Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 3:14

Διότι αυτά προφήτευσε ο Ησαΐας· και ο λόγος του είναι αληθινός. Μικρά παιδιά, λοιπόν, χλευάζουν τώρα την ηδονή που παλαιότερα εξαπατούσε ακόμη και γέροντες· και, χωρίς να έχουν φτάσει ακόμη στη νόμιμη ηλικία της ενηλικίωσης, περιζώνονται τη σωφροσύνη που ξεπερνά τον νόμο της φύσης· και παραμένοντας παρθένοι, καταπατούν με τον Λόγο τις απάτες της οφιώδους ηδονής, χωρίς να φοβούνται τα θανατηφόρα δαγκώματά της. Ήδη δε κάποιοι, καταπατώντας ακόμη και το ίδιο το κεντρί του διαβόλου, δεν δείλιασαν μπροστά στον θάνατο· αλλά και αντάλλαξαν τη ζωή τους με τον θάνατο, γενόμενοι μάρτυρες του Λόγου· διότι για τον λόγο αυτόν πέθανε ο Κύριος. Πολλοί δε, αφού εγκατέλειψαν τα επίγεια, διαβαίνουν τον αέρα με ελεύθερο βάδισμα και πολιτεύονται στον ουρανό· μη φοβούμενοι πλέον τον άρχοντα του αέρα, αλλά αντίθετα επιπλήττοντάς τον και λέγοντάς του, εάν θελήσει να τους εμποδίσει: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι σπεύδω να προσκυνήσω Κύριον τον Θεό μου»· διότι για τον λόγο αυτόν σταυρώθηκε στον αέρα ο Σωτήρας. Η δε οδός του παραδείσου, η οποία παλαιότερα είχε κλειστεί εξαιτίας της αμαρτίας, τώρα άνοιξε για όσους το επιθυμούν, όπως μαρτυρεί ο Παύλος, ο οποίος αρπάχθηκε εκεί και ανήλθε στους ουρανούς. Διότι γι' αυτόν τον λόγο ενέπαιξε ο Κύριος το φίδι. Και ο μεν άδης έχει καταργηθεί, καθώς ο θάνατος δεν κυριαρχεί πλέον, αλλά όλοι ανασταίνονται· ο δε διάβολος δεν εγείρεται πλέον εναντίον μας· διότι έχει πέσει, και έχοντας πέσει, πορεύεται πραγματικά σερνόμενος με το στήθος και την κοιλιά του· διότι για τον λόγο αυτόν αναστήθηκε ο Κύριος.

Μετά από αυτά λέγει ότι, «Το υπόλοιπο της Αδαμά» (το οποίο σημαίνει παρθενική γη, από την οποία δημιουργήθηκε το σώμα του Αδάμ) «θα το εξαποστείλω ως ερπετά στη γη», δηλαδή το υπόλοιπο των ανθρώπων, εκείνων που φρονούν τα γήινα, οι οποίοι για τον λόγο αυτό έγιναν ερπετά και ιοβόλα εξαιτίας της δικής τους κακίας. Ερπετά αφενός, επειδή απέβαλαν το ύψος στο οποίο στέκονταν κατά την αρχική τους δημιουργία· ιοβόλα αφετέρου, λόγω του ότι φθείρουν όσους συναναστρέφονται μαζί τους. Αυτούς λέγει ο λόγος ότι εξαποστέλλει. — Μετά, λοιπόν, τους προηγούμενους Μωαβίτες, για τους οποίους έχουν λεχθεί τα καλύτερα, εάν κάποιος απομένει στη γη και εξομοιώνεται με τον όφι, για τον οποίο έχει ειπωθεί ότι «Γη θα τρως όλες τις ημέρες σου», αυτός εξαποστέλλεται όπως τα ερπετά. — Γη δε τρώει εκείνος που σπέρνει στη σάρκα και από τη σάρκα θερίζει φθορά.

Διότι για αυτόν τον λόγο και τα ίδια χαίρονται, επειδή κανείς δεν τους απέδωσε την τιμή που ανήκει στον Δημιουργό. Διότι σε αυτόν και μόνο, τον μόνο αγένητο, ανήκει η έντιμη δόξα, επειδή όλα τα υπόλοιπα τυγχάνουν γενητά. Όπως λοιπόν ίδιον του αγενήτου είναι το να είναι Θεός, έτσι και οτιδήποτε είναι γενητό δεν είναι πραγματικά Θεός. Προ πάντων, λοιπόν, οφείλετε να κατανοήσετε την κακούργα επινόηση του όφεως που σας εξαπατά, ο οποίος σας εξαπατά με πανουργία υποσχόμενος ανώτερη λογική, έρποντας από τον εγκέφαλό σας προς τον νωτιαίο μυελό και θεωρώντας ως μεγάλο κέρδος τη δική σας εξαπάτηση. Διότι γνωρίζοντας τον εξ αρχής νόμο, ότι δηλαδή εάν σας παρασύρει στην ιδέα οποιωνδήποτε λεγόμενων θεών, προκειμένου μόνο να αμαρτήσετε ως προς το αγαθό της μοναρχίας, η δική σας καταστροφή γίνεται κέρδος για αυτόν, και τούτο για τον εξής λόγο: επειδή, καθώς καταδικάστηκε να τρώει χώμα, έχει την εξουσία να τρώει εκείνον που λόγω της αμαρτίας διαλύθηκε στο χώμα [έγινε χώμα], με τις ψυχές σας να καταλήγουν στην πύρινη κοιλιά του. Για να τα πάθετε λοιπόν αυτά, σας υποβάλλει κάθε έπαρση εναντίον σας. Διότι από αυτόν σπείρονται στον νου σας, προς βλάβη σας, όλες οι απατηλές αντιλήψεις εναντίον της μοναρχίας.

Είδες πόσα θαύματα, ανώτερα από εκείνα της Ερυθράς Θάλασσας, έγιναν μέσα στη λίμνη μέσω των αθλοφόρων; Δόξα, προσκύνηση και μεγαλοπρέπεια ανήκει σε Εκείνον που τους στερέωσε σε τέτοιους αγώνες. Τότε έκλαψε πικρά το φίδι που κοιμόταν ανάμεσα στα βούρλα, τους παπύρους και τα καλάμια. Τότε σπαραζόταν η καρδιά του, επειδή δεν μπόρεσε να έλθει και να κατακάψει ολοσχερώς την ένδοξη στρατιά. Τότε σκοτοδινίασε, καταπονημένος από την ήττα, αυτός που είχε αναστατώσει τα πέρατα της γης εναντίον των αγίων. Διότι αυτός που δεχόταν τον Ιορδάνη στο μάτι του, πνιγόταν από μία σταγόνα της Τριάδας. Αυτός που σκεπαζόταν από κλαδιά και βλαστούς, έφευγε γυμνός και κατεστραμμένος [κουρελής]. Αυτός που κουνούσε την ουρά του σαν κυπαρίσσι, χλευάστηκε σαν σπουργίτι από τους δούλους του Θεού. Η αγκαλιά της λίμνης ήταν δοχείο πολύτιμων κειμηλίων, και δεν δεχόταν μέσα της τον ιερόσυλο. Σφύριξε ο Δράκοντας σε εκείνους που στέκονταν μπροστά του, προσπαθώντας να τους τρομάξει, και έπειτα ξαφνικά ανατράπηκε ανάσκελα. Σερνόταν με το στήθος και με την κοιλιά, και δεν πλησίαζε στην κυματιστή επιφάνεια της λίμνης.

«Οστούν, λοιπόν, εκ των οστών μου και σάρκα εκ των σαρκών μου»· είναι φανερό ότι είχαν σώματα και δεν ήταν ασώματοι ο Αδάμ και η Εύα. «Και πήρε από το δέντρο και έφαγε», καθώς παραπλανήθηκε από το φίδι και περιέπεσε σε παρακοή, «και άκουσε τη φωνή του Θεού που περιπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, και κρύφτηκε ο Αδάμ και η Εύα στο δέντρο». Και ο Θεός λέει στον Αδάμ: «Πού είσαι;» Εκείνος δε, ελεγχόμενος, αποκρίνεται: «Τη φωνή σου άκουσα και κρύφτηκα, διότι είμαι γυμνός». Για ποιο γυμνό, άραγε, μιλούσε; Για την ψυχή μιλούσε ή για το σώμα; Και τα φύλλα της συκιάς τι σκέπαζαν, την ψυχή ή το σώμα; «Και ποιος σου είπε», λέει, «ότι είσαι γυμνός, εάν δεν έφαγες από το δέντρο από το οποίο σε πρόσταξα μόνο από αυτό να μην φας;» Και λέει: «Η γυναίκα που μου έδωσες, εκείνη μου έδωσε, και έφαγα». Από πού, άλλωστε, του δόθηκε η γυναίκα παρά από την πλευρά του, δηλαδή από το σώμα του, προτού τους δοθούν οι χιτώνες; Και στη γυναίκα λέει: «Τι είναι αυτό που έκανες;» Εκείνη δε είπε: «Το φίδι με εξαπάτησε και έφαγα, και έδωσα και στον άνδρα μου». Ο δε Θεός επιφέρει την κατάρα στο φίδι, και στη γυναίκα την οδύνη, και στον άνθρωπο το να τρώει τον άρτο του με ιδρώτα. Και μετά από αυτά λέει: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς· μήπως τυχόν απλώσει το χέρι του και αγγίξει το δέντρο της ζωής και ζήσει στον αιώνα».

«Τους Αιθίοπες, που ζουν χωρισμένοι στα δύο, οι πιο απομακρυσμένοι από τους ανθρώπους· οι μεν προς τη δύση του ήλιου, οι δε προς την ανατολή.» Και σε άλλον ψαλμό έχει ειπωθεί: «Η Αιθιοπία θα προφθάσει να απλώσει τα χέρια της προς τον Θεό»· και πάλι σε άλλον προφήτη έχει λεχθεί: «Από τα πέρατα των ποταμών της Αιθιοπίας θα μου φέρουν προσφορές.» Και στα προκείμενα εδάφια, σε ακολουθία με αυτά, προφητεύεται το εξής: «Ενώπιόν του θα προσπέσουν οι Αιθίοπες». Μέσα από όλα αυτά ο λόγος υποδηλώνει ότι τα πέρατα της γης θα λάβουν τη γνώση εκείνου που προφητεύεται και θα τον προσκυνήσουν, προσπίπτοντας και κλίνοντας το γόνυ. Γι' αυτό αναφέρεται σύμφωνα με τη μετάφραση του Ακύλα: «Ενώπιόν του θα σκύψουν οι Αιθίοπες»· και σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Μπροστά του θα γονατίσουν οι Αιθίοπες». Μέσω δε των Αιθιόπων που κατοικούν στα πέρατα της γης, υποδηλώνονται και τα έθνη που βρίσκονται στο εσωτερικό της οικουμένης. Και είναι ολοφάνερο πώς, παντού στη γη, εκείνοι που έχουν πιστέψει σε αυτόν, κλίνοντας το γόνυ και πέφτοντας προσκυνητά πάνω στην ίδια τη γη, αναπέμπουν μέσω αυτού την προσκύνηση στον Θεό των πάντων. Αλλά και οι εχθροί του, λέει, θα γλείψουν το χώμα, εξομοιούμενοι με τον πατέρα τους, το φίδι, που σέρνεται με το στήθος και την κοιλιά, και τρώει χώμα σύμφωνα με την ποινή που του επιβλήθηκε από την αρχή.

Αυτά βέβαια είναι αγαθά, πατέρα, και πολύ κοντά στον άριστο σκοπό· (και σκοπός για εμένα είναι ο Θεός, ο οποίος δεν νοείται πλέον μέσα από κάτοπτρο)· μόνος όμως απέμεινε μέσα μου ο χόλος και ο γλυκός όλεθρος, που με κατατρώει, όπως η κρυφή σκουριά τον σκληρό σίδηρο, ή σαν το ολέθριο δηλητήριο του απιστότατου δράκοντα, ο οποίος με μια μικρή γεύση εξόρισε τους πρωτόπλαστους από τον Παράδεισο, και τους στέρησε τη θεότητα, από την οποία εξέπεσε και ο ίδιος.

Διότι, εφόσον ο Αδάμ ζει μέσα μας, όλοι ανεξαιρέτως οι άνθρωποι, όσο βλέπουμε αυτούς τους δερμάτινους χιτώνες γύρω από τη φύση μας και αυτά τα πρόσκαιρα φύλλα αυτής της υλικής ζωής —τα οποία, αφού γυμνωθήκαμε από τα αιώνια και λαμπρά ενδύματα, κακώς ράψαμε μόνοι μας για τον εαυτό μας, ντυνόμενοι με τρυφές και δόξες και εφήμερες τιμές και τις βραχύβιες ικανοποιήσεις της σάρκας αντί για τα θεία περιβόλαια— και όσο βλέπουμε τον τόπο της κακώσεως, στον οποίο καταδικαστήκαμε να παροικούμε, όταν στρέφουμε τον εαυτό μας προς την ανατολή (όχι επειδή θεωρούμε ότι ο Θεός βρίσκεται μόνο εκεί —διότι Αυτός που είναι πανταχού παρών δεν περιορίζεται ιδιαιτέρως σε κανένα μέρος, αφού περιέχει εξίσου τα πάντα— αλλά επειδή στην ανατολή βρίσκεται η πρώτη μας πατρίδα, εννοώ δηλαδή τη διαβίωση στον παράδεισο από την οποία εκπέσαμε, διότι «εφύτευσεν ο Θεός παράδεισον εν Εδέμ κατά ανατολάς»), όταν, λοιπόν, ατενίζουμε προς την ανατολή και φέρνουμε στον νου μας την ανάμνηση της εκπτώσεως από τους φωτεινούς και ανατολικούς τόπους της μακαριότητας, εύλογα προφέρουμε αυτή τη φωνή εμείς που σκιαζόμαστε από την πονηρή συκιά αυτής της ζωής, εμείς που απορριφθήκαμε μακριά από τα μάτια του Θεού, που αυτομολήσαμε προς το φίδι, το οποίο τρώει χώμα και σέρνεται στη γη και πορεύεται πάνω στο στήθος και την κοιλιά του, και το οποίο μας συμβουλεύει να κάνουμε τα ίδια: να προσκολλώμαστε στη γήινη απόλαυση και να σύρουμε την καρδιά μας σε χαμαίζηλα και χαμερπή νοήματα, και να πορευόμαστε πάνω στην κοιλιά μας, δηλαδή να ασχολούμαστε με τον ηδονικό βίο· ευρισκόμενοι, λοιπόν, σε αυτή την κατάσταση, όπως εκείνος ο άσωτος μετά τη μακρά ταλαιπωρία που υπέμεινε βόσκοντας τους χοίρους, όταν έλθουμε εις εαυτόν, όπως ακριβώς κι εκείνος, και αναλογιστούμε τον ουράνιο Πατέρα, ορθώς χρησιμοποιούμε αυτά τα λόγια: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», ώστε, ακόμη και αν κάποιος είναι ένας Μωυσής ή ένας Σαμουήλ, ή οποιοσδήποτε άλλος από εκείνους που ξεχωρίζουν για την αρετή τους, δεν θεωρεί λιγότερο ταιριαστή για τον εαυτό του αυτή τη φωνή, καθότι είναι άνθρωπος που μετέχει στη φύση του Αδάμ, μετέχοντας συνάμα και στην έκπτωσή του.

Αυτά λοιπόν αναλύει ο αληθινός εκκλησιαστής, διδάσκοντας, νομίζω, το μέγα μυστήριο της σωτηρίας, χάριν του οποίου ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί. Διότι λέει: «Έδωσα την καρδιά μου για να αναζητήσω και να εξετάσω με σοφία όλα όσα έγιναν κάτω από τον ουρανό». Αυτή είναι η αιτία της εν σαρκί επιδημίας του Κυρίου ανάμεσα στους ανθρώπους: το να δώσει την καρδιά του, ώστε να επισκεφθεί με τη σοφία του όσα έγιναν κάτω από τον ουρανό. Διότι τα όσα βρίσκονται υπεράνω του ουρανού δεν είχαν ανάγκη από κάποιον να τα επισκεφθεί, όπως δεν έχει ανάγκη από ιατρό εκείνος που δεν κυριεύεται από ασθένεια. Επειδή λοιπόν τα κακά βρίσκονται στη γη —διότι το ερπετό, το φίδι που σέρνεται με το στήθος και την κοιλιά, κάνει τροφή του το χώμα, χωρίς να τρέφεται με τίποτε από τα επουράνια, αλλά, καθώς σέρνεται πάνω στο έδαφος που πατιέται, βλέπει πάντοτε προς εκείνον που το πατά, παραφυλάγοντας την πτέρνα της ανθρώπινης πορείας και εκχύνοντας το δηλητήριό του σε εκείνους που απώλεσαν την εξουσία να πατούν επάνω σε φίδια— γι' αυτόν τον λόγο έδωσε την καρδιά του, για να αναζητήσει και να εξετάσει όλα όσα έγιναν κάτω από τον ουρανό. Διότι στα όσα βρίσκονται υπεράνω των ουρανών ο προφήτης βλέπει αταπείνωτη τη θεία μεγαλοπρέπεια, λέγοντας: «Υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών».

Αλλά επειδή ακριβώς ο άνω κόσμος είναι απαλλαγμένος από την κακία, πράγμα που η Αγία Γραφή μάς το έχει υποδείξει σε πολλά σημεία με αινιγματικό τρόπο, ενώ σε τούτη την κατώτερη και περισσότερο υλική ζωή ενεργούνται τα πάθη της κακίας, καθώς εδώ ο εφευρέτης της κακίας, το φίδι, σέρνεται και έρπει γύρω από τον γήινο βίο – όπως ακριβώς αναφέρει αινιγματικά γι' αυτόν ο λόγος της Γραφής, ότι πορεύεται με το στήθος και την κοιλιά και τρέφεται διαρκώς με χώμα –, αυτό ακριβώς το σχήμα της κινήσεως και το είδος της τροφής μάς ερμηνεύουν ότι γήινος και ευρισκόμενος κάτω είναι τούτος ο βίος, ο οποίος δέχεται πάνω του το έρπειν της πολύτροπης κακίας και γίνεται τροφή του θηρίου που τον διατρέχει. Επομένως, Εκείνος που παραγγέλλει να μιμούμαστε τον ουράνιο Πατέρα, παραγγέλλει να καθαριζόμαστε από τα γήινα πάθη, η απομάκρυνση από τα οποία δεν ενεργείται με τοπική μετάβαση στον χώρο, αλλά μόνο διά της προαιρέσεως. Εάν, λοιπόν, η αλλοτρίωση από το κακό έχει τη φύση να κατορθώνεται μόνο με την ορμή της διανοίας, ο ευαγγελικός λόγος δεν μας παραγγέλλει τίποτα το κοπιαστικό. Διότι κανένας κόπος δεν συμπλέκεται με την ορμή της διανοίας, αλλά μας είναι δυνατό, άκοπα, όπου κι αν θελήσουμε, να μεταφερόμαστε μέσω των σκέψεών μας· ώστε η ουράνια διαγωγή να είναι εύκολη για όποιον επιθυμεί να την έχει και πάνω στη γη, όπως ακριβώς μας καθοδηγεί το Ευαγγέλιο, με το να φρονούμε τα ουράνια και να εναποθέτουμε τον πλούτο της αρετής στους εκεί θησαυρούς.

Αυτός λοιπόν ο νοητός και γι' αυτό περισσότερο καταραμένος όφις, το πρώτο και μέσο και τελευταίο κακό, ο πονηρός που τρέφεται πάντοτε με τη χαμερπή και γήινη πονηρία, ο ακαταπόνητος παρατηρητής της φτέρνας, δηλαδή της απάτης, ο εφευρετικότατος σοφιστής απέναντι σε κάθε θεομίσητη δοξασία και απίστευτα πολυμήχανος, μην έχοντας διόλου ξεχάσει τη δική του κακοτεχνία, μέσω των πειθήνιων σε αυτόν Λατίνων εισάγει νέους όρους περί Θεού, οι οποίοι φαίνεται μεν να περιέχουν μικρή αλλαγή, αποτελούν όμως αφορμές μεγάλων κακών και επιφέρουν στην ευσέβεια πολλές και δεινές, αλλόκοτες και άτοπες παρεκκλίσεις, αποδεικνύοντας φανερά σε όλους ότι στα περί του Θεού το παραμικρό δεν είναι μικρό. Διότι αν σε καθένα από τα δικά μας όντα, όταν δοθεί εξ αρχής κάτι το άτοπο, προκύπτουν πολλά άτοπα, πώς δεν θα προκύψουν πολύ περισσότερα ατοπήματα εξαιτίας τούτου σε ό,τι αφορά την κοινή αρχή των πάντων και τις σχετικές με αυτήν ως επί το πλείστον αναπόδεικτες αρχές, εάν τεθεί με ασεβή τρόπο κάτι το ασύνηθες; Προς τα οποία φανερά θα είχε εκπέσει το γένος των Λατίνων, αν, λόγω της δικής μας αντίρρησης στη νέα διδασκαλία του δόγματος, δεν αναιρούνταν το μεγαλύτερο μέρος της κακοδοξίας. Και πράγματι, σε τέτοιο βαθμό μερικές φορές υποχωρούν, ώστε να λένε ότι έχουν το ίδιο φρόνημα με εμάς και απλώς διαφωνούν στις λέξεις, διαψεύδοντας από αμηχανία τους ίδιους τους εαυτούς τους.

Και επειδή, ως Θεός που γνωρίζει τα απόκρυφα, γνώριζε ότι αυτό ήταν που υπηρέτησε την επιβουλή του διαβόλου και τον φθόνο που εκείνος επέδειξε προς τον άνθρωπο, για να γνωρίσεις την αγαθότητά Του, δες πώς, ενώ γνώριζε τα πάντα, στην περίπτωση εκείνων στον μεν έλεγε: «Πού είσαι; Ποιος σου ανήγγειλε ότι είσαι γυμνός;», στη δε έλεγε: «Τι είναι αυτό που έκανες;», ενώ απέναντι σε τούτο το πονηρό θηρίο δεν κάνει τίποτα τέτοιο, αλλά τι; «Και είπε Κύριος ο Θεός στο φίδι: Επειδή έκανες αυτό». Είδες τη διαφορά; Στη μεν γυναίκα έλεγε: «Τι είναι αυτό που έκανες;», στο δε φίδι: «Επειδή έκανες αυτό».

Επειδή, λέγει, έπραξες αυτό το κακό, επειδή εισήγαγες αυτή την ολέθρια συμβουλή, επειδή υπηρέτησες τόση κακοβουλία, επειδή ακόνισες με τέτοιον τρόπο τον φθόνο εναντίον εκείνου που εγώ δημιούργησα, Καταραμένος να είσαι ανάμεσα σε όλα τα κτήνη και ανάμεσα σε όλα τα θηρία της γης. Πάνω στο στήθος και στην κοιλιά σου θα πορεύεσαι, και χώμα θα τρως όλες τις ημέρες της ζωής σου. Και θα θέσω έχθρα ανάμεσα σε εσένα και στη γυναίκα, και ανάμεσα στο σπέρμα σου και στο σπέρμα της. Αυτός θα συντρίψει την κεφαλή σου, και εσύ θα πλήξεις την πτέρνα του.

Είδες ότι για εκείνον μεν έχει ετοιμαστεί το άσβεστο πυρ, ενώ για εμάς η βασιλεία, εάν δεν δείξουμε ραθυμία; Αναλογιζόμενοι, λοιπόν, αυτά, ας επιμεληθούμε τον βίο μας, ας αποφεύγουμε την κακία και ας μην εξαπατώμαστε ποτέ από τις μηχανορραφίες του διαβόλου. Αλλά, εάν θέλετε και δεν έχετε αποκάμει, ας φέρουμε πάλι στο μέσον την τιμωρία που επιβλήθηκε στον όφι, ώστε με αυτόν τον τρόπο, φτάνοντας σταδιακά στο τέλος της δίκης, να δούμε το μέγεθος της φιλανθρωπίας του Θεού.

Τι λέει λοιπόν; Και είπε Κύριος ο Θεός στον όφι: «Επειδή έπραξες αυτό, καταραμένος να είσαι ανάμεσα σε όλα τα κτήνη και ανάμεσα σε όλα τα θηρία της γης. Με το στήθος και την κοιλιά σου θα πορεύεσαι, και χώμα θα τρως όλες τις ημέρες της ζωής σου. Και θα θέσω έχθρα ανάμεσα σε εσένα και στη γυναίκα, και ανάμεσα στο σπέρμα σου και στο σπέρμα της. Αυτό θα σου συντρίψει το κεφάλι, και εσύ θα του πλήξεις τη φτέρνα».

Ζʹ. Μεγάλη και σφοδρή είναι η αγανάκτηση, επειδή μεγάλη είναι και η υπερβολή της απάτης, την οποία μέσω αυτού προκάλεσε ο πονηρός διάβολος. Και είπε ο Κύριος ο Θεός στο φίδι: «Επειδή έκανες αυτό». Επειδή, λέει, υπηρέτησες τέτοια πανουργία και έκανες πράξη την απάτη με αυτόν τον τρόπο, εισάγοντας ολέθρια συμβουλή και προσφέροντάς τους δηλητηριώδες φάρμακο· επειδή το έπραξες αυτό και θέλησες να αποβάλεις από τη δική μου εύνοια αυτούς που δημιουργήθηκαν από εμένα, υπηρετώντας το θέλημα του πονηρού δαίμονα —ο οποίος, εξαιτίας του φθόνου και της υπερβολικής του υπερηφάνειας, κατακρημνίστηκε από τους ουρανούς στη γη· γι' αυτόν τον λόγο, επειδή σε αυτά σε χρησιμοποίησε ως όργανο, σου επιβάλλω διαρκή τιμωρία, ώστε, μέσα από όσα θα υποστείς, να γνωρίζει και εκείνος ποια τιμωρία τον περιμένει, αλλά και οι μετέπειτα άνθρωποι να παραδειγματίζονται, ώστε να μην υποκύπτουν πλέον στις συμβουλές του μήτε να αποδέχονται την απάτη, για να μην περιπέσουν στα ίδια δεινά. Γι' αυτό είσαι επικατάρατος ανάμεσα σε όλα τα θηρία, επειδή δεν χρησιμοποίησες για το καλό τη φρόνησή σου, αλλά το πλεονέκτημα που είχες έναντι όλων των θηρίων, αυτό ακριβώς έγινε για σένα η αιτία όλων των κακών. Διότι το φίδι, αναφέρει [η Γραφή], ήταν το πιο φρόνιμο από όλα τα κτήνη και τα θηρία της γης. Γι' αυτό θα γίνεις επικατάρατος ανάμεσα σε όλα τα κτήνη και τα θηρία της γης.

Και ούτε με αυτό θα αρκεστώ, με το να σέρνεσαι δηλαδή πάνω στη γη, αλλά θα καταστήσω τη γυναίκα άσπονδη εχθρό σου· και όχι μόνο αυτήν, αλλά και το σπέρμα της θα το κάνω παντοτινό εχθρό του δικού σου σπέρματος. Αυτός θα σου πλήξει το κεφάλι, και εσύ θα του πλήξεις τη φτέρνα.

Στον δε Αδάμ, λέγει (η Γραφή), είπε ο Θεός: «Επειδή άκουσες τη φωνή της γυναίκας σου και έφαγες από το δέντρο, για το οποίο σε είχα προστάξει από αυτό και μόνο να μην φας, εσύ από αυτό έφαγες». Επειδή, λέει, επέδειξες τόση ραθυμία ως προς την τήρηση της εντολής που σου έδωσα, και ούτε ο φόβος ούτε το γεγονός ότι σε προειδοποίησα εγκαίρως για όσα επρόκειτο να σας συμβούν από τη βρώση σε ωφέλησε σε κάτι, αλλά εξόκειλες σε τόση κακία ώστε να μην μπορέσεις να απέχεις ούτε από το ένα και μοναδικό δέντρο έπειτα από τόση αφθονία απολαύσεων· γι' αυτόν τον λόγο, «επικατάρατη θα είναι η γη στα έργα σου». Δες τη φιλανθρωπία του Δεσπότη, πώς τιμωρεί το φίδι και πώς αυτό το λογικό ον. Διότι σε εκείνο μεν λέει: «Επικατάρατος είσαι εσύ από τη γη», ενώ εδώ δεν πράττει το ίδιο. Αλλά τι λέει; «Επικατάρατη είναι η γη στα έργα σου». Και δικαιολογημένα. Επειδή ακριβώς δημιουργήθηκε για τον άνθρωπο, ώστε να μπορεί αυτός με αυτόν τον τρόπο να απολαμβάνει όσα αναφύονται από αυτήν, γι' αυτό πάλι, εξαιτίας του ανθρώπου που αμάρτησε, επιβάλλει σε αυτήν την κατάρα. Επειδή η κατάρα που έπεσε σε αυτήν έπληττε πάλι την άνεση και την αμεριμνησία του ανθρώπου, λέει: «Επικατάρατη είναι η γη στα έργα σου». Έπειτα, για να μάθεις τι σημαίνει «επικατάρατη», πρόσθεσε: «Με λύπες (κόπους) θα τρέφεσαι από αυτήν όλες τις ημέρες της ζωής σου».

Διότι εκεί μεν λέει: «Επικατάρατη να είναι η γη εξαιτίας των έργων σου», και εξέχεε την κατάρα πάνω στη γη, επιδεικνύοντας τη μέριμνά Του για τον άνθρωπο· εδώ όμως, επειδή η πράξη ήταν ολέθρια, το τόλμημα παράνομο και το εγχείρημα ασυγχώρητο, δέχεται ο ίδιος την κατάρα. Διότι λέει: «Επικατάρατος να είσαι εσύ από τη γη». Επειδή δηλαδή έπραξε σχεδόν τα ίδια με το φίδι, σαν όργανο που εξυπηρέτησε το θέλημα του διαβόλου, και όπως ακριβώς εκείνο μέσω της απάτης εισήγαγε τη θνητότητα, έτσι και αυτός, αφού εξαπάτησε τον αδελφό του και τον έβγαλε έξω στην πεδιάδα, όπλισε το δεξί του χέρι εναντίον του και διέπραξε τον φόνο. Γι' αυτό, όπως ακριβώς έλεγε σε εκείνο: «Επικατάρατο να είσαι εσύ από όλα τα θηρία της γης», έτσι λέει και σε τούτον, επειδή έπραξε τα ίδια με εκείνο.

Τούτο τώρα προσκυνείται, και διαπομπεύεται ο άρχων της κακίας, και στηλιτεύονται οι δαίμονες, και τα πνευματικά στίφη της πονηρίας φυγαδεύονται, και σκυλεύεται ο άδης, και η φάλαγγά του τρέπεται σε φυγή, και ο Βελίαρ έχει καταπατηθεί, και ο σύμβουλος της αμαρτίας δεν παρασύρει πλέον τη μητέρα όλων μας· αλλά σέρνεται με το στήθος του, παραμονεύοντας μεν τη φτέρνα, καταπατούμενος δε στο κεφάλι.

Η Εύα δεν φοβάται πλέον τον Αδάμ να την ονειδίζει· διότι στο πρόσωπο της Μαρίας έχει επανορθωθεί το πταίσμα της. Και δεν φοβάμαι πλέον το φίδι που σέρνεται ελικοειδώς, που στρέφει αλλού το κεφάλι του, δεν φοβάμαι πλέον το ιοβόλο δάγκωμά του· διότι δεν είμαι πλέον χώμα αλλά αλάτι, επειδή ο Κύριος, καταρώμενος το φίδι, είπε: «χώμα θα τρως όλες τις ημέρες της ζωής σου». Πριν από την παρουσία του Χριστού ήμουν χώμα που το έτρωγε το φίδι, όταν όμως ήλθε ο Κύριος με μετέβαλε σε αλάτι. Μάθετε, αγαπητοί, πώς δημιουργείται το αλάτι, ώστε μέσα από αυτό το πράγμα να κατανοήσεις τον εαυτό σου· το αλάτι, λοιπόν, γίνεται από ύδωρ και πνεύμα, και εμάς ομοίως από ύδωρ και Πνεύμα μάς αναγέννησε. «Ο Κύριος εβασίλευσε, ας αγαλλιάσει η γη και ας ευφρανθούν νησιά πολλά». Γιατί όμως όχι όλα, αλλά πολλά; Τα πολλά είναι οι Εκκλησίες των Ορθοδόξων· εκείνες όμως που στερούνται την ορθή πίστη, είναι οι εκκλησίες των αιρετικών. Πώς λοιπόν να ευφρανθούν, αφού υβρίζουν με ποικίλους τρόπους τον Βασιλέα Χριστό; Μακάρι δε, αγαπητοί, να μπορούσαμε να ονομάζουμε και εκείνες εκκλησίες και όχι καταγώγια αλεπούδων, στα οποία υπάρχουν αλεπούδες όχι κατά μεταβολή της φύσεως, αλλά κατά μεταστροφή του φρονήματος.

Έπειτα προς τη γυναίκα είπε: Με λύπες θα γεννάς τέκνα, και πληθαίνοντας θα πληθύνω τις λύπες σου· και προς τον άνδρα σου θα είναι η υποταγή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει. Έπειτα προς το φίδι: Με το στήθος και την κοιλιά σου θα πορεύεσαι, και χώμα θα τρως όλες τις ημέρες της ζωής σου· και ο άνθρωπος θα σε εξουσιάζει· αυτός θα σου συντρίψει το κεφάλι, και εσύ τη φτέρνα του. Γιατί όμως καταράστηκε το φίδι να πορεύεται με το στήθος και την κοιλιά, και να τρώει χώμα όλες τις ημέρες της ζωής του; Καταράστηκε το στήθος, επειδή μέσα σε αυτό εδρεύει η καρδιά που συνέλαβε το κακό· την κοιλιά, επειδή εξαπάτησε μέσω της βρώσης· και το διέταξε να τρώει χώμα όλες τις ημέρες της ζωής του, επειδή ο Αδάμ ήταν χοϊκός, πλασμένος από τη γη.

Εμάς, καθώς εισερχόμαστε στον αγώνα, μας άλειψε, ενώ εκείνον τον έδεσε. Εμάς μας άλειψε με έλαιο αγαλλιάσεως, ενώ εκείνον τον έδεσε με άλυτα δεσμά, για να εμποδίζεται στα παλέματα. Σε εμένα, ακόμη και αν συμβεί να ανατραπώ, μου απλώνει το χέρι, και όταν πέσω με σηκώνει και με κάνει να τον καταπατώ και πάλι· διότι λέει: «Πατείτε επάνω σε όφεις και σκορπιούς και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού». Σε εκείνον, μετά τη νίκη, τον απείλησε με τη γέεννα· εγώ, εάν νικήσω, στεφανώνομαι· εκείνος, εάν νικήσει, κολάζεται. Και για να γνωρίζεις ότι τότε τιμωρείται περισσότερο, όταν επικρατεί, έλα να σου το αποδείξω από τα ίδια τα πράγματα. Νίκησε τον Αδάμ και τον ανέτρεψε. Ποιο ήταν, λοιπόν, το έπαθλο της νίκης; «Με το στήθος και την κοιλιά σου θα πορεύεσαι και χώμα θα τρως όλες τις ημέρες της ζωής σου». Εάν, λοιπόν, τιμώρησε το αισθητό φίδι με αυτόν τον τρόπο, με ποια τιμωρία θα κολάσει το νοητό; Εάν τέτοια ήταν η καταδίκη του οργάνου, είναι ολοφάνερο ότι πολύ μεγαλύτερη κόλαση περιμένει τον τεχνίτη. Διότι, όπως ακριβώς ένας φιλόστοργος πατέρας, όταν βρει αυτόν που σκότωσε τον γιο του, δεν τιμωρεί μόνο τον φονιά, αλλά κατακόβει και το ίδιο το μαχαίρι, έτσι ακριβώς και ο Χριστός, όταν βρήκε τον διάβολο να έχει σκοτώσει τον άνθρωπο, δεν τιμώρησε μόνο τον διάβολο, αλλά συνέτριψε και το ίδιο το μαχαίρι.

Σύνοψη της Γενέσεως. Τα σχετικά με την κοσμοποιία και την πλάση του ανθρώπου. Ο Αδάμ λαμβάνει εντολή και πλάθεται η γυναίκα από την πλευρά του, η οποία, αφού εξαπατήθηκε από τον όφι, εξαπατά τον άνδρα και, αφού έγινε μαζί του επικατάρατη, εκδιώκεται από τον παράδεισο· και ο όφις δέχεται την κατάρα να περπατά πάνω στο στήθος του.

Διότι είναι ανάγκη να αποδίδει τα πάντα ο Θεός με ζυγό και μέτρο. Ο νους αποτελεί για τον καθένα μάρτυρα όσων διαλογίστηκαν στα κρυφά, και η συνείδηση αδέκαστο έλεγχο, και τον πλέον αψευδή από όλα. ΤΙΤΛΟΣ ΙΣΤʹ. — Περί της κατάρας που ειπώθηκε κάποτε από τον Κύριο, και τους προφήτες, και τους αποστόλους. «Είπε ο Κύριος στο φίδι: Επειδή το έκανες αυτό, επικατάρατο να είσαι από όλα τα κτήνη και από όλα τα θηρία της γης. Επάνω στο στήθος και στην κοιλιά σου θα πορεύεσαι, και χώμα θα τρως όλες τις ημέρες της ζωής σου. Και στη γυναίκα είπε: Θα πληθύνω υπερβολικά τις λύπες σου και τον στεναγμό σου· με λύπες θα γεννάς τέκνα, και προς τον άνδρα σου θα είναι η προσκόλλησή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει. Στον δε Αδάμ είπε: Επειδή άκουσες τη φωνή της γυναίκας σου, και από το δέντρο για το οποίο σε διέταξα μόνο από αυτό να μην φας, εσύ έφαγες, επικατάρατη θα είναι η γη στα έργα σου. Με λύπες θα τρέφεσαι από αυτήν όλες τις ημέρες της ζωής σου· αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστάνει, και θα τρως τον άρτο σου, μέχρι να επιστρέψεις στη γη από την οποία πάρθηκες· διότι χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις.» «Είπε ο Κύριος ο Θεός στον Κάιν: Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου; Και εκείνος είπε: Δεν γνωρίζω· μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου; Και είπε ο Θεός: Τι είναι αυτό που έκανες; Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη.

Αλλά και ο Ζαχαρίας λέει, όπως και εσύ ο ίδιος ανέφερες, ότι ο διάβολος στεκόταν στα δεξιά του ιερέα Ιησού για να του εναντιωθεί, και ειπώθηκε: «Να σε επιτιμήσει ο Κύριος, αυτός που εξέλεξε την Ιερουσαλήμ». Και πάλι στον Ιώβ είναι γραμμένο, όπως και ο ίδιος είπες, ότι οι άγγελοι ήλθαν να παρασταθούν μπροστά στον Κύριο, και μαζί τους είχε έλθει και ο διάβολος. Και από τον Μωυσή στην αρχή της Γένεσης, έχουμε καταγεγραμμένο ότι το φίδι πλάνησε την Εύα και καταράστηκε. Επίσης, στην Αίγυπτο, μάθαμε ότι υπήρξαν μάγοι που εξισώνονταν με τη δύναμη η οποία ενεργούνταν από τον Θεό μέσω του πιστού θεράποντα Μωυσή. Και γνωρίζετε ότι ο Δαβίδ είπε πως οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια.

Διότι, αφού κερατίσθηκαν, δηλαδή κατανύχθηκαν, οι προερχόμενοι από όλα τα έθνη στράφηκαν μέσω αυτού του μυστηρίου στη θεοσέβεια, εγκαταλείποντας τα μάταια είδωλα και τους δαίμονες. Αντιθέτως, για τους απίστους το ίδιο αυτό σχήμα φανερώνεται ως καταστροφή και καταδίκη. Με τον ίδιο τρόπο, στον λαό που εξήλθε από την Αίγυπτο, μέσω του τύπου της εκτάσεως των χειρών του Μωυσή και της επικλήσεως του ονόματος του Ιησού από τον γιο του Ναυή, ο μεν Αμαλήκ ηττάτο, ο δε Ισραήλ νικούσε. Επίσης, μέσω του τύπου και του σημείου ενάντια στα φίδια που δάγκωναν τον Ισραήλ, η ύψωση φαίνεται να έγινε για τη σωτηρία εκείνων που πίστευαν ότι, μέσω Εκείνου που επρόκειτο να σταυρωθεί, προκηρυσσόταν από τότε ο θάνατος για το φίδι, και η σωτηρία για όσους δαγκώνονται από αυτό και καταφεύγουν σε Εκείνον που έστειλε τον σταυρωμένο Υιό Του στον κόσμο. Διότι το προφητικό πνεύμα δεν μας δίδασκε μέσω του Μωυσή να πιστεύουμε σε ένα φίδι, αφού άλλωστε δηλώνει ότι αυτό καταράστηκε εξαρχής από τον Θεό, και μέσω του Ησαΐα προμηνύει ότι θα εξολοθρευτεί ως εχθρός από τη μεγάλη μάχαιρα, η οποία είναι ο Χριστός.

Και έτσι, καθώς ο Αδάμ κατηγορούσε τη γυναίκα και η γυναίκα πάλι το φίδι, ρίχνοντας την ευθύνη ο ένας στον άλλον, ο Κριτής επιβάλλει καταλλήλως τις ποινές, αρχίζοντας από το φίδι, την αρχή του κακού, και λέει: «Επειδή το έκανες αυτό, είσαι καταραμένο πάνω από όλα τα κτήνη και πάνω από όλα τα θηρία της γης· με το στήθος και την κοιλιά θα πορεύεσαι, και χώμα θα τρως όλες τις ημέρες της ζωής σου. Και θα θέσω έχθρα ανάμεσα σε εσένα και στη γυναίκα, και ανάμεσα στο σπέρμα σου και στο σπέρμα της· αυτός θα σου πλήξει το κεφάλι, και εσύ θα του πλήξεις τη φτέρνα». Ιδού, το πιο φρόνιμο από όλα τα θηρία γίνεται περισσότερο από όλα καταραμένο, ως συνήγορος της αμαρτίας, και καταδικάζεται να έρπει με το στήθος και την κοιλιά και να μην ανασηκώνεται προς τα πάνω, αλλά να παραμονεύει τη φτέρνα όντας σκυμμένο προς τα κάτω, και να παραταθεί διαρκώς η έχθρα, επειδή συνέπραξε σε εχθρικά έργα. «Και στη γυναίκα είπε: Θα πολλαπλασιάσω υπερβολικά τις λύπες σου και τους στεναγμούς σου· με λύπες θα γεννάς τέκνα, και προς τον άνδρα σου θα είναι η στροφή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει»· επειδή προτίμησες, λέει, αντί για τη χαρά, τη λύπη και τους στεναγμούς, και αντί για την ισοτιμία με τον άνδρα, το να εξουσιάζεσαι και να κυριαρχείσαι από αυτόν, να είσαι πλέον καταδικασμένη σε αυτά. «

Αλλά ούτε υπέθαλπες γλώσσα φαύλη και διεφθαρμένη, η οποία, όταν αφήνεται ελεύθερη προς τα έξω μέσα από τις επάλξεις του φραγμού των δοντιών, συνηθίζει να αποκαλύπτει, ενίοτε σαν αυτόμολος ακόμη και στους χείριστους εχθρούς, όσα έχει αποκρύψει ο νους στο εσωτερικό του. Διότι όλα αυτά τα απέρριψες, αφήνοντάς τα στους μικρόνοες και τους ανελεύθερους στο ήθος, οι οποίοι μιμούνται τον όφι, ο οποίος, αν και είναι σκοτάδι, υποκρίνεται το φως και, μολονότι έχει καταδικαστεί να σύρεται με το στήθος και την κοιλιά, εκβιάζει τον εαυτό του να σταθεί όρθιος παραβιάζοντας την κατάρα.

Και αυτός, λοιπόν, ο τρόπος της δολιότητας είναι γι' αυτόν τόσο αρχαίος και συνηθισμένος. Διότι, αφού δελέασε τον Αδάμ, εκείνον τον πρώτο άνθρωπο, με την ελπίδα της θεώσεως, τον κατέστησε έτσι παραβάτη της εντολής, έκπτωτο από τον Θεό και εξόριστο από τον παράδεισο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διαψευστεί στην ελπίδα του και να απογυμνωθεί από τα αγαθά που είχε στα χέρια του.

Δραπετεύοντας έδειξα ότι η καταδίκη είναι νικηφόρα· με τη φυγή μου αποκάλυψα τα εγκλήματα, παρουσιάζοντας τα σφάλματα χωρίς υπεράσπιση. «Η γυναίκα που μου έδωσες, αυτή μου έδωσε, και έφαγα». Βρήκε φιλάνθρωπο δικαστή, και βρήκε μια δικαιολογία που γεννά συμπάθεια. Καταφεύγει στην αδυναμία της Εύας, μετριάζοντας την αυστηρότητα του δικαστή. Ω, τι μακρόθυμος δικαστής! Επέτρεψε να συγκεντρωθεί όλη η αιτία στο φίδι, ώστε να καταστήσει ελαφρύτερο το έγκλημα για εκείνους που έπεσαν θύματα της επιβουλής. «Επικατάρατος να είσαι ανάμεσα σε όλα τα κτήνη και σε όλα τα θηρία της γης», επειδή εξέβρασες την αδικία ενάντια σε όλη την κτίση. Τους ουρανούς εξύβρισες, μολύνοντάς τους με το δηλητήριο του φθόνου. Τους αγγέλους λύπησες με την αποστασία, νομίζοντας ότι μειώνεις τον αριθμό εκείνων που υμνολογούν, μη γνωρίζοντας ότι με τον χωρισμό του χειρότερου πλεονάζει το καλύτερο. «Θα πληθύνω σε μεγάλο βαθμό τις λύπες σου» και τα εξής. Ω, της δεσποτικής συμπάθειας! Η αγανάκτηση, η οποία υπερβαίνει τον νόμο με τη φιλανθρωπία της, ορίζει λύπες και στεναγμούς, ώστε, υπομένοντας σε αυτές, να αποτινάξει τον θάνατο που προήλθε από την απόλαυση.