ότι θα φτάσει στην ισοθεΐα, τώρα ταπεινωνόταν και συστελλόταν τόσο πολύ, ώστε να τρέμει μπροστά στην τιμωρία και την κόλαση, και να ομολογεί τη δική του αμαρτία.

Αλλά και ο Ζαχαρίας λέει, όπως και εσύ ο ίδιος ανέφερες, ότι ο διάβολος στεκόταν στα δεξιά του ιερέα Ιησού για να του εναντιωθεί, και ειπώθηκε: «Να σε επιτιμήσει ο Κύριος, αυτός που εξέλεξε την Ιερουσαλήμ». Και πάλι στον Ιώβ είναι γραμμένο, όπως και ο ίδιος είπες, ότι οι άγγελοι ήλθαν να παρασταθούν μπροστά στον Κύριο, και μαζί τους είχε έλθει και ο διάβολος. Και από τον Μωυσή στην αρχή της Γένεσης, έχουμε καταγεγραμμένο ότι το φίδι πλάνησε την Εύα και καταράστηκε. Επίσης, στην Αίγυπτο, μάθαμε ότι υπήρξαν μάγοι που εξισώνονταν με τη δύναμη η οποία ενεργούνταν από τον Θεό μέσω του πιστού θεράποντα Μωυσή. Και γνωρίζετε ότι ο Δαβίδ είπε πως οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ Γ΄ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΠΕΡΙ ΑΠΑΤΗΣ ΚΑΙ ΓΑΣΤΡΙΜΑΡΓΙΑΣ, ΑΠΟ ΤΙΣ ΟΠΟΙΕΣ ΠΡΟΗΛΘΕ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΞΑΙΤΙΑΣ ΤΩΝ ΟΠΟΙΩΝ ΕΚΠΕΣΑΜΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ, ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ. Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, αν θυμάστε όσα συζητήσαμε την περασμένη Κυριακή, τώρα θα καταπιαστούμε με τα επόμενα. Διότι μιλήσαμε για το αρχαίο καλό και κακό, στα οποία η απάτη και η γαστριμαργία αναπτύχθηκαν ταυτόχρονα, εξαιτίας και διαμέσου των οποίων στερηθήκαμε και τα δύο, δηλαδή την αφθαρσία και την τρυφή του παραδείσου, καθώς δελεαστήκαμε από την απάτη, με την πονηρή συμβουλή του πονηρού όφεως. «Ο όφις», λέει, «με απάτησε, και έφαγα». Σε τι σε απάτησε, ω προμήτορ όλων των θνητών, και πήρες από το ξύλο και έφαγες; Με την ελπίδα της ισοθεΐας, λέει, «με απάτησε, και έφαγα». Αλλά από τούδε και στο εξής κανείς ας μην απατάται ώστε να φρονεί και να επιθυμεί πράγματα ανώτερα της αξίας του, για να μην του «αφαιρεθεί και αυτό που έχει», όπως έπαθα και εγώ, ούτε να νικιέται από την ηδονή της κοιλιάς με πολυτελή φαγητά.

Ιδού και η απάτη και η τυραννία της κοιλιάς. Τίποτα το καλό δεν προέρχεται από την απάτη· «Το φίδι», λέει, «με εξαπάτησε και έφαγα». Ιδού δύο κακά, η απάτη και η παράνομη βρώση, ιδού η πηγή του θανάτου, από τα οποία ανέβλυσαν ποταμοί θανατηφόρου φθοράς. Και η μεν απάτη έγινε το αποκορύφωμα του θανάτου, η δε γαστριμαργία έγινε η κορωνίδα των μολυσμών και της φθοράς, τις οποίες οι πατέρες μας, καταπατώντας και τις δύο, έγιναν όντως αθάνατοι. Δεν τους εξαπάτησε η τέρψη του κόσμου, δεν τους νίκησε η τυραννία της κοιλιάς, δεν τους εξαπάτησε ο φιλήδονος λογισμός, δεν τους νίκησε η ηδονή των φαγητών, δεν τους εξαπάτησε ο φθαρτός πλούτος και η κενή δόξα, δεν τους νίκησε η φύση της σάρκας, δεν τους εξαπάτησε το χαμερπές βλέμμα, δεν τους νίκησε η γλυκύτητα του λαρυγγιού, δεν τους εξαπάτησε το δέλεαρ της ιδιορρυθμίας, δεν τους νίκησε η τυραννία της ανυπακοής, δεν τους εξαπάτησε ο μαλακός ιματισμός, δεν τους νίκησε η υπερβολή της φτώχειας και για τον λόγο αυτό απεκδύθηκαν τους «δερμάτινους χιτώνες», για τον λόγο αυτό κυριάρχησαν απόλυτα στα πάθη, για τον λόγο αυτό απέφυγαν εντελώς τον θάνατο, για τον λόγο αυτό κληρονόμησαν επάξια τη ζωή, για τον λόγο αυτό, καταπατώντας τη φτώχεια, απέκτησαν τον πλούτο της βασιλείας. Τέτοιοι ήταν ο Αντώνιος, ο Αρσένιος, ο Ευθύμιος, ο Ιλαρίων, ο Χαρίτων, ο Σάββας και ο Αμμούν ο Νιτριώτης και ο μέγας Σεραπίων και οι συνασκητές τους.

Διότι τέτοια ελεεινά και ταπεινά λόγια έπρεπε να απευθύνει ο προπάτορας στον Θεό και να ελκύσει το έλεος Εκείνου που από τη φύση Του είναι πανελεήμων, ο Οποίος δεν επιθυμεί τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά το να επιστρέψει και να ζήσει. Επειδή όμως δεν είπε τίποτα τέτοιο, ούτε είπε το «αμάρτησα», αλλά κατηγόρησε τη γυναίκα και ίσως και Εκείνον που του έδωσε τη βοηθό, και η γυναίκα με τη σειρά της μεταθέτοντας την ευθύνη στο φίδι, δικαίως λοιπόν από τον δίκαιο κριτή δέχονται και οι δύο το επιτίμιο και γίνονται εξόριστοι από τον θείο κήπο, και η γη δέχεται την κατάρα, ώστε να μην αποδίδει τους καρπούς χωρίς όργωμα όπως πριν, αλλά μάλλον να αναβλαστάνει τριβόλους και αγκάθια στον γεωργό, και με κόπο και μόχθο πολύ θα ξεχωρίζει τα γεννήματα της γης μέσα από τα αγκάθια.

Ότι η εξομολόγηση πρέπει να είναι κατηγορητική. Γ'. Πρέπει να μην κατηγορείς τον έναν και τον άλλον όταν εξομολογείσαι, προφασιζόμενος ότι αυτοί έγιναν η αιτία για να αμαρτήσεις, όπως ακριβώς ο Αδάμ προφασίστηκε την Εύα και η Εύα τον όφι· όχι· αλλά αποκλειστικά και μόνο να κατηγορείς τον εαυτό σου και την κακή σου προαίρεση. «Εάν θέλεις να κατηγορήσεις», (σου λέει ο θείος Χρυσόστομος στην Ομιλία ΝΑ' εις τον Ματθαίον), «κατηγόρησε τον εαυτό σου»· και ο Παροιμιαστής λέει: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του»· του εαυτού του, λέει, και όχι των άλλων, ώστε, προσπαθώντας να λιγοστέψεις τις αμαρτίες σου με την εξομολόγηση, να μην τις αυξήσεις προσθέτοντας και την κατάκριση. Το τι πρέπει να λες στον Πνευματικό σε συμβουλεύει ο Ιωάννης της Κλίμακος: «Πες και μην ντραπείς: Δικό μου είναι το τραύμα, Πάτερ, δική μου η πληγή, η οποία προκλήθηκε από τη δική μου ραθυμία και όχι από κάποιον άλλον· κανείς δεν ευθύνεται για αυτήν, ούτε άνθρωπος, ούτε πνεύμα, ούτε σώμα, ούτε τίποτα άλλο, παρά μόνο η δική μου αμέλεια».

Και αυτός, λοιπόν, ο τρόπος της δολιότητας είναι γι' αυτόν τόσο αρχαίος και συνηθισμένος. Διότι, αφού δελέασε τον Αδάμ, εκείνον τον πρώτο άνθρωπο, με την ελπίδα της θεώσεως, τον κατέστησε έτσι παραβάτη της εντολής, έκπτωτο από τον Θεό και εξόριστο από τον παράδεισο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διαψευστεί στην ελπίδα του και να απογυμνωθεί από τα αγαθά που είχε στα χέρια του.

Αλλά βέβαια, όπως ακριβώς αναφέραμε με τη σειρά τη δημιουργία και την πτώση της, έτσι πρέπει να μιλήσουμε και για την ανακαίνισή της. Παρατήρησε δε την αντιπαραβολή των παλαιών γεγονότων, πώς βρίσκεται σε ακριβή αντιστοιχία όταν παραβάλλεται με την οικονομία και τη διαθήκη του Θεού. Πρώτα λοιπόν εισήχθη ο Αδάμ στον παράδεισο από τον Θεό και τότε πλάστηκε η Εύα. Έτσι και πρώτος ο Υιός του Θεού, ο ίδιος ο δημιουργός του Αδάμ, κατήλθε και εισήλθε στην άχραντη κοιλία της Παρθένου και κατ' αυτόν τον τρόπο έλαβε από αυτήν την πλευρά του Αδάμ, δηλαδή την πανάμωμη σάρκα, και έγινε άνθρωπος και προήλθε στον κόσμο, αντί για την Εύα που εξαπατήθηκε από τον όφι, ως νέος Αδάμ που έμελλε να θανατώσει τον όφι που εξαπάτησε την Εύα.

Γι' αυτό, λοιπόν, αφού τον άφησε, έρχεται προς την Εύα, θέλοντας να δείξει ότι δικαίως και αυτή θα εκδιωχθεί μαζί του, επειδή δεν ήθελε να μετανοήσει, και της λέει: «Τι είναι αυτό που έκανες;» για να πει έστω αυτή το «Αμάρτησα». Διότι, ποια άλλη ανάγκη είχε, πες μου, ο Θεός να της πει αυτά τα λόγια, παρά μόνο για να πει αυτή ότι: «Μέσα στην αφροσύνη μου, Δέσποτα, το έπραξα αυτό η ταπεινή και άθλια, παρακούοντας εσένα τον Δεσπότη μου. Ελέησέ με!» Αλλά δεν είπε αυτό. Τι είπε όμως; «Το φίδι με εξαπάτησε.» Ω της αναισθησίας! Και μίλησες καθόλου στο φίδι, που σου έλεγε λόγια ενάντια στον Δεσπότη, και αυτό προτίμησες αντί για τον Θεό που σε δημιούργησε, και έκανες τη δική του συμβουλή πιο προτιμητέα και πιο αληθινή από την εντολή του Δεσπότη; Επειδή, λοιπόν, ούτε αυτή βρήκε να πει «Αμάρτησα», εκδιώκονται από την τρυφή, εξορίζονται από τον παράδεισο και από τον Θεό. Αλλά παρατήρησε το βάθος των μυστηρίων του φιλάνθρωπου Θεού και μάθε και διδάξου από αυτό ότι, αν είχαν μετανοήσει, δεν θα είχαν εκδιωχθεί, δεν θα είχαν κατακριθεί, δεν θα είχαν καταδικαστεί να επιστρέψουν στη γη από την οποία πάρθηκαν. Πώς; Άκουσε!