Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 3:22

ΕΡΩΤΗΣΗ ΜΔ΄ Προς ποιον λέει ο Θεός: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς»; Αν μεν απευθύνεται προς τον Υιό, πώς συγκρίνεται ο Αδάμ με τον Θεό, εφόσον δεν είναι της ιδίας ουσίας με Αυτόν; Αν πάλι απευθύνεται προς τους αγγέλους, πώς συγκρίνει και πάλι τον άγγελο με τον Εαυτό Του, μιλώντας ωσάν προς ίσο κατά την ουσία με το να λέει το «σαν ένας από εμάς»;

Απόκριση. Ήδη βέβαια είπα στο κεφάλαιο περί της πυργοποιίας ότι, ανάλογα με τη διάθεση που υπάρχει στην ψυχή αυτών που δέχονται την πρόνοια, η Γραφή παρουσιάζει τον Θεό να ομιλεί, υπαινισσόμενη τη θεία βουλή μέσα από τρόπους που είναι εκ φύσεως σύμφυτοι με εμάς. Έτσι, λοιπόν, και εδώ η Γραφή δεν δείχνει τον Θεό να λέει απλώς το «ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», αλλά, προφανώς μετά την παράβαση, προσθέτοντας και την αιτία αυτής της φράσης, την οποία εσείς παραλείψατε να συμπεριλάβετε στο κεφάλαιο, παρότι αυτή διασαφηνίζει ολόκληρο το νόημα.

Διότι, αφού ο λόγος είπε: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», πρόσθεσε «στο να γνωρίζει το καλό και το κακό· και τώρα, μήπως απλώσει το χέρι του και πάρει από το δέντρο της ζωής και ζήσει αιώνια». Επειδή δηλαδή ο διάβολος, ταυτόχρονα με τη συμβουλή του, του δίδαξε την πολυθεΐα λέγοντας: «Την ημέρα που θα φάτε από το δέντρο, θα διανοιχθούν τα μάτια σας και θα γίνετε σαν θεοί, γνωρίζοντας το καλό και το κακό», γι' αυτό τον λόγο, ο Θεός εκφέρει τη φράση «έγινε σαν ένας από εμάς» στον πληθυντικό αριθμό. Το κάνει αυτό με κάποια προσποίηση, ειρωνικά θα λέγαμε και ονειδιστικά, για να ελέγξει τον άνθρωπο που πείστηκε στον διάβολο, στρεφόμενος προς την ιδέα περί θεότητας που είχε εμφυτευθεί στον Αδάμ μέσω της απάτης του φιδιού.

Και ας μη νομίσει κανείς ότι το είδος του ειρωνικού λόγου είναι ξένο προς τη συνήθεια της Γραφής, ακούγοντας τη Γραφή να λέει εκ μέρους του Θεού προς τον Ισραήλ «εάν πορευθείτε απέναντί μου με πλάγιο τρόπο, και εγώ θα πορευθώ απέναντί σας με πλάγιο τρόπο», γνωρίζοντας ότι η πλάγια συμπεριφορά δεν διαφέρει σε τίποτα από την ειρωνεία· και βρίσκοντας πάλι πώς οργάνωσε την απάτη του Αχαάβ, προβάλλοντάς του το ψεύδος ως αλήθεια, επιφέροντάς του δικαίως την τιμωρία μέσω εκείνων με τα οποία αμάρτησε. Διότι, εάν η Γραφή, απευθυνόμενη προς την πλάνη του Αδάμ, δεν παρουσίαζε τον Θεό να λέει το «σαν ένας από εμάς», πώς θα πρόσθετε το «ώστε να γνωρίζει το καλό και το πονηρό», σαν να είχε (ο Θεός) γνώση σύνθετη και αποτελούμενη από αντίθετα; Πράγμα που είναι αδύνατον προκειμένου για τον Θεό έστω και να το σκεφθεί κανείς, πόσο μάλλον να τολμήσει να το πει, για Εκείνον που είναι ο μόνος απλός ως προς την ουσία, τη δύναμη και τη γνώση, και ο οποίος κατέχει μόνο τη γνώση του καλού, ή μάλλον, ο οποίος είναι ο ίδιος αυτοουσία, δύναμη και γνώση. Αλλά ούτε και καμία από τις λογικές ουσίες που προέρχονται από τον Θεό και έπονται αυτού έχει, ταυτόχρονα και κατά τον ίδιο τρόπο, μέσα στην απλή κίνηση της διάνοιας, γνώση που να υφίσταται ως σύνθεση από τα αντίθετα. Διότι από τη φύση της η γνώση του ενός εκ των δύο αμοιβαίως αντιθέτων προκαλεί άγνοια της γνώσης του ετέρου.

Το δε «και τώρα μήπως απλώσει το χέρι του και πάρει από το ξύλο της ζωής και ζήσει εις τον αιώνα» επιτελεί προνοητικώς, όπως νομίζω, τον διαχωρισμό στην πράξη εκείνων που δεν επιδέχονται ανάμειξη, ώστε να μην καταστεί το κακό αθάνατο, συντηρούμενο μέσω της μετοχής του στο καλό. Διότι Εκείνος που δημιούργησε τον άνθρωπο θέλει η γνώση ως προς τη σχέση των αντιθέτων να παραμένει αμιγής στον ίδιο τον άνθρωπο.

Ελέγχοντας δε ο Θεός τη συνείδηση του Αδάμ και, όπως θα έλεγε κανείς, χλευάζοντας και ντροπιάζοντάς τον, και φέρνοντας στη μνήμη του την απάτη που υπέστη με την ελπίδα της θεώσεως, του λέει: «Ιδού ο Αδάμ», αφού στολίστηκε με τους δερμάτινους χιτώνες, «έγινε σαν ένας από εμάς». Διότι, λέει, αφού ακούσατε τον απατεώνα εχθρό ότι, εάν φάτε από το δέντρο, «δεν θα πεθάνετε», όπως σας είπε ρητά ο Θεός, «αλλά θα διανοιχθούν τα μάτια σας και θα γίνετε σαν θεοί», και αφού απιστήσατε μεν σε εμένα, πιστέψατε δε στον εχθρό και φάγατε από το δέντρο, γίνατε δερματοφόροι σαν ένας από εμάς. «Ιδού ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς».

Επειδή όμως τώρα ο λόγος μας δεν είναι για αυτά, αφού αναφέραμε μερικά εν συντομία και παρεμπιπτόντως, επιστρέφουμε και πάλι στο προκείμενο θέμα. «Ιδού», λέει, «ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς». Αυτόν λοιπόν τον ονειδισμό και τα υπόλοιπα επιτίμια αφού έλαβαν ως κλήρο ο Αδάμ μαζί με την Εύα, εκδιώχθηκαν από τον παράδεισο. Αυτό λοιπόν είναι το αποκορύφωμα των κακών, δηλαδή το να αμαρτάνει κανείς και να μην οδηγείται καθόλου σε μετάνοια μέσω της ταπείνωσης και της εξομολόγησης, αλλά να κρατά τα αμαρτήματα ανεξομολόγητα και αμετανόητα, να αμαρτάνει αδιάντροπα και να φέρει τα σημάδια του παλαιού ανθρώπου, αν και ο απόστολος προτρέπει να απεκδυθούμε τον παλαιό, ή μάλλον τον φθειρόμενο άνθρωπο, και να ενδυθούμε τον νέο.

Και αυτός, λοιπόν, ο τρόπος της δολιότητας είναι γι' αυτόν τόσο αρχαίος και συνηθισμένος. Διότι, αφού δελέασε τον Αδάμ, εκείνον τον πρώτο άνθρωπο, με την ελπίδα της θεώσεως, τον κατέστησε έτσι παραβάτη της εντολής, έκπτωτο από τον Θεό και εξόριστο από τον παράδεισο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διαψευστεί στην ελπίδα του και να απογυμνωθεί από τα αγαθά που είχε στα χέρια του.

Τι σημαίνει το «Ιδού ο Αδάμ έγινε ως ένας εξ ημών, ώστε να γνωρίζει το καλό και το πονηρό»; Γνωρίζω, λοιπόν, πως ορισμένοι υποστηρίζουν ότι με τα προκείμενα λόγια διατυπώνεται μια ειρωνεία, και ότι ονειδίζεται ο Αδάμ επειδή φαντάστηκε υπερφίαλα πράγματα και εξαιτίας της δικής του απερισκεψίας έχασε αυτά που από φιλανθρωπία του Πλάστη κρατούσε στα χέρια του. Άλλοι πάλι, προβάλλοντας ένα παρεμφερές επιχείρημα, νομίζουν ότι εκφράζεται κάτι διαφορετικό: ισχυρίζονται δηλαδή ότι με τα παρόντα λόγια διασύρεται και χλευάζεται η περιπέτεια του Αδάμ. Σε άλλους, πάλι, φάνηκε ότι χλευάζεται η πράξη εξαιτίας της οποίας ο άνθρωπος, αφού ανυψώθηκε με τους λογισμούς του πάνω από τη φύση του, εξέπεσε από την τάξη στην οποία είχε αξιωθεί από τον Πλάστη να προΐσταται. Αυτές οι απόψεις είναι παρόμοιες και εκκινούν από την ίδια αφετηρία, έστω και αν φαίνεται να διακλαδώνονται σε διαφορετικές παραφυάδες.

Επειδή ακριβώς ο Αδάμ, αντί να δέχεται νόμους, άρπαξε το αξίωμα του νομοθέτη, και αντί να απολαμβάνει την άνωθεν κηδεμονία και καθοδήγηση, εμπιστεύτηκε τις πράξεις του βίου του στη δική του κρίση και πρόνοια, και νόμισε ότι έχει τη δύναμη, χωρίς τη θεία εποπτεία και τη συγκατάθεση του Ανωτέρου, να του αρκεί για να διακρίνει το καλό από το χειρότερο —διότι, αν δεν είχε πάρει αυτές τις αποφάσεις και δεν τις είχε επικυρώσει μέσα του, βεβαίως δεν θα είχε υποπέσει στην ψευδαίσθηση να υψώσει τον εαυτό του στο μέγεθος της πρώτης Αρχής, στην οποία υπάρχει από την αιωνιότητα έμφυτη και ακατάληπτη σοφία για να κρίνει και να διακρίνει το καλό από το πονηρό, αλλά ούτε θα τολμούσε να βάλει τη δική του παρόρμηση πάνω από τη διάκριση που δεσπόζει στα πάντα και αναβλύζει κάθε χάρη μέσω της γνώσης, ούτε, περιφρονώντας τη θεία εντολή, θα είχε αναθέσει ολόκληρη τη διαχείριση των πράξεών του στη δική του κρίση— επειδή λοιπόν, λέει ο Θεός, με τα έργα του έδωσε την απόδειξη, αναθέτοντας στον εαυτό του την πρόνοια της ζωής του, και επειδή δεν θέλει πλέον να υποτάσσεται στα δικά μας προστάγματα, αλλά καταχράστηκε το αυτεξούσιο που του δόθηκε, υβρίζοντας Εκείνον που του το έδωσε, και θεώρησε τον εαυτό του ότι είναι σαν ένας από εμάς: νομοθέτης και όχι νομοθετούμενος, προνοητής και όχι έχων ανάγκη πρόνοιας, δεσπότης και όχι δεσποζόμενος, είναι καλύτερο να εκδιωχθεί από τον παράδεισο, κυρίως για δύο λόγους: πρώτον, για να μην περιέλθει σε άκαιρη και ακαθοδήγητη απόλαυση της τρυφής και ολισθήσει σε χειρότερα παραπτώματα· και δεύτερον, για να ταλαιπωρηθεί με τους κόπους και τους πόνους της εξορίας, ώστε να μάθει από τα ίδια του τα έργα και από την πείρα των παθών του το μέτρο της δικής του δύναμης, και πόσο πολύ πιο επωφελές ήταν γι' αυτόν να εξαρτά τις κινήσεις του νου και του βίου του από τη δική μας πρόνοια, καθώς και πόσο ανεπαρκής είναι στο να γνωρίζει από μόνος του το καλό και το πονηρό.

Νομίζω δε ότι και ο Σύμμαχος, έχοντας προσεγγίσει αυτό το νόημα, απέδωσε το περιεχόμενο του ρητού ως εξής: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς, στο να γνωρίζει από μόνος του το καλό και το πονηρό».

Οι προηγούμενες ερμηνείες του ρητού θα μας δίδασκαν να μην αποβλέπουμε σε τίποτα άλλο, εάν βέβαια μας ήταν σύνηθες να βλέπουμε στα ιερά μας λόγια τα αντίθετα προς τα προτεινόμενα νοήματα να υποδηλώνονται και να αινίττονται με τρόπο διασυρτικό, ειρωνικό και περιπαικτικό. Και δεν ανέφερα ακόμη τι ισχύει σύμφωνα με το γράμμα· διότι τίποτα δεν εμποδίζει, σε μια εκτενή ανάπτυξη λόγων, να παρεμβάλλονται κάποια πράγματα ως σπάνια και ασυνήθιστα. Αλλά πώς θα ήταν δυνατόν η προκείμενη λέξη, η οποία τίθεται κατά παραβολή και ομοίωση, να μην αποδυναμώσει τον τόνο του διασυρμού, της ειρωνείας και του χλευασμού; Τουναντίον, εάν τα λεγόμενα διέθεταν λογική ακολουθία, θα έπρεπε να αποφεύγεται κάθε λέξη που καταπραΰνει το απότομο και πικρό των ονειδισμών, ενώ η φράση «ως εἷς ἐξ ἡμῶν» αμβλύνει τη δριμύτητα της ειρωνείας και λειαίνει την τραχύτητα του προπηλακισμού. Διότι δεν είναι καθόλου το ίδιο να πει κανείς προς επίπληξη «ιδού γέγονεν Αδάμ εις εξ ημών» και «ως εις εξ ημών»· επειδή το μεν πρώτο επιφέρει τον χλευασμό άκρατο, σφοδρό και καίριο, ενώ το δεύτερο, μέσω της παραβολής και της ομοίωσης, καθιστά την επιτίμηση κάπως συγκερασμένη και πιο ήπια. Και τι νόημα θα είχε να χλευάζει και ταυτόχρονα να αναιρεί τον χλευασμό, ενώ θα μπορούσε εξαρχής να μην υιοθετήσει καθόλου τον χλευαστικό τρόπο;

Εκτός από αυτά, αναλογίσου και το εξής: αν τα λόγια «ιδού ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς» προέρχονταν από κάποιον που τον διέσυρε, τον περιγελούσε ή πρόβαλλε ειρωνεία, τι είδους συνάφεια ή λογική ακολουθία θα είχε προς αυτό η συνέχεια του κειμένου; Διότι θα ήταν σαν να έλεγε: επειδή ο Αδάμ, έχοντας ξεπέσει από τις ελπίδες πάνω στις οποίες στηριζόταν και υπερηφανευόταν, εγκατέλειψε, έστω και παρά τη θέλησή του, την άλογη ορμή του, και την αλαζονεία του την διαδέχθηκε η κατήφεια, ενώ η ντροπή της γύμνιας τον περιέβαλε —έπειτα αυτό που ακολουθεί— για τον λόγο αυτό έπρεπε να εκδιωχθεί από τον παράδεισο, ώστε το υπερβολικό του θράσος και το υπεροπτικό του φρόνημα, κάνοντας το χέρι του πιο θρασύ, να μην τον ωθήσουν στην αρπαγή εκείνων των πραγμάτων που προηγουμένως δεν είχε επιδείξει καμία τόλμη ούτε καν να αγγίξει. Άραγε έχουν αυτά κάποια λογική ακολουθία, ή διασώζουν ένα νόημα απαλλαγμένο από αντιφάσεις; Και αυτό δεν δηλώνεται από τίποτε άλλο περισσότερο παρά από τη φράση που ακολουθεί· διότι λέει: «και τώρα, μήπως τυχόν απλώσει το χέρι του και πάρει από το ξύλο της ζωής και φάει, και ζήσει στον αιώνα».

Έχει λεχθεί βέβαια από ορισμένους από τους πιο μορφωμένους ότι το «ιδού ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς» δεν αναφέρεται στην υπεροχή της Τριάδας, αλλά αποβλέπει στο πλήθος των λειτουργικών και ασώματων δυνάμεων. Εγώ όμως, ακόμη και αυτόν τον ισχυρισμό, πέραν του ότι υπόκειται στις προαναφερθείσες αιτίες, δεν βλέπω να έχει απολύτως καμία θέση να παρεμβληθεί εδώ. Διότι ούτε τη συμβουλή του όφεως διακωμωδεί, ούτε φάνηκε ο Αδάμ να κυριεύεται από την επιθυμία να εισέλθει στην αγγελική φύση, ούτε απείχε πολύ από την αγγελική δόξα, αφού διέμενε στον παράδεισο και απολάμβανε την αθανασία μέσω της πρόνοιας του Πλάστη. Εξαιτίας αυτών, λοιπόν, δεν είμαι καθόλου πρόθυμος να συμφωνήσω με μια τέτοια ερμηνεία του χωρίου, και μάλιστα διότι το μέρος του λόγου που χρησιμοποιείται αντί ονόματος σχηματίζεται με τέτοιον τύπο, ώστε να μην δηλώνει το τρίτο, αλλά το πρώτο πρόσωπο.

μα΄ Πώς για εμάς λέγεται ότι και πράττουμε και γνωρίζουμε την αμαρτία, ενώ για τον Κύριο ότι έγινε μεν αμαρτία, αλλά δεν την γνώρισε. μβ΄ Περί του ξύλου της ζωής και του ξύλου της παρακοής. μγ΄ Προς ποιον είπε το «ιδού, έγινε ο Αδάμ σαν ένας από εμάς». Διότι, αν μεν το είπε προς τον Υιό, πώς συγκρίνεται ο Αδάμ με τον Υιό; Αν δε προς τους αγγέλους, πώς πάλι συγκρίνει τον άγγελο με τον εαυτό Του; μδ΄ Τι σημαίνει το στηθύνιο του επιθέματος και ο βραχίονας του αφαιρέματος; με΄ Ποια είναι η διαφορά του εσόπτρου από το αίνιγμα; μστ΄ Τι σημαίνει το «φωνή βοώντος εν τη ερήμω» και τα εξής. μζ΄ Περί των λάκκων και των πύργων του βασιλιά του Ιούδα Οζία, τα οποία οικοδόμησε. μη΄ Τι σημαίνει πάλι στο ίδιο βιβλίο των Παραλειπομένων το «και είδε ο Εζεκίας ότι ήρθε ο Σενναχειρείμ» και τα εξής. μθ΄ Τι σημαίνει πάλι στο ίδιο βιβλίο το «και προσευχήθηκε ο βασιλιάς Εζεκίας και ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς» και τα εξής. ν΄ Τι σημαίνει το «και πολλοί έφεραν δώρα στον Κύριο και δόματα στον Εζεκία, τον βασιλιά του Ιούδα».

Στον δε δεύτερο λόγο δίνει εξηγήσεις για πέντε κεφάλαια, τη γνώση των οποίων επιζήτησε ο σχολαστικός Ανατόλιος: πρώτον μεν, εάν και τώρα ο Χριστός ο Θεός μας γνωρίζεται εν σαρκί. Δεύτερον δε, εάν ο Αδάμ πλάστηκε σύνθετος, πώς δημιουργήθηκε αθάνατος. Τρίτον, από πού μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο ευαγγελιστής Ιωάννης παραμένει ακόμη. Έπειτα, εάν ο Αδάμ πλάστηκε αθάνατος, πώς αγνόησε το συμφέρον του. Και τελευταίον, τι σημαίνει το: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς».

Αν και ο Αδάμ πλάστηκε αθάνατος, αγνόησε το πραγματικό του συμφέρον, όπως ακριβώς έπραξε πριν από αυτόν ο διάβολος και οι αποστατικές δυνάμεις που τον ακολουθούν. Όσο για το χωρίο «ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς», αν και θεωρήθηκε από κάποιους ότι ειπώθηκε ειρωνικά, ωστόσο δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Φυσικά, ούτε σημαίνει ότι έγινε πραγματικά Θεός· διότι αυτό είναι εντελώς αδύνατο και ταυτόχρονα βλάσφημο.

Τι σημαίνει λοιπόν το «ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς»; Ιδού τώρα, λέει, απέκτησε την αίσθηση του πώς είναι να φαντάζεται κανείς ότι γίνεται Θεός. Ο Θεός λέει αυτά τα λόγια αναφερόμενος στη δική του νοοτροπία, και ελέγχει την κακοβουλία του. Βρίσκουμε δε σε πολλά σημεία της Γραφής ότι το Θείο ονειδίζει για δική μας νουθεσία.

Αλλά αυτά μεν τα αναφέρει και ο δεύτερος λόγος. Το «ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς» θα μπορούσε να λεχθεί και με σχήμα ειρωνείας, και να επέχει θέση ονειδισμού, και να φανερώνει ελεεινολογία με οικτιρμούς· ας επιλέξει δε ο καθένας αυτό που θεωρεί ορθότερο.

Μέσω, λοιπόν, της γυναίκας, αφού απάτησε και εκείνον, έκανε να του αφαιρεθεί η δόξα, και έτσι βρέθηκε γυμνός και είδε την ασχήμια του, την οποία πριν από αυτό δεν έβλεπε, καθώς το φρόνημά του απολάμβανε τα ουράνια κάλλη. Διότι, μετά την παράβαση, τα νοήματά του κατέπεσαν στη γη και το απλό και αγαθό φρόνημά του συμπλέχθηκε με το σαρκικό φρόνημα της κακίας. Διότι φράχτηκε ο παράδεισος, και τοποθετήθηκε η πύρινη ρομφαία και το Χερουβείμ για να τον εμποδίζουν, ώστε να μην εισέλθει ο Αδάμ και φάει από το ξύλο της ζωής και ζήσει αιώνια. Αυτό, ως προς το ορατό μέρος, πιστεύουμε ότι συνέβη έτσι ακριβώς όπως έχει ειπωθεί, όμως ως προς το κρυφό, βρίσκεται μέσα σε κάθε ψυχή. Διότι γύρω από την καρδιά περιβάλλεται το κάλυμμα του σκότους του πυρός του κοσμικού πνεύματος, το οποίο δεν αφήνει τον νου να προσεγγίσει τον Θεό και τον εμποδίζει, ώστε να μην προσεύχεται η ψυχή όπως θέλει, ούτε να πιστεύει όπως θέλει, ούτε να αγαπά τον Κύριο όπως θέλει. Αυτά, δε, τα γνωρίζουν από την ίδια τους την πείρα όσοι έχουν παραδώσει τέλεια τους εαυτούς τους στον Κύριο, ώστε να προσκαρτερούν στις προσευχές, και έχουν αναλάβει τέλεια πάλη εναντίον του αντιδίκου. Νομίζω δε ότι ο εχθρός, βλέποντας την προγενέστερη δόξα του Αδάμ στο πρόσωπο του Μωυσή, πληγώθηκε, επειδή επρόκειτο να καθαιρεθεί από τη βασιλεία του. Μπορεί δε με αυτό να κατανοηθεί και το ρητό του Αποστόλου: «εβασίλευσεν ο θάνατος από Αδάμ μέχρι Μωυσέως και επί τους μη αμαρτήσαντας».

Επειδή η Εύα, αφού εξαπατήθηκε πρώτη, παρέβη την εντολή και γεύτηκε τον καρπό, και έπειτα έδωσε στον Αδάμ και έφαγε και εκείνος, και επειδή δεν θέλησαν καθόλου να μετανοήσουν και να προσπέσουν στον Δεσπότη, εξορίζονται από εκεί και καταδικάστηκαν να κατοικούν σε αυτόν τον κόσμο. Δες όμως και την άφατη αγαθότητα της πρόνοιας του Θεού για αυτόν. Διότι, εφόσον άπαξ κατέπεσε στη φθορά εξαιτίας της αμαρτίας, για να μη γίνει αθάνατος τρώγοντας πρόωρα από το ξύλο της ζωής —και έτσι να είναι μεν φθαρτός, αλλά και αθάνατος, και με αυτόν τον τρόπο να γίνει αθάνατο το κακό—, ο Θεός τοποθέτησε την πύρινη ρομφαία για να φυλάει την είσοδο προς το ξύλο της ζωής.

Σαν τον ίδιο τον Θεό, λέει, θα σας τιμήσουν οι άνθρωποι· επομένως, μην αποθαρρύνεστε από τις κακίες των διωκτών. «Αφού τα είπε αυτά ο Ιησούς, ταράχτηκε στο πνεύμα και μαρτύρησε και είπε: Αλήθεια, αλήθεια σας λέω ότι ένας από εσάς θα με παραδώσει. Κοιτάζονταν λοιπόν μεταξύ τους οι μαθητές, απορώντας για ποιον το λέει.» Επειδή ο Κύριος εννόησε ότι ο προδότης στερείται και των δύο, και της υπομονής στους κόπους και της περιποίησης από αυτούς που τους υποδέχονται, ταράζεται στο πνεύμα, δηλαδή, κυριεύεται από λύπη η ψυχή του. «Και μαρτύρησε,» λέει, αντί για το προείπε, προειδοποίησε, αποφάνθηκε. «Οι μαθητές, λοιπόν, απορώντας, κοιτάζονταν μεταξύ τους.» Διότι, αν και καθένας από αυτούς είχε ήσυχη τη συνείδησή του για την καθαρότητά του, και δεν αναγνώριζαν τίποτα πονηρό στις δικές τους σκέψεις, ωστόσο θεωρούσαν τον λόγο του Κυρίου πιο αξιόπιστο από τις δικές τους σκέψεις. Γι' αυτό και λυπούνται και βρίσκονται σε μεγάλη απορία. Επειδή η απόφαση προερχόταν από αυτόν που δεν ψεύδεται, την οποία πίστευαν ότι οπωσδήποτε θα πραγματοποιηθεί. Μερικοί δε κατανόησαν το, «ένας από εσάς,» ως εξής: «Ένας,» λέει, αφού εκπέσει από τη δική σας χορεία, και «από εσάς» εξέλθει, «θα με παραδώσει·» όπως και το, «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς.» Διότι και εδώ εξέλαβαν το ρητό με πιο περίεργο τρόπο. «Έγινε, λέει, σαν ένας από εμάς» που έπεσε, δηλαδή, ο διάβολος· διότι όπως εκείνος έχει εκπέσει, έτσι και αυτός, εξαιτίας της παρακοής, βγήκε από εμάς, δηλαδή, εξέπεσε από εμάς. «