Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 3:8

Πες μου και το εξής: Ο δημιουργός του Αδάμ περπατούσε αναζητώντας τον Αδάμ, και σαν να αγνοούσε πού κρύβεται, φώναζε: «Αδάμ, πού είσαι;» Αλλά το να περπατά κανείς, να αναζητά και να λέει «Πού είσαι;» είναι χαρακτηριστικό του ανθρώπου και όχι του Θεού. Όπως, λοιπόν, όταν ακούς ότι έφτιαξε δερμάτινους χιτώνες, ότι περπατούσε, ότι αναζητούσε και ρωτούσε «Πού είσαι;», και ότι καταδέχθηκε τα ανθρώπινα έργα και πάθη, δεν τον αποκαλείς άνθρωπο, έτσι και όταν ακούς ότι σταυρώθηκε, ότι κρεμάστηκε, ότι προσηλώθηκε εν σαρκί ο δημιουργός του Αδάμ, μην λες ότι είναι ένας ψιλός άνθρωπος, αλλά Θεός ένσαρκος που οικειοποιήθηκε το πάθος και τον θάνατο της σαρκός. Διότι, εάν αυτός που παραβιάζει την προσταγή του άρχοντα διατρέχει κίνδυνο, και αυτός που σχίζει το βασιλικό διάταγμα υπόκειται σε θανατική ποινή, όχι επειδή έσκισε το χαρτί, αλλά επειδή εξύβρισε εκείνον που το έγραψε, πολύ περισσότερο εκείνοι που τρύπησαν με τα καρφιά τον ναό του Δεσπότου και διέρρηξαν τον δεσποτικό τόμο τον οποίο σφράγισε ο Πατέρας, δεν εξύβρισαν απλώς το σώμα, αλλά Εκείνον που το φορούσε.

Και επειδή αναφερθήκαμε στα γεγονότα του παραδείσου, θαύμασα αληθινά την αλήθεια των τύπων. Στον παράδεισο συνέβη η πτώση, και σε κήπο η σωτηρία. Από ξύλο προήλθε η αμαρτία, και στο ξύλο κατέληξε η αμαρτία. Το δειλινό, καθώς ο Κύριος περπατούσε, κρύφτηκαν, και το δειλινό ο ληστής εισάγεται από τον Κύριο στον παράδεισο.

Και να μην πεις από κακοβουλία: «Μα ο Πατέρας είπε στον Υιό "ας φτιάξουμε", ενώ ο Υιός δεν είπε στον Πατέρα "ας φτιάξουμε" και ο Υιός δεν λέει "εγώ εργάζομαι και ο Πατέρας μου εργάζεται", αλλά τοποθετεί τον Πατέρα πρώτο να ομιλεί και να εργάζεται». Διότι αυτό το λες ανόητα και θέλεις να κατανοείς το θείο ως έχον πολλές αρχές. Μία όμως είναι η αρχή και η αυτή μία θεότητα, και πουθενά εδώ ο Υιός δεν λέει «Θεέ μου». Και τα λέω αυτά, όχι αρνούμενος την τιμή του Υιού προς τον Πατέρα, αλλά για να δείξω πώς έχει η ακολουθία της θεότητας. Και πάλι λέει: «Άκουσε ο Αδάμ τον Θεό να περιπατεί στον παράδεισο το δειλινό»· και πουθενά δεν λέει ο Υιός «Θεό μου και Θεό σας», αλλά αναφέρει εδώ Θεό αυτοτελή. Και πάλι: «Και μίλησε ο Θεός στον Νώε», και πουθενά δεν απαντάται τέτοια φράση. «Και φανερώθηκε», λέει, «ο Θεός στον Αβραάμ, ενώ αυτός καθόταν κοντά στη δρυ του Μαμβρή· και ιδού τρεις άνδρες, και έτρεξε να τους συναντήσει και προσκύνησε έως τη γη και είπε: αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου», ώστε να καταδείξει τον έναν ως Θεό, και τους άλλους δύο που τον ακολουθούσαν ως αγγέλους του. Διότι σχετικά με αυτό λέει επίσης: «Αναχώρησε ο Θεός από τον Αβραάμ»· και ο ίδιος που ήλθε προς αυτόν λέει: «Μήπως θα κρύψω τίποτα από τον δούλο μου τον Αβραάμ; Η κραυγή», λέει, «των Σοδόμων και της Γομόρρας έχει πληθύνει προς εμένα» και τα εξής· και πουθενά δεν αναφέρεται σε αυτούς τους χρόνους το «Θεός μου και Θεός σας». «

«Οστούν, λοιπόν, εκ των οστών μου και σάρκα εκ των σαρκών μου»· είναι φανερό ότι είχαν σώματα και δεν ήταν ασώματοι ο Αδάμ και η Εύα. «Και πήρε από το δέντρο και έφαγε», καθώς παραπλανήθηκε από το φίδι και περιέπεσε σε παρακοή, «και άκουσε τη φωνή του Θεού που περιπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, και κρύφτηκε ο Αδάμ και η Εύα στο δέντρο». Και ο Θεός λέει στον Αδάμ: «Πού είσαι;» Εκείνος δε, ελεγχόμενος, αποκρίνεται: «Τη φωνή σου άκουσα και κρύφτηκα, διότι είμαι γυμνός». Για ποιο γυμνό, άραγε, μιλούσε; Για την ψυχή μιλούσε ή για το σώμα; Και τα φύλλα της συκιάς τι σκέπαζαν, την ψυχή ή το σώμα; «Και ποιος σου είπε», λέει, «ότι είσαι γυμνός, εάν δεν έφαγες από το δέντρο από το οποίο σε πρόσταξα μόνο από αυτό να μην φας;» Και λέει: «Η γυναίκα που μου έδωσες, εκείνη μου έδωσε, και έφαγα». Από πού, άλλωστε, του δόθηκε η γυναίκα παρά από την πλευρά του, δηλαδή από το σώμα του, προτού τους δοθούν οι χιτώνες; Και στη γυναίκα λέει: «Τι είναι αυτό που έκανες;» Εκείνη δε είπε: «Το φίδι με εξαπάτησε και έφαγα, και έδωσα και στον άνδρα μου». Ο δε Θεός επιφέρει την κατάρα στο φίδι, και στη γυναίκα την οδύνη, και στον άνθρωπο το να τρώει τον άρτο του με ιδρώτα. Και μετά από αυτά λέει: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς· μήπως τυχόν απλώσει το χέρι του και αγγίξει το δέντρο της ζωής και ζήσει στον αιώνα».

Ενοχλούνται δε αυτοί, έχοντας ενδυθεί ιουδαϊκό φρόνημα, και αγανακτούν εναντίον του Υιού του Θεού, όπως ακριβώς έλεγαν εκείνοι: ότι «δεν σε λιθοβολούμε για κανένα κακό έργο, αλλά διότι, ενώ είσαι άνθρωπος, ονομάζεις τον εαυτό σου Υιό του Θεού, κάνοντας τον εαυτό σου ίσο με τον Θεό». Έτσι και αυτοί, έχοντας υποπέσει στο ίδιο πάθος των Φαρισαίων και των Ιουδαίων, αγανακτούν, μη θέλοντας να ονομάσουν τον Υιό ίσο με Εκείνον που Τον γέννησε. Διότι, παρατήρησε την ακρίβεια των Γραφών, ότι πουθενά δεν είπε η θεία Γραφή αυτόν τον λόγο πριν από την ένσαρκη παρουσία, αλλά ο Πατέρας λέει στον Υιό «ας δημιουργήσουμε άνθρωπο», αποκαλώντας τον Υιό συνδημιουργό και αποδεικνύοντάς Τον γνήσιο ως προς την ισότητα. Και πουθενά δεν είπε ο Υιός «Θεό μου και Θεό σας» * «και άκουσε ο Αδάμ τη φωνή του Θεού που περπατούσε στον παράδεισο», και «〈μίλησε ο Θεός στον Νώε:〉 φτιάξε για τον εαυτό σου κιβωτό από άσηπτα ξύλα», και «έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο», και «είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», και ο Δαβίδ λέει «είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου»· και πουθενά δεν είπε ο Κύριος «Θεό μου και Θεό σας».

Αυτά βέβαια είναι αγαθά, πατέρα, και πολύ κοντά στον άριστο σκοπό· (και σκοπός για εμένα είναι ο Θεός, ο οποίος δεν νοείται πλέον μέσα από κάτοπτρο)· μόνος όμως απέμεινε μέσα μου ο χόλος και ο γλυκός όλεθρος, που με κατατρώει, όπως η κρυφή σκουριά τον σκληρό σίδηρο, ή σαν το ολέθριο δηλητήριο του απιστότατου δράκοντα, ο οποίος με μια μικρή γεύση εξόρισε τους πρωτόπλαστους από τον Παράδεισο, και τους στέρησε τη θεότητα, από την οποία εξέπεσε και ο ίδιος.

Επειδή όμως, από φθόνο του διαβόλου και από την παρακίνηση της γυναίκας, την οποία εκείνη υπέστη ως πιο ευάλωτη και τη μετέδωσε ως πιο πειστική (αλίμονο στην αδυναμία μου! διότι η αδυναμία του προπάτορα είναι και δική μου), λησμόνησε τη δοθείσα εντολή και νικήθηκε από την πικρή γεύση· και συγχρόνως γίνεται, εξαιτίας της κακίας, εξόριστος από το ξύλο της ζωής, από τον παράδεισο και από τον Θεό, και ντύνεται τους δερμάτινους χιτώνες, ίσως δηλαδή την παχύτερη, θνητή και αντίτυπη σάρκα· και τότε για πρώτη φορά γνωρίζει τη δική του ντροπή και κρύβεται από τον Θεό. Κερδίζει, βέβαια, κάτι και εδώ: τον θάνατο και τη διακοπή της αμαρτίας, ώστε να μην παραμείνει το κακό αθάνατο· και έτσι η τιμωρία μετατρέπεται σε φιλανθρωπία. Διότι με αυτόν τον τρόπο πείθομαι εγώ ότι τιμωρεί ο Θεός.

Διότι, όσους είναι πιο επιρρεπείς στη χαλάρωση, η εκδήλωση της οργής τούς συμμαζεύει μέσω του φόβου, και για όσους έχουν ανάγκη το φάρμακο της μετάνοιας, λέγει ότι ο Κύριος μεταμελείται μαζί τους για την κακία· σε όσους πάλι, λόγω κάποιας ευημερίας, παραφέρονται με αλαζονεία, προδεικνύει —μέσα από τη μεταμέλεια για τον Σαούλ— ότι η ευημερία τους δεν θα διαρκέσει, έστω και αν αυτή φαίνεται να προέρχεται από τον Θεό. Και για εκείνους που δεν βυθίζονται στην πτώση της αμαρτίας, αλλά αφυπνίζονται σαν από κάποιον ύπνο του μάταιου βίου, λέγει ότι ο Θεός εγείρεται και ξυπνά μαζί τους. Αναφέρει εξάλλου ότι ίσταται, για όσους βαδίζουν ακλόνητα στο αγαθό, και ότι κάθηται, για όσους είναι σταθερά εδραιωμένοι στο αγαθό, ενώ αντιθέτως, ότι κινείται και περιπατεί, σε σχέση με εκείνους που έχουν μετακινηθεί από τη σταθερότητα στο αγαθό. Όπως ακριβώς διηγείται η εξιστόρηση για τον Αδάμ, η οποία περιγράφει τον Θεό να περιπατεί στον παράδεισο το δειλινό, υποδηλώνοντας με μεν το δειλινό τη ροπή του πρωτοπλάστου προς το σκότος, με δε την κίνηση το ασταθές και ευμετάβολο του ανθρώπου ως προς το αγαθό.

Αυτός όμως, μη διατηρώντας τον εαυτό του εντός αυτών των χαρισμάτων, ούτε τιμώντας το υπέρμετρο μεγαλείο της αξίας του, ούτε διαφυλάττοντας την ελευθερία της εξουσίας του, άκουσε τον παράνομο και εχθρό της αλήθειας, και προέβη στην παρακοή, και έγινε ο αθάνατος θνητός, ο άρχοντας του παραδείσου γυμνός από την κατοικία του σε αυτόν, αυτός που βάδιζε στους δρόμους της αλήθειας έγινε περίγελος των δαιμόνων, αυτός που ήταν πλήρης Αγίου Πνεύματος γέμισε με πονηρά πνεύματα, ο στολισμένος με το χάρισμα της προφητείας έφτασε να μη γνωρίζει ούτε ποιος ήταν ο ίδιος. Αφού λοιπόν ολοκληρώθηκε η θανατηφόρα παρακοή, ο Αδάμ και η Εύα είδαν ότι ήταν γυμνοί εξαιτίας της παράβασής τους. Διότι, όταν ήταν ντυμένοι με τη θεοστόλιστη στολή της αθανασίας, δεν έβλεπαν τη γύμνια τους· όταν όμως ήρθε η παράβαση και ολοκληρώθηκε το έργο της παρακοής, τότε αντίκρισαν την ασχήμια τους. Έπειτα, όπως αναφέρεται, «άκουσαν τη φωνή του Κυρίου που περπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, και κρύφτηκαν και ο Αδάμ και η γυναίκα του από το πρόσωπο του Κυρίου του Θεού». Αποκόπηκε η αφορμή της παρρησίας· ήρθε η παράβαση, και κρύβονται από τον Παντοκράτορα. Τέτοιοι είναι εκείνοι που είναι περιβεβλημένοι με αμαρτίες.

Διότι, όταν κάποιος πορνεύσει ή μοιχεύσει, και εξέλθει από την πόρτα της πόρνης, και συναντήσει είτε άνδρα είτε γυναίκα, οι οποίοι συζητούν για τις δικές τους υποθέσεις, αυτός που διέπραξε την αμαρτία νομίζει ότι η συζήτηση γίνεται για τον ίδιο, και ερυθριά και ντρέπεται, καθώς η αμαρτία τον ελέγχει εσωτερικά. Αυτό έπαθαν ο Αδάμ και η Εύα. Διότι, παρόλο που πολλές φορές ο Θεός περπατούσε μέσα στον παράδεισο, ποτέ δεν ένιωσαν συστολή ούτε Τον ντράπηκαν· αλλά όταν συντελέστηκε το έργο της αμαρτίας και της παρακοής, τότε κρύβονται από το πρόσωπο του Θεού, ο Οποίος επιβλέπει τα πάντα, προσδοκώντας να κερδίσουν κάτι· αλλά μάταιη αποδείχθηκε για αυτούς αυτή η σκέψη.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖ΄. «Και άκουσαν τη φωνή του Κυρίου του Θεού που περιπατούσε στον παράδεισο το δειλινό». α΄. Επαρκώς, νομίζω, σύμφωνα με τις δυνάμεις μας, αναπτύξαμε προηγουμένως την ερμηνεία σχετικά με το δέντρο, διδάσκοντας την αγάπη σας για ποιον λόγο η θεία Γραφή το ονόμασε «γνωστόν καλού και πονηρού»· γι' αυτό θέλω σήμερα να προχωρήσω στα επόμενα, ώστε να μάθετε την άφατη φιλανθρωπία του Θεού και πόση συγκατάβαση έδειξε από πρόνοια για το δικό μας γένος. Διότι τα πάντα τα έπραξε και τα οικονόμησε, ώστε αυτό το λογικό ον που δημιουργήθηκε από Αυτόν να απολαμβάνει κάθε τιμή και σε τίποτα να μην υστερεί από τον τρόπο ζωής των αγγέλων, αλλά, αν και με σώμα, να κατέχει τη δική τους απάθεια.

Επειδή λοιπόν είδε ότι και οι δύο από ραθυμία παρέβησαν τις προσταγές του, και μάλιστα παρόλο που τους είχε προειδοποιήσει μέσω της απειλής και τους είχε καταστήσει πιο ασφαλείς, ούτε και έτσι παραιτείται από τη φιλανθρωπία του. Αντιθέτως, ενεργώντας σύμφωνα με την οικεία του αγαθότητα, όπως ακριβώς ένας φιλόστοργος πατέρας που βλέπει το παιδί του εξαιτίας της ραθυμίας να πράττει έργα ανάξια της δικής του ευγενικής καταγωγής και να κατακρημνίζεται από την ύψιστη τιμή στην έσχατη ευτέλεια, συγκινείται βαθύτατα στα πατρικά του σπλάγχνα και ούτε και έτσι ανέχεται να το εγκαταλείψει, αλλά πάλι εκδηλώνει τη δική του στοργή, θέλοντας σιγά σιγά να το απαλλάξει από εκείνη την ευτέλεια και να το επαναφέρει στην αρχική του τιμή. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και ο αγαθός Θεός, σπλαγχνιζόμενος τον άνθρωπο για την επιβουλή που υπέστη, καθώς συμπαρασύρθηκε στην απάτη μαζί με τη γυναίκα και αποδέχθηκε τη συμβουλή του διαβόλου μέσω του όφεως, σαν ιατρός που προστρέχει σε κάποιον που ασθενεί, υποφέρει, είναι κατάκοιτος και έχει ανάγκη από πολλή θεραπεία και από τα χέρια του ιατρού, πηγαίνει αμέσως κοντά του. Αλλά, για να μάθετε και από τα ίδια τα λόγια την άφατη συγκατάβαση του Θεού, είναι αναγκαίο να ακούσετε αυτά που αναγνώσθηκαν. «Και άκουσαν», λέει, «τη φωνή του Κυρίου του Θεού που περιπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, και κρύφτηκαν και ο Αδάμ και η γυναίκα του από το πρόσωπο του Κυρίου ανάμεσα στα δέντρα του παραδείσου».

Ας μην προσπεράσουμε επιφανειακά, αγαπητοί, τα όσα έχουν ειπωθεί από τη θεία Γραφή, ούτε να σταθούμε μόνο στις λέξεις, αλλά ας κατανοήσουμε ότι η ταπεινότητα των εκφράσεων οφείλεται στη δική μας αδυναμία, και ότι τα πάντα γίνονται με τρόπο θεοπρεπή για τη δική μας σωτηρία. Διότι πες μου, εάν θελήσουμε να ακολουθήσουμε κατά γράμμα τις εκφράσεις και δεν εκλάβουμε τα λεγόμενα θεοπρεπώς, πώς δεν θα προκύψουν πολλά άτοπα; Ιδού, ας εξετάσουμε το ζήτημα από την ίδια την αρχή του αναγνώσματος: «Και άκουσαν», λέει, «τη φωνή του Κυρίου του Θεού, ο οποίος περπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, και κρύφτηκαν». Τι λες; Ο Θεός περπατά; Και θα του αποδώσουμε πόδια; Και δεν θα κατανοήσουμε τίποτε πιο υψηλό από αυτό; Ο Θεός δεν περπατά· μη γένοιτο. Πώς θα μπορούσε, άλλωστε, αυτός που είναι πανταχού παρών και πληροί τα πάντα; Αυτός που έχει τον ουρανό ως θρόνο και τη γη ως υποπόδιο, είναι δυνατόν να περιορίζεται μέσα στον παράδεισο; Και ποιος λογικός άνθρωπος θα μπορούσε να τα πει αυτά;

Τίποτα δεν είναι χειρότερο από την αμαρτία, αγαπητέ· διότι αυτή, όταν εισχωρήσει, όχι μόνο μας γεμίζει με αισχύνη, αλλά καθιστά ανόητους και εκείνους που προηγουμένως ήταν συνετοί και γεμάτοι από πολλή σοφία. Σκέψου, λοιπόν, πόση ανοησία επέδειξε πλέον αυτός που προηγουμένως ήταν μέτοχος τόσης σοφίας, αυτός που με τα ίδια του τα έργα μάς απέδειξε τη σοφία που του είχε παραχωρηθεί, αυτός που προφήτευσε τέτοια πράγματα: «Ακούγοντας», λέει, «τη φωνή του Κυρίου του Θεού που περπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, κρύφτηκε αυτός και η γυναίκα του από το πρόσωπο του Κυρίου του Θεού ανάμεσα στα δέντρα του παραδείσου». Πόσης ανοησίας δείγμα δεν θα ήταν αυτό, το να επιχειρούν να κρυφτούν από τον Θεό, τον πανταχού παρόντα, τον Δημιουργό, Αυτόν που έφερε τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, Αυτόν που γνωρίζει τα απόκρυφα, Αυτόν που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές των ανθρώπων και κατανοεί όλα τους τα έργα, Αυτόν που ερευνά καρδιές και νεφρούς, Αυτόν που γνωρίζει ακόμη και τα ίδια τα σκιρτήματα της καρδιάς μας;

Αλλά μην απορείς, αγαπητέ· διότι τέτοια είναι η συνήθεια όσων αμαρτάνουν: κι αν ακόμη δεν μπορούν να κρυφτούν, πασχίζουν εντούτοις να κρυφτούν. Για να κατανοήσεις ότι ενήργησαν έτσι επειδή δεν άντεχαν την ντροπή με την οποία περιέβαλαν τον εαυτό τους μετά την αμαρτία, έχοντας γυμνωθεί από εκείνη την άφθαρτη δόξα, αναλογίσου μάλιστα και πού κρύβονται: στο μέσο του παραδείσου. Όπως ακριβώς κάποιοι φαύλοι και αχάριστοι δούλοι, μην μπορώντας να περάσουν απαρατήρητοι από τον κύριό τους, επιχειρούν να τρέχουν εδώ κι εκεί στις γωνίες του σπιτιού, καθώς ο φόβος συγκλονίζει τη διάνοιά τους, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και αυτοί, μη βρίσκοντας καμία διέξοδο, περιφέρονται μέσα στο ίδιο τους το σπίτι, δηλαδή μέσα στον παράδεισο. Και δεν αναφέρεται τυχαία ο χρόνος: «Άκουσαν», λέει, «τη φωνή του Κυρίου του Θεού να περιπατεί στον παράδεισο το δειλινό»· αλλά αναφέρεται για να μάθεις τη φιλανθρωπία του Δεσπότη, ότι δεν καθυστέρησε ούτε στο ελάχιστο, παρά είδε αμέσως το γεγονός και το μέγεθος της πληγής, και έσπευσε να τη θεραπεύσει, ώστε να μην εξαπλωθεί η πληγή και καταστήσει το τραύμα ανίατο. Γι' αυτόν τον λόγο σπεύδει να προλάβει την κατάσταση, και στέκεται αμέσως εμπόδιο στην εξάπλωση της πληγής, και δεν τους άφησε απροστάτευτους ούτε για μια στιγμή, εκδηλώνοντας τη δική Του αγαθότητα.

Και ο μεν Ζακχαίος, έχοντας άγνοια, το έπραττε αυτό, παρακινούμενος από θείο ζήλο και φλεγόμενος από πνευματικό έρωτα έτρεχε προς τη συκομουριά· ο δε Κύριος, διαβλέποντας κάτι το μυστικό, του έλεγε: «Κατέβα· γνωρίζω την ψυχή σου, γνωρίζω τον όσιο έρωτά σου· κατέβα· θυμήσου ότι ο Αδάμ, όταν γυμνώθηκε, κρύφτηκε κάτω από τη συκιά· εσύ όμως, που θέλεις να σωθείς, μην ανεβαίνεις σε συκομουριά. Πρέπει εγώ να ξηράνω αυτό το συκόμορο, και να φυτέψω άλλο, τον Σταυρό. Εκείνο είναι αγαθό δέντρο, σε εκείνο να ανεβαίνεις με το βήμα της ψυχής. Διότι από εκεί είσαι έτοιμος να ανυψωθείς στους ουρανούς· σε αυτό εδώ το δέντρο όμως, και ο όφις περιπλέκεται στα φύλλα, σε αυτό κρύβεται, σε αυτό έφτιαξε τη φωλιά του· σπεύσε, κατέβα, προτού να ψιθυρίσει στην ψυχή σου, όπως έκανε και στην Εύα πείθοντάς την να γευτεί τη γλυκιά ηδονή· σπεύσε, κατέβα· ενόσω στέκομαι εγώ εδώ, κατέβα· διότι, καθώς εγώ τον κοιτάζω, εκείνος έχει φιμωθεί».

Προτροπή προς αρετή· και στο: Περπατούσε ο Θεός το δειλινό στον παράδεισο· και περί της αποφυγής των όρκων. Ομιλία Ηʹ. αʹ. Μάθατε προηγουμένως πώς ολόκληρη η Γραφή προσφέρει παρηγορία και ανακούφιση, ακόμη και αν πρόκειται για ιστορική διήγηση. Διότι και το «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και την γη», αποτελούσε ιστορική εξιστόρηση, αλλά ο λόγος απέδειξε ότι η φράση είναι γεμάτη από άφθονη παρηγορία· όπως, για παράδειγμα, ότι ο Θεός ετοίμασε διπλή τράπεζα, παραθέτοντας μαζί τη γη και τη θάλασσα, και άναψε από ψηλά διπλούς φωστήρες, τον ήλιο και τη σελήνη, και δημιούργησε διπλό χρόνο πορείας, την ημέρα και τη νύχτα, ορίζοντας την μεν πρώτη για εργασία, τη δε δεύτερη για ανάπαυση.

Διότι γνωρίζω καλά ότι όλοι σας περιμένετε με ανυπομονησία, και ο καθένας από εσάς αγωνιά να μάθει για ποιον λόγο δεν δόθηκε από την αρχή αυτό το βιβλίο, αλλά ούτε και τώρα βλέπω να είναι η κατάλληλη στιγμή για αυτήν την εξήγηση. Γιατί άραγε; Επειδή η εβδομάδα πλησιάζει στο τέλος της για εμάς, και φοβάμαι να καταπιαστώ με το θέμα και έπειτα να διακόψω αμέσως τη διδασκαλία. Διότι το θέμα αυτό απαιτεί από εμάς πολλές συνεχόμενες ημέρες και αδιάσπαστη προσοχή· γι' αυτό ας το αναβάλουμε και πάλι. Αλλά μη δυσανασχετείτε, θα σας αποδώσουμε οπωσδήποτε το χρέος με τόκο· διότι έτσι συμφέρει και σε εμάς που το καταβάλλουμε. Προς το παρόν όμως, θα αναφέρουμε τώρα εκείνο που παραλείφθηκε χθες. Και ποιο ήταν αυτό που παραλείφθηκε χθες; «Περπατούσε», λέει, «ο Θεός στον παράδεισο το δειλινό». Τι λες, πες μου; Περπατούσε ο Θεός; Δεν περπατούσε ο Θεός· διότι πώς είναι δυνατόν, Εκείνος που είναι ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών; Αλλά ενέβαλε τέτοια αίσθηση στον Αδάμ, ώστε να συσταλεί από δέος, για να μην είναι αμέριμνος, ώστε να προβάλει τη φυγή και την απόκρυψή του ως ένα μέρος της απολογίας του, ακόμη και πριν από τα ίδια του τα λόγια.

Και πώς να μην είναι τα λόγια αυτά δείγμα έσχατης παραφροσύνης; Διότι, εάν ο διάβολος τον πλησίαζε και τον συμβούλευε να αποστατήσει από τον Θεό χωρίς εκείνος να έχει λάβει προηγουμένως την εντολή, θα τον είχε πείσει πολύ εύκολα. Επειδή εκείνος που, μετά την παροχή του προστάγματος, περιφρόνησε αυτόν που του το έδωσε, αν δεν είχε ακούσει απολύτως τίποτα από εκείνον, γρήγορα θα αγνοούσε ότι βρίσκεται υπό την εξουσία κάποιου κυρίου. Γι' αυτόν τον λόγο, ο Θεός, προλαμβάνοντας μέσα από αυτά που προσέταξε, του δίδαξε ότι έχει και Κύριο, και ότι πρέπει να τον υπακούει σε όλα. «Και τι περισσότερο προέκυψε από αυτό;» θα πει κάποιος. Καταρχάς, ακόμη και αν δεν είχε προκύψει τίποτα, αυτό δεν θα οφειλόταν στον Θεό που τον δίδαξε, αλλά σε εκείνον που δεν αποδέχθηκε αυτή την άριστη διαπαιδαγώγηση. Τώρα όμως, ακόμη και μετά την παράβαση, η δοθείσα εντολή δεν αποδείχθηκε καθόλου ανώφελη. Διότι, και το να κρυφτούν, και το να ομολογήσουν την αμαρτία τους, και το να σπεύσει ο μεν άνδρας να μεταθέσει την αιτία των όσων συνέβησαν στη γυναίκα, και εκείνη στο φίδι, είναι πράξεις ανθρώπων που φοβούνται, που τρέμουν και που έχουν αναγνωρίσει το κύρος του Θεού. Το πόσο μεγάλο κέρδος ήταν, λοιπόν, να μεταστραφούν από εκείνη τη σατανική προσδοκία σε έναν τόσο μεγάλο φόβο, κανείς δεν το αγνοεί. Διότι εκείνος που φαντάστηκε ότι θα φτάσει στην ισοθεΐα, τώρα ταπεινωνόταν και συστελλόταν τόσο πολύ, ώστε να τρέμει μπροστά στην τιμωρία και την κόλαση, και να ομολογεί τη δική του αμαρτία.

Ποιος κατασκεύασε πρώτος εικόνα; Ο ίδιος ο Θεός πρώτος γέννησε τον μονογενή Υιό και Λόγο Του, τη ζωντανή, φυσική εικόνα Του, τον απαράλλακτο χαρακτήρα της αϊδιότητάς Του, και έπλασε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του. Και ο Αδάμ είδε τον Θεό και άκουσε τον ήχο των βημάτων Του να περπατά το δειλινό και κρύφτηκε στον παράδεισο, και ο Ιακώβ είδε και πάλεψε με τον Θεό —και είναι φανερό ότι ο Θεός τού εμφανίστηκε ως άνθρωπος—, και ο Μωυσής είδε σαν νώτα ανθρώπου, και ο Ησαΐας είδε σαν άνθρωπο να κάθεται πάνω σε θρόνο, και ο Δανιήλ είδε ομοίωμα ανθρώπου και σαν Υιό ανθρώπου να έρχεται προς τον Παλαιό των Ημερών. Και κανείς δεν είδε τη φύση του Θεού, αλλά τον τύπο και την εικόνα αυτού που επρόκειτο να γίνει· διότι ο αόρατος Υιός και Λόγος του Θεού επρόκειτο να γίνει αληθινά άνθρωπος, για να ενωθεί με τη φύση μας και να γίνει ορατός πάνω στη γη. Προσκύνησαν, λοιπόν, όλοι όσοι είδαν τον τύπο και την εικόνα του μέλλοντος, καθώς λέει ο απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους επιστολή: «Όλοι αυτοί πέθαναν έχοντας πίστη, χωρίς να λάβουν τις υποσχέσεις, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις ασπάστηκαν». Εγώ, λοιπόν, πώς να μην κατασκευάσω εικόνα Εκείνου που για χάρη μου έγινε ορατός λαμβάνοντας τη φύση της σάρκας, και πώς να μην Τον προσκυνήσω και Τον τιμήσω μέσω της τιμής και της προσκύνησης προς την εικόνα Του;

Μαθαίνοντας δε ο απατεώνας το μυστικό της εντολής, ρίχνει εύστοχα το δόλωμα της απάτης, γεμάτο από θανατηφόρο δηλητήριο, και αποκρίθηκε: «Δεν θα πεθάνετε· διότι γνωρίζει ο Θεός, ότι την ημέρα που θα φάτε από αυτό, θα διανοιχτούν οι οφθαλμοί σας και θα γίνετε σαν θεοί, γνωρίζοντας το καλό και το κακό». Ω της πλάνης, ω της μανίας! Επειδή φθόνησε την προκοπή σας ο Θεός, λέει, για να μην ομοιωθείτε και εσείς με αυτόν και γίνετε θεοί, εμπόδισε τη βρώση από το δέντρο, όμως δεν θα πεθάνετε. Όντως, «φθείρουν τα καλά ήθη οι κακές συναναστροφές». Πιστεύει η γυναίκα στα μιαρά λόγια της απάτης του απατεώνα, θεωρεί τον ολέθριο πιο αξιόπιστο από τον Δεσπότη, παρατηρεί με πιο περίεργα μάτια την καλλονή και την ωραιότητα του δέντρου και του καρπού, και παίρνοντας από τον καρπό έφαγε. Το πώς όμως έφαγε, είτε αισθητά είτε νοητά, δεν το γνωρίζουμε, καθώς η Γραφή μαρτυρεί φανερά μόνο αυτό, ότι έφαγε, προφανώς όπως ήταν συνήθεια σε εκείνη την τότε φύση να μεταλαμβάνει τροφής. Αφού δε πρόσφερε και στον άνδρα και έφαγαν και οι δύο, προσδοκώντας θέωση και οξύτερη όραση, συνέβη εντελώς το αντίθετο, διότι και το αξίωμα που νόμιζαν ότι κατείχαν τους αφαιρέθηκε αμέσως. Και αφού αντίκρισαν τη δική τους γύμνια ντράπηκαν, και προσπαθώντας να κρυφτούν από τον Θεό κρύβονταν ανάμεσα στα δέντρα του παραδείσου, σκεπάζοντας τον εαυτό τους με φύλλα συκιάς.

Είναι προφανές ότι σε εκείνο από το οποίο έφαγαν και γυμνώθηκαν, σε αυτό ακριβώς κρύβονται και με τα φύλλα καλύπτονται. Διότι η Γραφή ανέφερε εκ των προτέρων τη θέση του δέντρου, ότι φύτρωσε στο μέσο του παραδείσου. Μετά την παράβαση, ανέφερε πάλι ότι κρύφτηκαν στο μέσο του δέντρου του παραδείσου, εκείνου δηλαδή από το οποίο έφαγαν και γυμνώθηκαν.

Και σχετικά με τα Σόδομα, που λέει: «Θα κατέβω να δω», και ότι: «Άκουσαν αυτόν να περιπατεί στον παράδεισο», και ότι: «Κατέβηκε ο Θεός στο όρος Σινά», και ότι: «Ελάτε να κατέβουμε» και με πολλά τέτοια που αναφέρει η Γραφή, διδάσκει ολοφάνερα τη μακροθυμία του Θεού, ότι δηλαδή δεν πατάσσει τους αμαρτωλούς αμέσως και παρευθύς, εάν δεν δει ότι η κακία τους είναι αθεράπευτη, διδάσκοντας έτσι και αυτούς που βρίσκονται στην εξουσία να μακροθυμούν και να μην οργίζονται παρευθύς εναντίον κάποιου μόνο από όσα άκουσαν και να μην αποφασίζουν ανεξέταστα. «Μάθε πρώτα», λέει, «και τότε επιτίμησε». Επιπλέον δε, εκείνες οι καταβάσεις προτύπωναν σαφώς και την κατάβαση του Θεού Λόγου κατά τους έσχατους καιρούς. «Και είπε ο Κύριος: Ιδού, όλοι έχουν ένα γένος και ένα χείλος, και αυτό άρχισαν να κάνουν, και τώρα δεν θα εμποδιστούν από όλα όσα θα επιθυμήσουν να κάνουν», επειδή χρησιμοποιούν την ομογένεια και την ομογλωσσία τους για το κακό. «Ελάτε να κατέβουμε και να συγχύσουμε εκεί τη γλώσσα τους». Δεν είπε τις γλώσσες, αλλά τη γλώσσα, διότι ήταν μία. Διότι αυτό ακριβώς φανέρωνε το ένα χείλος και η μία φωνή όλων. «Ας συγχύσουμε τη γλώσσα τους, ώστε να μην ακούει ο καθένας τη φωνή του πλησίον του».

Κακό, λοιπόν, και χείριστο και πάρα πολύ κακό έχει καταστεί το πάθος του φθόνου, και ένα άλλο κακό πάλι είναι το να αμαρτάνει κανείς και να αποκρύπτει τα αμαρτήματά του χωρίς να τα εξομολογείται. Το πιο άθλιο όμως και πιο αγνώμον από όλα, είναι όταν κάποιος προσπαθεί να κρυφτεί από τον ίδιο τον Θεό, πράγμα που έπαθαν παλαιότερα τόσο ο Αδάμ όσο και ο Κάιν. Γι' αυτό, ο μεν προσπαθούσε να κρυφτεί από τον Θεό ανάμεσα στα δέντρα του παραδείσου, ο δε, θέλοντας και αυτός να αποκρύψει τον φόνο του αδελφού του από τον Θεό, όταν ρωτήθηκε από Εκείνον: «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;», απάντησε άφρονα και αναιδή: «Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;». Αλλά καθώς θα προχωρά ο λόγος, θα εκθέσει τα περί του Κάιν σαφέστερα, ενώ τώρα επείγεται να μιλήσει για τον Αδάμ.

Διότι, ενώ αυτός κρυβόταν στο μέσο του παραδείσου και άκουγε το «Αδάμ, πού είσαι;» και «Ποιος σου ανήγγειλε ότι είσαι γυμνός, εάν δεν έφαγες από το δέντρο, από το οποίο σε πρόσταξα, μόνο από αυτό, να μην φας;», εκείνος αποκρίθηκε: «Η γυναίκα, την οποία μου έδωσες να είναι μαζί μου, αυτή μου έδωσε από το δέντρο, και έφαγα». Δεν έγινα εγώ, λέει, αίτιος αυτής της παραβάσεως, αλλά η γυναίκα αυτή, η οποία μου πρόσφερε τον καρπό, ίσως μάλιστα και εσύ ο ίδιος, ο οποίος την έδωσες να είναι μαζί μου. Εάν εσύ δεν μου την είχες δώσει, αυτή δεν θα μου πρόσφερε τον καρπό. Και εάν αυτή δεν μου τον πρόσφερε, δεν θα έτρωγα. Και εάν δεν έτρωγα, δεν θα γυμνωνόμουν. Και εάν δεν γυμνωνόμουν, δεν θα ντρεπόμουν. Και εάν δεν ντρεπόμουν, δεν θα κρυβόμουν ανάμεσα στα δέντρα του παραδείσου.

Προς τον οποίο ο δικαστής, κρίνοντας δίκαια, αποφάνθηκε: Εάν λοιπόν, λέει, αγωνίζεσαι να αποδείξεις εκείνον υπεύθυνο μόνο και μόνο επειδή σου έδωσε το ξίφος, πώς εσύ, που διέπραξες τον φόνο, νομίζεις ότι θα σταθείς ενώπιον του κριτή ανεύθυνος; Βλέπεις τι είδους καταδίκη δέχεται αυτός που αμαρτάνει και κατηγορεί άλλους; Είναι καλό, λοιπόν, να προσέχουμε τους εαυτούς μας ώστε να μην αμαρτάνουμε καθόλου· εάν όμως τυχόν συμβεί και αυτό, είναι καλό να μην «προφασιζόμαστε δικαιολογίες για τις αμαρτίες μας», δηλαδή να μην κατηγορούμε άλλο πρόσωπο, αλλά μάλλον να κατηγορούμε τους εαυτούς μας για κάθε αμάρτημα και να κατακρίνουμε οι ίδιοι τον εαυτό μας και να κάνουμε ολόψυχα την εξαγόρευση. Διότι, εάν ο προπάτορας είχε χρησιμοποιήσει αυτό το φάρμακο, θα είχε οπωσδήποτε τύχει της θείας συγχώρεσης λόγω του άμετρου ελέους. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο αντιλήφθηκε τον Θεό να περπατά στον παράδεισο το δειλινό, σαν να πλησίαζε τάχα τοπικά Εκείνος που τα πληροί όλα παντού και να τον αναζητά μέσα στον παράδεισο, σαν να αγνοούσε τάχα πού κρύβεται, και να τον αναζητά και να του φωνάζει λέγοντας: «Αδάμ, πού είσαι;» Διότι γνωρίζω και τον τόπο, πού βρίσκεσαι και πού κρύβεσαι, γνωρίζω τον τρόπο, γνωρίζω την πτώση στην οποία έχεις περιπέσει και ήρθα προς εσένα απερίγραπτα και σου φωνάζω «Αδάμ, πού είσαι;», για να έρθεις και εσύ σε εμένα, όπως και εγώ ήρθα σε εσένα, και να αποκαλύψεις μέσω της μετάνοιας και της εξαγόρευσης την πτώση στην οποία έπεσες. «Αδάμ, πού είσαι;»

Και αυτός, λοιπόν, ο τρόπος της δολιότητας είναι γι' αυτόν τόσο αρχαίος και συνηθισμένος. Διότι, αφού δελέασε τον Αδάμ, εκείνον τον πρώτο άνθρωπο, με την ελπίδα της θεώσεως, τον κατέστησε έτσι παραβάτη της εντολής, έκπτωτο από τον Θεό και εξόριστο από τον παράδεισο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διαψευστεί στην ελπίδα του και να απογυμνωθεί από τα αγαθά που είχε στα χέρια του.

Εκείνος που γεύτηκε τον θάνατο ενθρονίζεται στους ουρανούς εκ νεκρών, ώστε η ανθρώπινη φύση, ατενίζοντας από κάτω προς αυτόν που βρίσκεται στους ουρανούς, να μην αμφιβάλλει καθόλου για την αθανασία, βλέποντας αυτόν που προήλθε από αυτήν να βασιλεύει αιώνια στους ουρανούς. «Ποιος θα λαλήσει τις δυναστείες του Κυρίου;» Συμβασιλεύει με τη θεότητα η φύση, η οποία προηγουμένως στον παράδεισο δεν άντεχε ούτε να ακούσει τη θεϊκή φωνή, αλλά δραπέτευε και κρυβόταν από τον φόβο. Ω της αγαθότητας απέναντί μου! Δεν θυμάται την παράβαση, δεν μνησικακεί για τη συμφωνία με το φίδι, δεν υπολογίζει την αγνωμοσύνη του γένους, δεν ντράπηκε για την πτώση της φύσεως. Αλλά, ενώ αυτή βρισκόταν στα ίδια τα βάραθρα του θανάτου, στα ίδια τα άδυτα της ασέβειας, την αρπάζει με άρρητο πλούτο φιλανθρωπίας, και, αφού την ανέσυρε από τα βάθη του Άδη και ο Δημιουργός ανύψωσε το δημιούργημα μαζί με τη θεότητά Του, το εγκαθίδρυσε στους πατρικούς κόλπους. Γι' αυτό και ο Παύλος φώναζε: «Μας ανέστησε μαζί Του και μας έβαλε να καθίσουμε μαζί Του στα επουράνια».

Στον τυφλωμένο Αδάμ στην Εδέμ φανερώθηκε ήλιος από τη Βηθλεέμ, και άνοιξε τα μάτια του ξεπλένοντάς τα με τα ύδατα του Ιορδάνη. Στον καταμαυρισμένο και συσκοτισμένο ανέτειλε φως άσβεστο. Δεν υπάρχει πια νύχτα γι' αυτόν, αλλά τα πάντα είναι ημέρα. Το βαθύ πρωινό γεννήθηκε γι' αυτόν, διότι κρύφτηκε κατά το δειλινό, όπως έχει γραφτεί. Βρήκε αυγή να τον φωτίζει αυτός που έπεσε κατά την εσπέρα, απαλλάχθηκε από τον γνόφο και προχωρούσε προς τον όρθρο που φανερώθηκε και φώτισε τα πάντα.