Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 3:23

Ας αγαπήσουμε θερμά τη νηστεία· διότι μεγάλο φυλακτήριο είναι η νηστεία, η προσευχή και η ελεημοσύνη· επειδή λυτρώνουν τον άνθρωπο από τον θάνατο. Διότι, όπως ακριβώς ο Αδάμ εκδιώχθηκε από τον παράδεισο εξαιτίας της τροφής και της παρακοής, έτσι πάλι μέσω της νηστείας και της υπακοής εισέρχεται στον παράδεισο όποιος το επιθυμεί. Με αυτή την αρετή στόλισε το σώμα σου, ω παρθένε, και θα αρέσεις στον επουράνιο Νυμφίο· διότι όσες είναι προσκολλημένες στον κόσμο και καλλωπίζουν τα σώματά τους με μύρα και θυμιάματα και ευωδίες, και με πολυτελή ενδύματα και χρυσό, προκειμένου να αρέσουν στους ανθρώπους, δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό. Ο Χριστός όμως δεν χρειάζεται τίποτε από αυτά από εσένα, παρά μόνο καθαρή καρδιά και αμόλυντο σώμα που καταπονείται από τη νηστεία. Εάν δε έρχονται κάποιοι και σου λένε: «μη νηστεύεις συχνά, διαφορετικά θα γίνεις πιο αδύναμη», να μην τους πιστέψεις ούτε και να τους υπακούσεις· διότι ο εχθρός τούς υποκινεί. Να θυμάσαι αυτό που έχει γραφτεί, τότε που οι τρεις παίδες και ο Δανιήλ αιχμαλωτίστηκαν από τον Ναβουχοδονόσορα, τον βασιλιά της Βαβυλώνας, μαζί με άλλα παιδιά, και ο βασιλιάς τούς όρισε να τρώνε από το τραπέζι του και να πίνουν από το κρασί του. Ο Δανιήλ όμως και οι τρεις παίδες δεν ήθελαν να μιανθούν από το τραπέζι του βασιλιά, αλλά λένε στον ευνούχο που τους είχε αναλάβει: «Δώσε μας από τους σπόρους της γης, και θα φάμε».

Πίστευε στα λόγια μου, τα οποία προφέρονται από φιλάδελφη καρδιά. Να προστρέχεις σε αυστηρούς Γέροντες, οι οποίοι με παροιμιώδεις λόγους προετοιμάζουν τους νέους για τις ενάρετες πράξεις, ενώ δεν βλάπτουν απολύτως κανέναν κατά πρόσωπο. Με κάθε προφύλαξη να φυλάσσεις την καρδιά σου. Διότι, όπως ακριβώς ο χρυσός κατασκοπεύεται αδιάλειπτα από τους κλέφτες νύχτα και μέρα, και αρπάζεται απροσδόκητα, χωρίς να το αντιληφθείς· πρόσεχε μήπως σε πλανήσει ο εχθρός με την αμαρτία του προπάτορα, και σε εκβάλει τάχιστα από τον παράδεισο της τρυφής. Διότι εκείνος που στέρησε τη ζωή από τον Αδάμ με την κλοπή της βρώσεως, και περίμενε ότι θα υποσκελίσει ακόμη και τον Ιησού, δεν θα διστάσει πολύ περισσότερο να κεράσει και σε εσένα την πρώτη αιτία των κακών, γνωρίζοντας ότι αυτό αποτελεί ισχυρό δηλητήριο. Διότι το πάθος της γαστριμαργίας δεν έχει από τη φύση του την τάση να επιδεικνύει την ισχύ του στο πλήθος των φαγητών, αλλά στην επιθυμία και στην ελάχιστη γεύση. Εάν, λοιπόν, η επιθυμία μιας μικρής γεύσης κατορθώσει να σε υποτάξει στο πάθος της γαστριμαργίας, τότε αβίαστα θα σε παραδώσει στον θάνατο. Διότι, όπως ακριβώς το νερό, όταν μοιράζεται σε πολλά αυλάκια, κάνει να βλαστάνει όλος ο τόπος γύρω από αυτά· έτσι και το πάθος της γαστριμαργίας, εάν εισχωρήσει στην καρδιά σου, θα ποτίσει όλες τις αισθήσεις σου και, αφού φυτέψει μέσα σου την ύλη της κακίας, θα καταστήσει την ψυχή σου κατοικητήριο θηρίων.

Έπειτα η επιθυμία, αφού συλλάβει, γεννά την αμαρτία· και η αμαρτία, όταν ολοκληρωθεί, γεννά τον θάνατο. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Αληθινός είναι ο λόγος. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Αφού, λοιπόν, απεμπόλησε την από τον Θεό χάρη και απογυμνώθηκε πλέον από τα αρχικά αγαθά, η ανθρώπινη φύση εκδιωκόταν μεν από τον παράδεισο της τρυφής, μεταβαλλόταν δε αμέσως προς το άσχημο και, έχοντας πλέον περιπέσει στη φθορά, αποδεικνυόταν τέτοια. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Αναγκαστικά. Διότι θεωρώ ότι η έλλειψη των χαρισμάτων του Θεού δεν είναι τίποτε άλλο παρά η πτώση από κάθε αγαθό. Και η ανθρώπινη φύση θα ασθενούσε και πολύ εύκολα θα παρασυρόταν προς οποιαδήποτε από τις ατοπίες, εάν δεν τη συγκρατούσε προς την αρετή η χάρη Εκείνου που τη διασώζει, πλουτίζοντάς την με τα άνωθεν και δικά Του αγαθά. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Σωστά τα λες. Θα συμφωνήσω βέβαια, και πολύ δικαιολογημένα· διότι ο ζωντανός άρτος, δηλαδή ο Λόγος του Θεού, τρέφει προς την πνευματική ρώμη. Διότι είναι γεγραμμένο ότι: «Και ο άρτος στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου». Και απαλλάσσει από τη δουλεία και τα πάθη, και καταχρυσώνει πλουσιοπάροχα με τα καυχήματα της ελευθερίας.

Κανείς λοιπόν, αδελφοί, ας μην απελπιστεί για τη σωτηρία του. Ο Σαμψών εκείνος, ο ισχυρός στους πολέμους, ο οποίος προαναγγέλθηκε πριν από τη γέννησή του, όπως ο άγγελος διέταξε τη μητέρα του να μην πιει τίποτα από όσα παράγει η άμπελος ούτε σίκερα (το να μην πίνει ήταν υπόθεση νηστείας και εγκράτειας). Και όσο μεν ήταν οχυρωμένος με τη νηστεία, την προσευχή και τη μετάνοια, οι αλλόφυλοι έπεφταν κατά χιλιάδες, οι πύλες των πόλεων ξεριζώνονταν, και τα λιοντάρια έπεφταν από τη δύναμη του δικαίου. Όταν όμως βύθισε τον εαυτό του στη μέθη, έγινε υποχείριο και περίγελος στους αλλοφύλους. Ας νηστέψουμε λοιπόν, αδελφοί, για να επιστρέψουμε στον παράδεισο, από τον οποίο εκπέσαμε. Εάν ο Αδάμ είχε νηστέψει και είχε τηρήσει την εντολή, δεν θα είχαμε πέσει εμείς στα πάθη της ατιμίας· δεν θα είχαμε καταδικαστεί να εργαζόμαστε τη γη· δεν θα είχαν αναφυτρώσει οι τρίβολοι, και δεν θα είχε σφραγιστεί η καταδίκη μας με λύπες· διότι τέτοιοι είναι οι μισθοί της αμαρτίας. Αλλά εμείς, αγαπητοί, πάντοτε και διαρκώς ας εξομολογούμαστε, σύμφωνα με τον προφήτη Δαβίδ, ότι το έλεός Του παραμένει εις τον αιώνα.

Επειδή παρήκουσα τη νουθεσία του πατέρα μου, ιδού, με κατατρύχουν πολλές θλίψεις. Διότι η παρακοή είναι πάρα πολύ κακό πράγμα· τον Αδάμ τον έδιωξε από τον παράδεισο, και εμένα από το μοναστήρι μου. Και μετά από αυτά τα λόγια, συμβαίνει να έρχονται στον αδελφό δύο λογισμοί: ένας αγαθός και ένας πονηρός. Ο δε πονηρός υποβάλλει τα εξής, λέγοντας: Ιδού, και το κοινόβιο δοκίμασες, και την έρημο γνώρισες. Και εάν επιστρέψεις στο κοινόβιο, είναι για εσένα ντροπή και όνειδος. Όχι μόνο αυτό, αλλά και στα κοινόβια υπάρχουν θλίψεις και πολλά σκάνδαλα. Από την άλλη πάλι, σε αυτήν την έρημο υπάρχει φόβος και άμετρος κόπος. Αλλά καλύτερα αναχώρησε και πήγαινε στον κόσμο· διότι και εκεί, λέει, εάν θέλεις να φοβάσαι τον Θεό, σώζεσαι. Ή νομίζεις ότι μόνο όσοι βρίσκονται στην έρημο σώζονται; Εάν όμως ο αδελφός είναι σοφός, αποκρίνεται στον λογισμό, λέγοντας: Αφού μέσα στην έρημο, όπου υπάρχει πολλή ησυχία και γαλήνη, δεν με άφησες να ησυχάσω, εάν πορευθώ στον κόσμο, τι κακά πρόκειται άραγε να εγείρεις εναντίον μου; Διότι αυτά τα υποβάλλει ο Εχθρός, θέλοντας να τον κάνει να επιστρέψει όπως ο σκύλος στο ίδιο του το ξέρασμα. Και εάν ο αδελφός συγκατατεθεί στον λογισμό, αμέσως ο Εχθρός τον σπρώχνει στον κόσμο.

Διότι, για ποιον λόγο μετά την κατασκευή των δερμάτινων χιτώνων εκδιώκεται ο Αδάμ, και εμποδίζεται να φάει από το ξύλο της ζωής και να ζήσει, αν ήταν εντελώς αδύνατον να ζήσει ο άνθρωπος αιώνια με το σώμα του; Διότι η απαγόρευση γίνεται ακριβώς επειδή θα μπορούσε να μην πεθάνει, εάν έπαιρνε και γευόταν από τη ζωή. Διότι λέει: «Και έκανε Κύριος ο Θεός για τον Αδάμ και για τη γυναίκα του χιτώνες δερμάτινους και τους έντυσε· και είπε ο Θεός: ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς, ώστε να γνωρίζει το καλό και το πονηρό· και τώρα, μήπως απλώσει το χέρι του και πάρει από το ξύλο της ζωής και φάει και ζήσει στον αιώνα. Και τον έστειλε έξω Κύριος ο Θεός από τον παράδεισο της τρυφής για να εργάζεται τη γη από την οποία πάρθηκε, και εξέβαλε τον Αδάμ». Επομένως, το σώμα μπορούσε να ζήσει στον αιώνα και να γίνει αθάνατο, εάν δεν είχε εμποδιστεί να γευτεί από τη ζωή. Εμποδίστηκε όμως, ώστε αφενός η αμαρτία να πεθάνει θανατούμενη μαζί με το σώμα, αφετέρου το σώμα να αναστηθεί αφού αποκαθαρθεί η αμαρτία. Για να μην είναι λοιπόν ο άνθρωπος ένα αθάνατο κακό, όπως είπα, έχοντας μέσα του την αμαρτία πάντοτε ζωντανή και κυρίαρχη, εφόσον αυτή θα είχε βλαστήσει σε αθάνατο σώμα και θα είχε αθάνατη τροφή, για τον λόγο αυτόν ο Θεός τον κατέστησε θνητό, περιβάλλοντάς τον με τη νέκρωση.

Επειδή, λοιπόν, ο Αδάμ περιήλθε σε κατάσταση φθοράς από δική του υπαιτιότητα, ο Θεός δεν θέλησε να ζει αυτός αιώνια σε αυτή την ελαττωματική κατάσταση, αλλά ως άριστος κεραμέας ευδόκησε να μεταβάλει ο ίδιος το κατεστραμμένο σκεύος στο ίδιο του το φύραμα, ώστε κατά την παλιγγενεσία να το μεταπλάσει πάλι από το ίδιο φύραμα, σαν πάνω στον τροχό, ανακατασκευάζοντας και ανακαινίζοντας το σκεύος χωρίς κανένα ελάττωμα, ώστε να μπορεί να ζει παντοτινά. Γι' αυτό, αρχικά μεν απειλεί με θάνατο, έπειτα όμως δεν κάνει πλέον λόγο για θάνατο, αλλά λέει: «χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις», μη παραδίδοντας τον άνθρωπο στον θάνατο. * * Και έπειτα από άλλα προσθέτει: «Και έκανε ο Θεός δερμάτινους χιτώνες και έντυσε τον Αδάμ και τη γυναίκα του, και τους έβγαλε από τον παράδεισο». Και βλέπεις ότι είναι μάταιη η καινοφανής κενοφωνία σου, Ωριγένη. Διότι, πολύ καιρό πριν είχαν σώματα ο Αδάμ και η Εύα. 66. Εάν δε αυτό σε ελέγχει και δεν μπορείς, σκεπτόμενος ψυχικά, να δεχτείς τη χάρη του πνεύματος, άπιστε, που αποδεικνύεσαι χειρότερος και από τους απίστους, πες μου, κάθε έργο που δημιουργήθηκε από τον Θεό, πόση θαυματουργία και κατάπληξη εμπεριέχει; Πώς εκ του μηδενός εκτείνεται ο ουρανός απλωμένος στο κενό; Πώς έλαμψε ο ήλιος και δημιουργήθηκε η σελήνη και τα άστρα; Από ποια πρωταρχική ύλη προήλθε η γη, αφού δημιουργήθηκε εκ του μηδενός; Από ποιες ουσίες αποκόπηκαν τα όρη; Από πού προήλθε η σύσταση ολόκληρου του κόσμου, η οποία δημιουργήθηκε από τον Θεό εκ του μηδενός;

Αυτά βέβαια είναι αγαθά, πατέρα, και πολύ κοντά στον άριστο σκοπό· (και σκοπός για εμένα είναι ο Θεός, ο οποίος δεν νοείται πλέον μέσα από κάτοπτρο)· μόνος όμως απέμεινε μέσα μου ο χόλος και ο γλυκός όλεθρος, που με κατατρώει, όπως η κρυφή σκουριά τον σκληρό σίδηρο, ή σαν το ολέθριο δηλητήριο του απιστότατου δράκοντα, ο οποίος με μια μικρή γεύση εξόρισε τους πρωτόπλαστους από τον Παράδεισο, και τους στέρησε τη θεότητα, από την οποία εξέπεσε και ο ίδιος.

(διότι δικό μου είναι το πάθημα του προπάτορα), λησμόνησε την εντολή που του είχε δοθεί και νικήθηκε από τη μικρή γεύση· ταυτόχρονα, εξαιτίας της κακίας, γίνεται εξόριστος από το ξύλο της ζωής, από τον παράδεισο και από τον Θεό, και ντύνεται τους δερμάτινους χιτώνες, ίσως δηλαδή την παχύτερη, θνητή και αντίτυπη σάρκα· και πρώτα-πρώτα συνειδητοποιεί αυτό, τη δική του ντροπή, και κρύβεται από τον Θεό.

Διότι ο Θεός, ο Λόγος που τα πάντα γνωρίζει, δεν καθοδηγεί τον θνητό με δόγματα που συγκρούονται μεταξύ τους, σαν να ήταν ανίδεος, ούτε με μεταβαλλόμενες αποφάσεις, πράγμα που αποτελεί ντροπή ακόμη και για τους ανθρώπους. Αλλά αυτός ο δικός μου λόγος είναι μια αρωγή εκ μέρους του φιλάνθρωπου Θεού. Όταν στην αρχή ο λυσσαλέος εχθρός εξέβαλε τον Αδάμ από τον παράδεισο, έχοντάς τον εξαπατήσει με τον ολέθριο καρπό του ανθρωποκτόνου δέντρου, πλήττοντάς τον όπως έναν στρατό που ντροπιάστηκε για την απώλεια του αρχηγού του, επιζητούσε να σπείρει το κακό και τον θάνατο και στους απογόνους του. Και αφού τους απέκοψε από τον ουράνιο Θεό με το απατηλό του σχέδιο, έστρεψε τα μάτια των θνητών προς τον έναστρο ουρανό, που ανθεί από ολόλαμπρες ομορφιές, και προς τις μορφές των νεκρών, τις οποίες έπλασε ο ανθρώπινος πόθος και τίμησε ο μύθος, μένοντας πιστός σε κακά που δεν του ήταν άγνωστα, ένας ψεύστης ανεξέλεγκτος, που διαρκώς γιγαντώνεται με το πέρασμα των χρόνων.

Αλλά ο λόγος επιθυμεί να προσπεράσει αυτά ως γνωστά, και να εξετάσει τώρα στην κατάλληλη στιγμή ένα από τα ζητήματα που μας απασχόλησαν προηγουμένως: Όταν ο άνθρωπος εξορίστηκε από τον παράδεισο, τάχθηκε να φρουρεί την είσοδο η στρεφόμενη φλογίνη ρομφαία. Και η αιτία αυτής της πρόνοιας του Θεού ήταν να μην προχωρήσει ο άνθρωπος στο ξύλο της ζωής, και το αγγίξει, και παραμείνει αθάνατος. Θυμάστε βεβαίως τα όσα ερευνήσαμε· και θυμάστε, όπως είναι φυσικό, και τις απαντήσεις που βρήκαμε για το ζήτημα αυτό· αλλά αν επρόκειτο να τα εξετάσουμε πάλι από την αρχή, και να αναπτύξουμε ολόκληρο το θέμα, η παράταση θα ξεπερνούσε τον διαθέσιμο χρόνο. Το ζητούμενο λοιπόν ήταν το εξής: Αν ο παράδεισος είναι άβατος και για τους αγίους εξαιτίας της στρεφόμενης ρομφαίας· και αν οι αθλητές της πίστεως αποκλείονται από τον παράδεισο· ποια είναι λοιπόν η υπόσχεση για την οποία αναλαμβάνουν τους αγώνες της ευσέβειας, και μήπως θα έχουν μικρότερη ανταμοιβή από τον ληστή, προς τον οποίο ο Κύριος είπε: «Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο»; Καίτοι ο ληστής δεν προσήλθε με τη θέλησή του στον σταυρό· αλλά, επειδή βρέθηκε κοντά στη σωτηρία, είδε ο οξυδερκής και ευφυής κλέφτης τον θησαυρό, και, βρίσκοντας την ευκαιρία, άρπαξε ως λάφυρο τη ζωή, αξιοποιώντας καλά και εύστοχα την κλεπτική του τέχνη, λέγοντας: «Κύριε, μνήσθητί μου στην βασιλεία σου». Και έπειτα, εκείνος μεν αξιώνεται τον παράδεισο· ενώ για τους αγίους η φλογίνη ρομφαία εμποδίζει την είσοδο;

Μας χτύπησε, λοιπόν, ο Θεός, όταν καταδίκασε σε θάνατο τον Αδάμ, όταν μας καταδίκασε να τρώμε τον άρτο με τον ιδρώτα του προσώπου μας, όταν διέταξε τη γη να βλαστάνει για εμάς αγκάθια και τριβόλους, όταν μέσω του πρωτοπλάστου έδιωξε ολόκληρο το γένος από «τον παράδεισο της τρυφής». Αλλά, αφού μας χτύπησε, μας θεράπευσε, και αφού μας επάταξε, περιέδεσε τις πληγές μας. Πώς και με ποιον τρόπο; Άκουε τον Ησαΐα που λέει: «Η παιδεία που έφερε την ειρήνη μας έπεσε πάνω του· με την πληγή του όλοι εμείς θεραπευτήκαμε», ώστε τίποτα από όσα έχει πει ο προφήτης δεν διαψεύδεται. Διότι αυτό θα το δείξουν περισσότερο τα επόμενα: «Θα μας πατάξει και θα μας θεραπεύσει μετά από δύο ημέρες και την τρίτη ημέρα θα αναστηθούμε.» Άραγε θυμάσαι τον καιρό κατά τον οποίο σταύρωσες τον Χριστό, κατά τον οποίο, βλέποντας τη ζωή κρεμασμένη στο ξύλο, δεν πίστεψες; Αναγνωρίζεις το δράμα που εσύ έπραξες και τα θαύματα αυτού του δράματος, όταν γυμνός πάνω στον σταυρό ο Χριστός ανέβαινε σαν σε γάμο; Διότι, μη έχοντας αμαρτία, δεν χρειαζόταν ιμάτιο· ήταν άμωμος και δεν χρειαζόταν να κρύβεται· τίποτα δεν ήταν άσχημο επάνω του· διότι αυτός φανερώνει την ευσχημοσύνη. Η κτίση όμως δεν άντεξε τις αστραπές του δεσποτικού κάλλους, αλλά το φως νικούσε το φως, ο ήλιος παραχωρούσε τη θέση του σε ήλιο, ο αισθητός στον νοητό, αυτός που κινείται σε αυτόν που βρίσκεται παντού, αυτός που περιορίζεται σε τόπο σε αυτόν που είναι υπεράνω τόπου, αυτός που δύει σε αυτόν που δεν δύει ποτέ, αυτός που φέρνει τη νύχτα σε αυτόν που έθεσε τα όρια της νύχτας και της ημέρας.

ΞΘ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΜΑΡΩΝΑ. Περί γαστριμαργίας και ότι είναι μητέρα των άλογων παθών· και ότι πρέπει να καταστέλλουμε το σώμα με νηστεία και χαμευνία. Προσπαθώ να αναζητήσω πολλούς τρόπους νουθεσίας, με τους οποίους όχι μόνο θέλω, αλλά και εύχομαι να σε επαναφέρω από τη μέθη. Πες μου λοιπόν, πες μου λοιπόν, φίλε μου, στο όνομα της ίδιας της αλήθειας του Θεού. Δεν ήταν η γαστριμαργία που έδιωξε τους πρώτους ανθρώπους από την τρυφή του Παραδείσου; Δεν ήταν ο κορεσμός που απογύμνωσε τον Ησαύ και από τα πρωτοτόκια και από την ελευθερία; Δεν ήταν η περιττή βρώση βοδιών και προβάτων που εξοστράκισε τον Σαούλ και από τη βασιλεία και από τη ζωή;

Ω της κατάρας αυτής, που έκανε τα ορατά και τα αόρατα να τρέμουν! Ω της λέξης, που οι άπειροι αιώνες δεν κλόνισαν! Ω της επιτίμησης, που ο πολυχρόνιος κόσμος δεν την παλαίωσε! Ω του λόγου, τον οποίο βασιλείς και άρχοντες, πλούσιοι και πένητες φρίττουν και φοβούνται! Και εξέβαλε ο Κύριος τον Αδάμ και τη γυναίκα του από τον παράδεισο της τρυφής, για να καλλιεργεί τη γη από την οποία ελήφθη· και πρόσταξε ο Κύριος τα Χερουβίμ και την πύρινη ρομφαία να φυλάσσουν τον παράδεισο της Εδέμ, και να διατηρούν αδιάβατη την είσοδο, ώστε κανείς από όσους φορούν σάρκα και περιβάλλονται από την παχύτητα του σώματος να μην διαβεί την πύλη του. Και ο δεσποτικός λόγος έγινε αιώνιο έργο, και η απόφαση αυτή εισήγαγε τον θάνατο στον κόσμο· και οι βασιλείς φοβούνται αυτή τη φωνή, και οι άρχοντες τρέμουν αυτόν τον λόγο, οι πλούσιοι υπόκεινται σε αυτήν την απόφαση, και οι πτωχοί την εκλαμβάνουν ως χρέος, και όλοι οι θνητοί, ως μέτοχοι της ανθρώπινης φύσης, αναμένουν τον θάνατο. Διότι, τι έκανε ο Αδάμ καθήμενος έξω από τον παράδεισο;

Βλέπεις ότι για ένα μόνο πράγμα πρέπει να φροντίζουμε, το να μην είναι γυμνό το σώμα, δηλαδή μόνο να σκεπάζεται, και να μη μεριμνούμε πλέον για την ποικιλία του ενδύματος; Αλλά ας έλθουμε στη συνέχεια. Και είπε ο Θεός: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς, ώστε να γνωρίζει το καλό και το πονηρό. Και τώρα, μήπως απλώσει το χέρι του, και πάρει από το ξύλο της ζωής, και φάει και ζήσει αιώνια». Και τον έστειλε έξω ο Κύριος ο Θεός από τον παράδεισο της τρυφής, για να καλλιεργεί τη γη από την οποία πάρθηκε. Δες πάλι τη συγκατάβαση του Θεού. Και είπε, αναφέρει το κείμενο, ο Κύριος ο Θεός: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς, ώστε να γνωρίζει το καλό και το πονηρό». Είδες πόση ταπείνωση κρύβει η διατύπωση αυτή;

Διότι, εάν γνώριζε ότι δεν θα γινόμασταν χειρότεροι με το να αμαρτάνουμε ατιμώρητα, δεν θα μας τιμωρούσε καθόλου· αλλά, ανακόπτοντας εκ των προτέρων την πορεία μας προς το χειρότερο και αποκόπτοντας την περαιτέρω εξέλιξη της πονηρίας, επιβάλλει την τιμωρία μιμούμενος τη δική του φιλανθρωπία· αυτό ακριβώς έπραξε και τώρα. Επειδή δηλαδή μεριμνούσε για τον πρωτόπλαστο, διέταξε την εκδίωξή του από τον παράδεισο. «Και τον εξαπέστειλε», λέει, «ο Κύριος ο Θεός από τον παράδεισο της τρυφής, για να εργάζεται τη γη από την οποία ελήφθη». Πρόσεξέ μου πάλι εδώ την ακρίβεια της θείας Γραφής. «Τον εξαπέστειλε», λέει, «ο Κύριος ο Θεός από τον παράδεισο της τρυφής, για να εργάζεται τη γη από την οποία ελήφθη». Ιδού, κάνει πράξη τις αποφάσεις Του, και αφού τον εξήγαγε από τον παράδεισο της τρυφής, τον βάζει να εργάζεται τη γη από την οποία ελήφθη. Και δεν είπε απλώς, «από την οποία ελήφθη», αλλά για να αποτελεί η εργασία μια διαρκή υπενθύμιση ταπεινοφροσύνης, και για να γνωρίζει ότι από εκεί προέρχεται η σύστασή του και ότι η ουσία του σώματός του δημιουργήθηκε εξαρχής από τη γη· εκείνη τη γη, λέει, να εργάζεται, από την οποία και ο ίδιος συστάθηκε. Διότι αυτό ακριβώς έλεγε και στην απόφασή Του: «Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου». Το ίδιο λοιπόν λέει και τώρα με τη φράση: «Να εργάζεται τη γη από την οποία ελήφθη».

Και αν κάποιος θελήσει να τα απαριθμήσει αυτά ανατρέχοντας από την αρχή, θα διαπιστώσει ότι επιβάλλει όλες τις τιμωρίες σε όσους έχουν αμαρτήσει αποβλέποντας στον ίδιο σκοπό. Διότι και τον Αδάμ, όταν υπέπεσε στην παράβαση, τον εξέβαλε από τον παράδεισο όχι μόνο για να τον τιμωρήσει, αλλά και για να τον ευεργετήσει. Και ποια ευεργεσία συνιστά, θα πει κάποιος, η έκπτωση από τη διαβίωση μέσα στον παράδεισο;

Διότι, όπως ακριβώς ένας οδοιπόρος που βαδίζει μέσα στον καύσωνα, όταν βρει μια καθαρή πηγή φλεγόμενος από τη δίψα, και ενώ κυριεύεται από μεγάλη πείνα κάθεται κοντά σε ένα τραπέζι που έχει κάθε λογής εδέσματα, αλλά εμποδίζεται από κάποιον ισχυρότερο να αγγίξει το τραπέζι και να απολαύσει τα φαγητά, αισθάνεται σφοδρή την οδύνη και το μαρτύριο, επειδή κάθεται κοντά στο τραπέζι και δεν μπορεί να απολαύσει τα φαγητά, όπως και αυτός που κάθεται δίπλα στην πηγή και δεν μπορεί να απολαύσει το νερό· έτσι και κατά την ημέρα της κρίσεως, οι ασεβείς θα βλέπουν τους αγίους να ευφραίνονται, ενώ οι ίδιοι δεν θα μπορούν να απολαύσουν τη βασιλική τράπεζα. Διότι και τον Αδάμ ο Θεός, θέλοντας να τον τιμωρήσει, τον έβαλε να καλλιεργεί τη γη ακριβώς απέναντι από τον παράδεισο, ώστε κάθε μέρα και ώρα, βλέποντας εκείνο το ποθητό μέρος από το οποίο εξήλθε, να έχει πάντοτε την οδύνη στην ψυχή του. Εάν λοιπόν και εδώ δεν συναντηθούμε μεταξύ μας, εκεί δεν θα υπάρχει κανείς που να μας εμποδίσει να ζήσουμε τότε ο ένας μαζί με τον άλλον· και θα δούμε αυτούς που μας εξόρισαν, όπως ακριβώς ο Λάζαρος τον πλούσιο, και οι μάρτυρες τους τυράννους. Μην απογοητεύεσαι, λοιπόν, αλλά να θυμάσαι τον προφήτη που λέει: «Τον χλευασμό των ανθρώπων να μην τον φοβάστε, και από την περιφρόνησή τους να μην καταβάλλεστε· διότι όπως το μαλλί κατατρώγεται από τον σκόρο, έτσι θα καταφαγωθούν και αυτοί, και θα φθαρούν σαν παλιό ένδυμα».

Και αυτή είναι η οικονομία του Δεσπότη, ότι δηλαδή έθεσε αντικριστά την κόλαση για τους ασεβείς και την ανάπαυση για τους δικαίους, ώστε να βλέπουν οι μεν τους δε και να γνωρίζονται μεταξύ τους. Διότι τότε κάθε μάρτυρας θα αναγνωρίσει τον δικό του τύραννο, και κάθε τύραννος θα αναγνωρίσει τον δικό του μάρτυρα τον οποίο βασάνισε. Και αυτά δεν είναι δικά μου λόγια. Άκουσε τη Σοφία που λέει: τότε ο δίκαιος θα σταθεί με πολλή παρρησία απέναντι σε αυτούς που τον έθλιψαν. Διότι, όπως ακριβώς ένας οδοιπόρος που περπατά μέσα στον καύσωνα, όταν βρει μια καθαρή πηγή, φλεγόμενος από τη δίψα και κατατρυχόμενος από πολλή πείνα, κάθεται δίπλα σε ένα τραπέζι που έχει όλα τα εδέσματα, αλλά εμποδίζεται από κάποιον ισχυρότερο να αγγίξει το τραπέζι ή να απολαύσει τα εδέσματα, βιώνει σφοδρή οδύνη και κόλαση, επειδή παρακάθεται στο τραπέζι αλλά δεν μπορεί να απολαύσει τα φαγητά. Έτσι και κατά την ημέρα της κρίσεως, οι ασεβείς θα βλέπουν τους αγίους να ευφραίνονται, ενώ οι ίδιοι δεν θα μπορούν να απολαύσουν τη βασιλική τράπεζα. Διότι και τον Αδάμ ο Θεός, θέλοντας να τον τιμωρήσει, τον έβαλε να καλλιεργεί τη γη ακριβώς απέναντι από τον παράδεισο, ώστε κάθε ώρα και ημέρα, βλέποντας εκείνο τον ποθητό τόπο από τον οποίο εξήλθε, να έχει πάντοτε την οδύνη στην ψυχή του. Αν λοιπόν εδώ δεν καταφέρουμε να συναντήσουμε ο ένας τον άλλον, εκεί ωστόσο δεν θα υπάρχει κανείς να μας εμποδίσει να ζήσουμε μαζί. Και θα δούμε αυτούς που μας εξόρισαν, όπως ακριβώς ο Λάζαρος είδε τον πλούσιο και οι μάρτυρες τους τυράννους.

Πριν λοιπόν από την παράβαση, τα πάντα ήταν υποταγμένα στον άνθρωπο· διότι ο Θεός τον είχε καταστήσει άρχοντα όλων όσων βρίσκονταν στη γη και στα ύδατα. Και ο όφις είχε μεγάλη οικειότητα με τον άνθρωπο, πλησιάζοντάς τον περισσότερο από τα άλλα και συναναστρεφόμενός τον με ευχάριστες κινήσεις. Γι' αυτό, μέσω αυτού, ο αρχέκακος διάβολος έδωσε τη χείριστη συμβουλή στους προπάτορες. Και η γη έφερε από μόνη της τους καρπούς για τις ανάγκες των ζώων που ήταν υποταγμένα σε αυτόν, και δεν υπήρχε στη γη ούτε βροχή ούτε χειμώνας. Μετά την παράβαση όμως, όταν «παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά», κάνοντας την άλογη επιθυμία να κυριαρχήσει μέσα του επί του λογικού νου, αφού έγινε ανυπάκουος στην εντολή του Δεσπότη, η (έως τότε) υποταγμένη κτίση επαναστάτησε εναντίον του άρχοντα που είχε οριστεί από τον Δημιουργό, (έτσι ώστε εκείνος) να καλλιεργεί με ιδρώτα τη γη, από την οποία πλάστηκε.

Επειδή, λοιπόν, «ο Θεός είναι φως» νοητό, και «ήλιος δικαιοσύνης» και «ανατολή» έχει ονομαστεί στις Γραφές ο Χριστός, πρέπει να αφιερώνουμε σε αυτόν την ανατολή κατά την προσκύνηση· διότι κάθε τι καλό πρέπει να αφιερώνεται στον Θεό, από τον οποίο κάθε αγαθό καθίσταται αγαθό. Αναφέρει δε και ο θείος Δαβίδ: «Τα βασίλεια της γης, υμνήστε τον Θεό, ψάλτε στον Κύριο, ο οποίος επιβαίνει στον ουρανό του ουρανού προς ανατολάς». Επιπλέον, λέει η Γραφή: «Φύτεψε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς· εκεί τοποθέτησε τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε», τον οποίο, όταν έγινε παραβάτης, τον εξόρισε από τον παράδεισο της τρυφής και τον εγκατέστησε απέναντι από τον παράδεισο, δηλαδή προς δυσμάς. Επιζητώντας, επομένως, την αρχαία πατρίδα και ατενίζοντας προς αυτήν, προσκυνούμε τον Θεό. Και η Μωσαϊκή σκηνή, επίσης, προς ανατολάς είχε το καταπέτασμα και το ιλαστήριο.

ΤΙΤΛΟΣ Εʹ. — Περί γεωργίας και γεωργών· και ότι είναι καλό το να εργάζεται κανείς. «Έδιωξε ο Κύριος τον Αδάμ από τον παράδεισο της τρυφής, για να καλλιεργεί τη γη από την οποία προήλθε.» «Ο Νώε, ως γεωργός, άρχισε να καλλιεργεί τη γη, και φύτεψε αμπελώνα, και ήπιε από το κρασί, και μέθυσε.» «Ο Ισάχαρ επιθύμησε το καλό, αναπαυόμενος ανάμεσα στους κλήρους· και βλέποντας ότι η ανάπαυση είναι καλή, και η γη εύφορη, έβαλε τον ώμο του στον κόπο, και έγινε άνδρας γεωργός.» «Να φροντίζεις τα χλωρά φυτά στον κάμπο, και θα θερίσεις χορτάρι· σύναζε χόρτο βουνίσιο, για να έχεις πρόβατα για ενδυμασία. Να τιμάς δε τον κάμπο, για να έχεις αρνιά.» «Να καλλιεργείς τη γη σου· διότι πλοία δεν έρχονται πλέον από την Καρχηδόνα.» «Οργώστε για τον εαυτό σας νέα χωράφια, και μην σπέρνετε ανάμεσα σε αγκάθια.» «Μην μισήσεις την επίπονη εργασία και τη γεωργία που θεσπίστηκε από τον Ύψιστο.» «Αυτός που καλλιεργεί τη γη, θα υψώσει τη θημωνιά του.» «Χάρη και ομορφιά επιθυμεί το μάτι, και περισσότερο και από τα δύο την πρασινάδα του σπόρου.» «Πώς θα αποκτήσει σοφία αυτός που κρατά το άροτρο, και καυχιέται για το βουκέντρι, που οδηγεί τα βόδια, και ασχολείται συνεχώς με τις εργασίες του, και η συζήτησή του περιστρέφεται γύρω από τους ταύρους; Θα αφοσιωθεί ολόψυχα στο να ανοίγει αυλακιές, και η αγρυπνία του θα είναι για την τροφή των δαμαλιών.» «Ο γεωργός που κοπιάζει πρέπει πρώτος να μεταλαμβάνει από τους καρπούς.»

Και αυτός, λοιπόν, ο τρόπος της δολιότητας είναι γι' αυτόν τόσο αρχαίος και συνηθισμένος. Διότι, αφού δελέασε τον Αδάμ, εκείνον τον πρώτο άνθρωπο, με την ελπίδα της θεώσεως, τον κατέστησε έτσι παραβάτη της εντολής, έκπτωτο από τον Θεό και εξόριστο από τον παράδεισο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διαψευστεί στην ελπίδα του και να απογυμνωθεί από τα αγαθά που είχε στα χέρια του.

Μέσω, λοιπόν, της γυναίκας, αφού απάτησε και εκείνον, έκανε να του αφαιρεθεί η δόξα, και έτσι βρέθηκε γυμνός και είδε την ασχήμια του, την οποία πριν από αυτό δεν έβλεπε, καθώς το φρόνημά του απολάμβανε τα ουράνια κάλλη. Διότι, μετά την παράβαση, τα νοήματά του κατέπεσαν στη γη και το απλό και αγαθό φρόνημά του συμπλέχθηκε με το σαρκικό φρόνημα της κακίας. Διότι φράχτηκε ο παράδεισος, και τοποθετήθηκε η πύρινη ρομφαία και το Χερουβείμ για να τον εμποδίζουν, ώστε να μην εισέλθει ο Αδάμ και φάει από το ξύλο της ζωής και ζήσει αιώνια. Αυτό, ως προς το ορατό μέρος, πιστεύουμε ότι συνέβη έτσι ακριβώς όπως έχει ειπωθεί, όμως ως προς το κρυφό, βρίσκεται μέσα σε κάθε ψυχή. Διότι γύρω από την καρδιά περιβάλλεται το κάλυμμα του σκότους του πυρός του κοσμικού πνεύματος, το οποίο δεν αφήνει τον νου να προσεγγίσει τον Θεό και τον εμποδίζει, ώστε να μην προσεύχεται η ψυχή όπως θέλει, ούτε να πιστεύει όπως θέλει, ούτε να αγαπά τον Κύριο όπως θέλει. Αυτά, δε, τα γνωρίζουν από την ίδια τους την πείρα όσοι έχουν παραδώσει τέλεια τους εαυτούς τους στον Κύριο, ώστε να προσκαρτερούν στις προσευχές, και έχουν αναλάβει τέλεια πάλη εναντίον του αντιδίκου. Νομίζω δε ότι ο εχθρός, βλέποντας την προγενέστερη δόξα του Αδάμ στο πρόσωπο του Μωυσή, πληγώθηκε, επειδή επρόκειτο να καθαιρεθεί από τη βασιλεία του. Μπορεί δε με αυτό να κατανοηθεί και το ρητό του Αποστόλου: «εβασίλευσεν ο θάνατος από Αδάμ μέχρι Μωυσέως και επί τους μη αμαρτήσαντας».

Διότι δεν είμαι απλώς μητέρα σου, εύσπλαχνε Σωτήρα. Δεν θηλάζω μάταια αυτόν που χορηγεί το γάλα, αλλά σε ικετεύω υπέρ όλων. Με έκανες και στόμα και καύχημα όλου του γένους μου. Διότι εμένα έχει η οικουμένη σου ως κραταιά σκέπη, τείχος και στήριγμα. Εμένα προσβλέπουν όσοι εκδιώχθηκαν από τον παράδεισο της τρυφής, επειδή εγώ τους επαναφέρω. Ας αντιληφθούν τα πάντα μέσω εμού ότι γεννήθηκες, ως νέο παιδίον, εσύ που είσαι ο προ αιώνων Θεός.

Όλων αυτών, λοιπόν, γινόμαστε μέτοχοι και τα απολαμβάνουμε, όταν τηρούμε με ακρίβεια όλα όσα υποσχεθήκαμε σε Αυτόν και αποφεύγουμε πάλι όλα όσα αρνηθήκαμε, χωρίς να επιστρέφουμε στο ίδιο μας το ξέρασμα, όπως τα σκυλιά. Επομένως, εάν μεν φυλάξουμε όλα όσα είπε και μας λέει ο ίδιος ο Θεός, είμαστε όντως πιστοί, αποδεικνύοντας την πίστη μας από τα έργα, και γινόμαστε όπως Εκείνος άγιοι και τέλειοι, ολοκληρωτικά επουράνιοι, τέκνα του επουράνιου Θεού, όμοιοι με Αυτόν σε όλα κατά θέση και χάρη, επειδή και ο Ίδιος έγινε όμοιος με εμάς εκτός από την αμαρτία. Εάν, όμως, καταφρονώντας τις άγιες και ζωοποιές εντολές του, απομακρυνθούμε λόγω αμέλειας και πράξουμε κάτι αντίθετο προς τα προστάγματά του, κάνοντας αυτά που μας έδωσε εντολή να μην κάνουμε, τότε αμέσως εκπίπτουμε από όλα εκείνα τα αγαθά που μας δόθηκαν από τον Θεό διά του βαπτίσματος. Και όπως ακριβώς ο Αδάμ μετά την παράβαση εκδιώκεται από τον παράδεισο και την τρυφή και τη συναναστροφή με τους αγγέλους, και απογυμνώνεται και απομακρύνεται από το πρόσωπο του Θεού, έτσι ακριβώς και εμείς, αμαρτάνοντας, χωριζόμαστε από την Εκκλησία των αγίων δούλων του και αποβάλλουμε διά της αμαρτίας τη θεία στολή που φορέσαμε οι βαπτιζόμενοι, δηλαδή τον ίδιο τον Χριστό, όπως πιστεύουμε· και όχι μόνο αυτό, αλλά στερούμαστε και αυτήν την ίδια την αιώνια ζωή και το ίδιο το ανέσπερο φως, τα αιώνια αγαθά, τον αγιασμό και την υιοθεσία.

Επιπλέον, καθόρισε ως κανόνα να τρως τόσο ψωμί, ώστε να μην χορταίνεις, αλλά πολύ λιγότερο από την ανάγκη σου και όσο μπορείς να αντέξεις. Ομοίως, να πίνεις ένα ή δύο κύπελλα και αυτά σε μία καθορισμένη ώρα της ημέρας. Όταν τρως, να μην υπακούσεις στον λογισμό που σου υποβάλλει να διαλέξεις κάτι από τα παρακείμενα φαγητά και να φας από αυτό. Αλλά πρόσεξε να μη φας κάτι που σου φάνηκε ωραίο, παρά μόνο να τρως αυτά που βρίσκονται μπροστά σου. Αλλά ακόμη και από αυτά, εάν τύχει να υπάρχει κάποιο φρούτο ή κάποια άλλα φαγώσιμα και σου φανεί αρεστό κάποιο από αυτά, και σου πει ο λογισμός: «Εκείνο είναι καλό, πάρε και φάε το», φρόντισε να μην ηττηθείς και να μην το αγγίξεις. Διότι για κανέναν άλλο λόγο δεν εκδιώχθηκε ο Αδάμ από τον παράδεισο, παρά μόνο επειδή του φάνηκε ωραίος και καλός για βρώση ο καρπός του δέντρου και έφαγε από αυτόν. Και για τον λόγο αυτόν απορρίφθηκε, εκδιώχθηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο και φθορά. Όσοι λοιπόν επιθυμούν να επιστρέψουν σε εκείνον τον παράδεισο -ή μάλλον στη βασιλεία των ουρανών- οφείλουν να τηρούν την εγκράτεια χωρίς καμία παράβαση ακόμη και σε αυτά τα πράγματα, για να μην πέσουν σιγά-σιγά σε μεγαλύτερες και βλαβερές επιθυμίες.

Και πού βρισκόμαστε; Πουθενά αλλού παρά στον τόπο της εξορίας, στο σκοτεινότατο κατοικητήριο, σύμφωνα με την απόφαση που έφτασε ως εμάς, τους απογόνους του, εξαιτίας της απερισκεψίας, της παρακοής και της φιληδονίας του προπάτορά μας. Γι' αυτά οφείλουμε να κλαίμε και να πενθούμε, να σκυθρωπάζουμε και να είμαστε περίλυποι, μιμούμενοι όσους υπέστησαν παρόμοια δεινά από βασιλιάδες, αναλογιζόμενοι από πού έχουμε εκπέσει, από ποια ευπρεπή κατοικία αγγελικής διαγωγής και από τη μακάρια τρυφή του παραδείσου. Και να αναλογιζόμαστε πότε θα λάβουμε την εντολή να παρουσιαστούμε στον αγαθό Δεσπότη, απέναντι στον οποίο σφάλαμε, προκειμένου να δώσουμε λόγο για τη διαγωγή και τη ζωή μας στην εξορία.