Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 30:39

Πρέπει δε και να προσκολλώμαστε στους αγίους Πατέρες, και από τις θεωρίες τους και τα λόγια τους και τον στεναγμό τους και τον καλό τους βίο να γεμίζουμε με την κατά Θεόν κατάνυξη. Διότι τα πρόβατα του Ιακώβ, ατενίζοντας τα ραβδιά μέσα στα νερά, συλλάμβαναν και γεννούσαν σύμφωνα με την όψη των ραβδιών. Και εάν αποτυπώσουμε στον εαυτό μας τα υποδείγματά τους, ώστε να αντιμετωπίζουμε με τον ίδιο τρόπο τα πράγματα, δεν θα αργήσουμε να βαδίσουμε στην οδό μαζί τους.

Φαινόταν δε πάνω στις ράβδους το λευκό, το οποίο ξεφλούδισε ώστε να είναι παρδαλό. Και τοποθέτησε τις ράβδους, τις οποίες ξεφλούδισε, μέσα στις γούρνες των ποτιστριών του νερού, ώστε, όταν θα έρχονταν τα πρόβατα να πιουν, καθώς θα έρχονταν ενώπιον των ράβδων για να πιουν, να συλλαμβάνουν τα πρόβατα κοιτώντας τις ράβδους. Και τα πρόβατα γεννούσαν μικρά ολόλευκα, και παρδαλά, και σταχτιά με στίγματα. Τους δε αμνούς τους διαχώρισε ο Ιακώβ, και τοποθέτησε απέναντι από τα πρόβατα κάθε ολόλευκο κριάρι, και κάθε παρδαλό ανάμεσα στους αμνούς. Και ξεχώρισε για τον εαυτό του δικά του ποίμνια, και δεν τα ανέμειξε με τα πρόβατα του Λάβαν.

Θα μπορούσαν πάλι να νοηθούν ως ληνοί και ποτιστήρια του λογικού ποιμνίου, δηλαδή εμάς, τα συγγράμματα του Μωυσή και τα προφητικά κηρύγματα, που σχεδόν αναβλύζουν σε εμάς τον άνωθεν και από τον Θεό λόγο. Διότι έχει γραφτεί: «Και θα αντλήσετε ύδωρ μετ' ευφροσύνης από τις πηγές του σωτηρίου». Εκεί θα βρούμε τον Εμμανουήλ, τη ράβδο της δυνάμεως, που υπέστη θάνατο για εμάς, και είναι πρωτότοκος εκ των νεκρών, και υψώνεται μέσα στη δόξα, και πληθαίνει τους πιστούς, όπως ακριβώς ανέφερα προηγουμένως. Διότι ολόκληρος ο λόγος των αγίων προφητών, καθώς και του Μωυσή, συγκλίνει στο μυστήριο του Χριστού. Γι' αυτό και ο σοφός Παύλος είπε ότι «Τέλος του νόμου και των προφητών είναι ο Χριστός». Όμως ο Ιακώβ ξεφλούδισε τις ράβδους βγάζοντας λευκές λωρίδες, αφαιρώντας τον χλωρό φλοιό· και έτσι τα ζώα επιθυμούσαν σε αυτές το ποικιλόχρωμο. Διότι ο Χριστός αφαιρεί κατά κάποιον τρόπο τη σκιά του νόμου και το οιονεί καταπέτασμα των προφητικών συγγραμμάτων, και φανερώνοντάς μας τον λόγο που βρίσκεται σε αυτά λευκασμένο και εντελώς καθαρό, προσφέρει πνευματική επωδό· και σχεδόν πείθει εκείνον που θέλει να ποικίλλεται προς την αρετή να την επιθυμεί διακαώς, ασκώντας την με δύο τρόπους, εννοώ με έργα και με λόγια. Γι' αυτό, άλλωστε, οι θεσπέσιοι προφήτες, αναλαμβάνοντας το πρόσωπο εκείνων που έχουν δικαιωθεί μέσω της πίστης, ανακραυγάζουν ξεκάθαρα: «Εξαιτίας του φόβου σου, Κύριε, συλλάβαμε στη γαστέρα, και αισθανθήκαμε ωδίνες, και γεννήσαμε πνεύμα σωτηρίας σου».

Και πρόσεξε την προθυμία του καλού δασκάλου, από πού άδραξε τον τύπο της αρετής μου. Συγκράτησε, για να το πω έτσι, το ραβδί του σώματος, και αφού ξερίζωσε τη συνήθεια των άλογων παθών, αφαίρεσε τα λέπια μου, τη φθορά των ματιών· και απομακρύνοντας το χλωρό και άγουρο του λόγου, με κατέλαβε με τον ζήλο του, και με βύθισε στα βάθη των διδαγμάτων του. Τότε συνέλαβαν τα σπλάχνα μου φρόνηση, για να γεννήσουν τον έπαινο των Τεσσαράκοντα Μαρτύρων· διότι ο γενναίος δάσκαλος έφερε κοντά στην ακοή μου όλον τον τρόπο της καρτερίας τους· το πώς δηλαδή προτίμησαν να πεθάνουν για τον Χριστό, και πόσους κινδύνους περιφρόνησαν για να Τον κερδίσουν, και πόσοι ήταν στον αριθμό οι Άγιοι· καθώς και τα υπόλοιπα που ανέφερε για την ευσέβειά τους.

Δʹ. Αυτά λέγω εγώ, ο δειλός και συνετός ποιμένας, που γι' αυτόν τον λόγο κατηγορούμαι ότι η προνοητικότητά μου είναι ραθυμία. Διότι δεν είμαι ποιμένας από εκείνους που καταναλώνουν το γάλα, και ντύνονται με το μαλλί, και σφάζουν τα παχιά πρόβατα, και τα καταπονούν με τον μόχθο, ή τα πωλούν και λένε: «Ευλογητός ο Κύριος, πλουτίσαμε»· οι οποίοι ποιμαίνουν τους εαυτούς τους και όχι τα πρόβατα, εάν θυμάστε καθόλου τις προφητικές φωνές, με τις οποίες εκείνοι οι προφήτες κατακρίνουν τους κακούς ποιμένες. Αντίθετα, ανήκω μάλλον σε εκείνους που μπορούν να πουν μαζί με τον Παύλο: «Ποιος ασθενεί, και εγώ δεν ασθενώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι από πόνο ή δεν μεριμνώ;». Διότι δεν ζητώ τα υπάρχοντά σας, αλλά εσάς τους ίδιους. Και επίσης: «Κατακαιγόμουν από τον καύσωνα της ημέρας, και καταπονούμουν από τον παγετό της νύχτας»· φωνή του πατριάρχη ποιμένα, του οποίου τα πρόβατα ήταν σημαδεμένα, και που είχαν μάθει να συλλαμβάνουν κοιτάζοντας τις ποτίστρες. Έτσι, λοιπόν, και γι' αυτούς τους λόγους ορίστηκα ποιμένας σας, και έτσι έχουν τα πράγματα. Εφόσον όμως ανέλαβα την επιστασία, ας δώσουμε λόγο ο ένας στον άλλον για όσα κατορθώσαμε στο μεταξύ. Επειδή είναι σωστό να θεωρούμε ότι θα μας ζητηθεί λόγος όχι μόνο για κάθε λέξη και πράξη, αλλά και για κάθε καιρό, ακόμη και για την πιο ακαριαία και απειροελάχιστη χρονική στιγμή. Εσείς, λοιπόν, αναφέρετέ μου τη δική σας εργασία· και εγώ θα παρουσιάσω ενώπιόν σας όσα στοχάστηκα, συνομιλώντας με τον εαυτό μου μέσα στην ησυχία.

Εάν, λοιπόν, κάποιος αυξάνει μέσω των λόγων του το ποίμνιο και επεκτείνει σε όλα τα κλίτη της οικίας την άμπελο, και φυτεύει γύρω από τη δεσποτική τράπεζα εκείνους που από την πλάνη της αγριελαίου μετατρέπει σε νεόφυτα ελαιόδεντρα, και ρίχνει τις μυστικές ράβδους στο γλυκό και πόσιμο νάμα της διδασκαλίας, μέσω των οποίων πολλαπλασιάζονται τα ποίμνια, ώστε αφενός να ελαττώνεται η κτήση του Λάβαν, αφετέρου να ευημερεί η μερίδα του Ιακώβ και να πληθύνεται με εκλεκτή γενεά — εάν κάποιος επιδεικνύει τέτοιον καρπό διδασκαλίας (διότι καρπός είναι, όπως έχει ειπωθεί, η επαύξηση της αληθείας), αυτός είναι αληθώς προφήτης, ο οποίος κηρύττει σύμφωνα με τον θείο σκοπό εν Πνεύματι. Εάν, όμως, κάποιος αποκόπτει τις κληματίδες από την άμπελο και ερημώνει τη θεία τράπεζα ξεριζώνοντας τη φυτεία, και επιβουλεύεται το πνευματικό ποτιστήριο, ώστε τα πρόβατα να μην κυοφορούν πλέον βλέποντας τις ράβδους του πατριάρχη ούτε να πληθύνουν το ποίμνιο με εκλεκτές γενιές, αλλά να παραπλανώνται μακριά από τη θρεπτική νομή, δηλαδή από τις πατερικές παραδόσεις, και να σταυλίζονται έξω από τη μάνδρα και να διασκορπίζονται σε ξένες νομές — όταν ο καρπός της διδασκαλίας είναι τέτοιος, τότε καθίσταται ολοφάνερη η μορφή του λύκου, η οποία είναι κρυμμένη κάτω από την προβιά του προβάτου.

Σύμφωνα με την ίδια πνευματική σημασία, και ο Ιακώβ, σπεύδοντας για μνηστεία, συνάντησε απροσδόκητα τη Ραχήλ στο πηγάδι. Επάνω στο πηγάδι βρισκόταν τοποθετημένος ένας μεγάλος λίθος, τον οποίο ένα πλήθος ποιμένων, αφού συγκεντρώνονταν, τον αποκυλούσαν και έτσι αντλούσαν νερό για τους εαυτούς τους και για τα πρόβατα. Ο Ιακώβ όμως, ολομόναχος, αποκυλά τον λίθο και ποτίζει τα πρόβατα της μνηστής του. Θεωρώ ότι το γεγονός αυτό αποτελεί αίνιγμα και σκιά των μελλόντων. Διότι ποιος είναι ο λίθος που έχει τοποθετηθεί επάνω, αν όχι ο ίδιος ο Χριστός; Για τον οποίο λέει ο Ησαΐας: «Και θα τοποθετήσω στα θεμέλια της Σιών λίθο πολυτελή, έντιμο, εκλεκτό»· και ο Δανιήλ ομοίως: «Αποκόπηκε λίθος χωρίς ανθρώπινο χέρι», δηλαδή γεννήθηκε ο Χριστός χωρίς άνδρα. Διότι, όπως είναι καινοφανές και παράδοξο να αποκοπεί ένας λίθος από τον βράχο χωρίς λατόμο και εργαλεία λατομείου, έτσι ξεπερνά κάθε θαύμα το να φανερωθεί γέννηση από ανύμφευτη Παρθένο. Επομένως, ο νοητός λίθος, ο Χριστός, βρισκόταν πάνω στο πηγάδι, κρύβοντας στο βάθος και ως μυστήριο το λουτρό της παλιγγενεσίας, το οποίο χρειαζόταν ακόμη πολύ χρόνο για να αποκαλυφθεί, σαν ένα μακρύ σχοινί. Κανείς, όμως, δεν αποκύλισε τον λίθο παρά μόνον ο Ισραήλ, που σημαίνει «νους που βλέπει τον Θεό». Αλλά και αντλεί το νερό και ποτίζει τα πρόβατα της Ραχήλ, δηλαδή, αφού αποκαλύψει το κρυμμένο μυστήριο, δίδει ζωοπάροχο ύδωρ στο ποίμνιο της Εκκλησίας. Ας προσθέσουμε σε αυτά και το γεγονός με τις τρεις ράβδους του Ιακώβ: διότι, αφότου τοποθετήθηκαν οι τρεις ράβδοι δίπλα στην πηγή, έκτοτε ο πολύθεος Λάβαν έγινε φτωχός, ενώ ο Ιακώβ έγινε πλούσιος και με πολυάριθμα ποίμνια.

Αυτή είναι η πολύμορφη σοφία της Περατικής αίρεσης, την οποία είναι δύσκολο να εκθέσει κανείς ολόκληρη, καθώς είναι τόσο περίπλοκη επειδή φαίνεται να συγκροτείται από την αστρολογία. Όσο λοιπόν ήταν δυνατό, εκθέσαμε με λίγα λόγια όλη τη δύναμή της. Για να εκθέσουμε όμως, έστω και περιληπτικά, ολόκληρη τη δοξασία τους, φαίνεται καλό να προσθέσουμε τα εξής. Σύμφωνα με αυτούς, το παν είναι Πατέρας, Υιός, Ύλη· καθένα από αυτά τα τρία έχει μέσα του άπειρες δυνάμεις. Ενδιάμεσα λοιπόν στην ύλη και στον Πατέρα κάθεται ο Υιός, ο Λόγος, ο Όφις, ο οποίος κινείται συνεχώς προς τον ακίνητο Πατέρα και την κινούμενη ύλη. Και άλλοτε μεν στρέφεται προς τον Πατέρα και λαμβάνει τις δυνάμεις στο πρόσωπό του, και αφού λάβει τις δυνάμεις στρέφεται προς την ύλη· και η ύλη, ούσα χωρίς ποιότητα και ασχημάτιστη, αποτυπώνει τις ιδέες από τον Υιό, τις οποίες ο Υιός αποτύπωσε από τον Πατέρα. Ο μεν Υιός αποτυπώνεται από τον Πατέρα με τρόπο άρρητο, ανέκφραστο και αμετάβλητο, όπως ακριβώς, αναφέρει, λέει ο Μωυσής ότι από τις ράβδους που βρίσκονταν στις ποτίστρες έρρευσαν τα χρώματα στα ζώα που κυοφορούσαν. Ομοίως πάλι και από τον Υιό προς την ύλη έρρευσαν οι δυνάμεις σύμφωνα με τη σύλληψη της δύναμης από τις ράβδους στα ζώα που κυοφορούσαν. Η δε διαφορά των χρωμάτων και η ανομοιότητα που έρρευσε από τις ράβδους μέσα από τα ύδατα στα πρόβατα είναι, λέει, η διαφορά μεταξύ φθαρτής και άφθαρτης γένεσης.

Έλαβε δε, αναφέρει, ο Ιακώβ για τον εαυτό του χλωρά ραβδιά από στύρακα, από καρυδιά και από πλατάνι, και τα ξεφλούδισε ο Ιακώβ βγάζοντας λευκές φλούδες, αφαιρώντας τον χλωρό φλοιό· και φαινόταν πάνω στα ραβδιά το λευκό μέρος που είχε ξεφλουδίσει, ποικιλόχρωμο. Και τοποθέτησε τα ραβδιά, τα οποία ξεφλούδισε, μέσα στις γούρνες των ποτιστρών του νερού, ώστε, όταν θα έρχονταν τα πρόβατα να πιουν, φτάνοντας μπροστά στα ραβδιά για να πιουν, να συλλάβουν τα πρόβατα βλέποντας τα ραβδιά. Και συνέλαμβαναν τα πρόβατα μπροστά στα ραβδιά, και γεννούσαν τα πρόβατα ολόλευκα και παρδαλά και σταχτιά με στίγματα. Αυτά τα έπραττε ο δίκαιος, ορμώμενος όχι από δική του πρωτοβουλία, αλλά επειδή η άνωθεν χάρις ηχούσε μέσα στη διάνοιά του. Διότι αυτό που συνέβαινε δεν ακολουθούσε τη φυσική τάξη, αλλά ήταν εξόχως παράδοξο και υπερέβαινε τη φυσική ακολουθία. Και διαχώρισε τους αμνούς, και έστησε απέναντι από τα πρόβατα ολόλευκο κριάρι, και κάθε τι παρδαλό ανάμεσα στους αμνούς, και ξεχώρισε για τον εαυτό του δικό του, ξεχωριστό ποίμνιο, και δεν τα ανέμειξε με τα πρόβατα του Λάβαν.

Έδωσε δε και η Λεία τη Ζελφά, τη δούλη της, στον Ιακώβ ως γυναίκα· και αυτή γέννησε τον Γαδ και τον Ασήρ. Στη συνέχεια, μετά από αυτά, η Λεία γέννησε τον Ισσάχαρ και τον Ζαβουλών. Τότε γέννησε και η Ραχήλ τον Ιωσήφ. Όταν δε ο Ιακώβ θέλησε να αναχωρήσει για την πατρίδα του, ο Λάβαν του έδωσε τον μισθό που ο ίδιος ο Ιακώβ είχε ορίσει, δηλαδή κάθε φαιό από τα πρόβατα και κάθε λευκό από τις κατσίκες· τα οποία έγιναν πάρα πολλά. Διότι τοποθετούσε ράβδους μέσα στις ποτίστρες, και τα πρόβατα συλλάμβαναν και γεννούσαν λευκά, ποικιλόχρωμα και σταχτιά κατάστικτα. Όλο αυτό, βέβαια, ήταν έργο του Θεού, όπως λέει και ο ίδιος ο Ιακώβ. Οι γιοι του Λάβαν τον φθονούσαν και εκείνος, παίρνοντας κρυφά τις γυναίκες του μαζί με τα υπάρχοντά του, αναχώρησε. Ο Λάβαν τον καταδίωξε, και πριν τον συναντήσει, ο Θεός τον απείλησε να μη φερθεί με σκληρότητα στον Ιακώβ. Όταν λοιπόν εκείνος έφτασε, αρχικά τον κατηγόρησε και του ζητούσε να μάθει την αιτία της κρυφής του αναχώρησης.

Και αφού είπα αυτά, πρόσθεσα: «Ακούστε δε ότι, μετά τη σταύρωση αυτού τον οποίο οι Γραφές αποδεικνύουν ότι θα παραγίνει πάλι ένδοξος, υπήρξε σύμβολο του ξύλου της ζωής, το οποίο είχε λεχθεί ότι φυτεύτηκε στον παράδεισο, και των όσων πρόκειται να γίνουν για όλους τους δικαίους. Ο Μωυσής στάλθηκε με ράβδο για τη λύτρωση του λαού, και έχοντας αυτή στα χέρια του, επικεφαλής του λαού, χώρισε τη θάλασσα, και μέσω αυτής είδε να αναβλύζει νερό από την πέτρα· και ρίχνοντας ένα ξύλο στο νερό της Μερρά, που ήταν πικρό, το έκανε γλυκό. Ο Ιακώβ, ρίχνοντας ράβδους στις ποτίστρες των υδάτων, πέτυχε να συλλάβουν τα πρόβατα του αδελφού της μητέρας του, ώστε να αποκτήσει τα γεννήματά τους· ο ίδιος ο Ιακώβ καυχάται ότι διέβη τον ποταμό με τη ράβδο του. Είπε ότι είδε κλίμακα, και η Γραφή φανέρωσε ότι ο Θεός στηριζόταν πάνω της· και ότι δεν ήταν ο Πατέρας, το αποδείξαμε από τις Γραφές. Και όταν ο Ιακώβ έχυσε λάδι πάνω σε λίθο στον ίδιο τόπο, μαρτυρείται από τον ίδιο τον Θεό που του εμφανίστηκε, ότι άλειψε μια στήλη για τον Θεό που του εμφανίστηκε. Και ότι ο Χριστός κηρυσσόταν συμβολικά ως λίθος από πολλές Γραφές, ομοίως το αποδείξαμε· και ότι κάθε χρίσμα, είτε ελαίου είτε στακτής είτε των άλλων χρισμάτων για τη σύνθεση του μύρου, αφορούσε αυτόν, ομοίως το αποδείξαμε, αφού ο Λόγος λέει: Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους συντρόφους σου».

Λεία είναι κάθε πρακτική ψυχή, η οποία καταβάλλει τον κόπο υπέρ της αρετής, την οποία κυρίως πρώτην καθένας που μετέρχεται τη θεία φιλοσοφία οικειώνεται συζυγικά. Και «σοφός Ισραηλίτης» είναι ο θεωρητικός νους, ο οποίος μεταβιβάζει τα νοήματα τούτου του αιώνα προς τη χώρα της γνώσεως, κατά το παράδειγμα εκείνου του μεγάλου Ιακώβ, ο οποίος μετέφερε όλα τα υπάρχοντα του Λάβαν προς τη γη των πατέρων του. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος ο θαυμαστός Ιακώβ, σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση, αφού ξεφλούδισε τα ραβδιά και τα τοποθέτησε στις ποτίστρες των υδάτων, έκανε τα πρόβατα που έπιναν να συλλαμβάνουν κοιτάζοντάς τα, έτσι και κάθε πάνσοφος κατά το πνεύμα νους, αφού απογυμνώσει τους θειότερους λόγους των όντων από την ύλη που τους περιβάλλει, και τους θέσει υπό τους θεωρητικούς τρόπους της γνώσεως, διδάσκει τόσο όλους τους μαθητευόμενους όσο και τις κινήσεις της δικής του ψυχής να μορφοποιούνται σύμφωνα με την κατάσταση των ασωμάτων. Πατριάρχης, λοιπόν, αυτών που κατορθώνουν την αρετή μέσω του πρακτικού κόπου είναι η Λεία, ενώ αυτών που μετέρχονται λογικά την αρετή μέσω της φυσικής θεωρίας είναι η Ραχήλ, ως εκείνη που καθοδηγείται με ευπείθεια από τον νόμο του Θεού και καθοδηγεί με πραότητα σύμφωνα με αυτόν. Όσων δε επιδιώκουν το ύψος της γνώσεως σύμφωνα με την πνευματική θεωρία, [πατριάρχης είναι] ο πανεύφημος Ιακώβ, δηλαδή εκείνων που δεν θεωρούν και δεν γνωρίζουν τα φαινόμενα απολύτως όπως αυτά φαίνονται, αλλά όπως αυτά νοούνται, και οι οποίοι, μαζί με τα νοήματα που υπάρχουν σε αυτά, μεταβιβάζονται πλουσίως προς την άυλη και ασώματη γνώση.

Διότι και εκεί, μεταξύ των άλλων, τα χερουβίμ της δόξης που κατασκίαζαν το ιλαστήριο, δηλαδή εικόνες διαμορφωμένες με ανθρωπόμορφη όψη, ήταν όλα αναγωγικά και θεωρήματα της εν πνεύματι λατρείας. Μάταια λοιπόν για εμάς, σύμφωνα με μια τέτοια πρόταση, είναι και η σταυροειδής εικόνα, μάταια και η λογχοειδής, μάταια και η σπογγοειδής (επειδή και αυτά είναι μιμήματα, έστω κι αν δεν είναι ανθρωπόμορφα), μάταια και όσα άλλα μας έχουν παραδοθεί με αισθητές εικόνες, για να μιλήσουμε κατά τον Διονύσιο, μέσω των οποίων, όπως λέει, αναγόμαστε όσο είναι δυνατόν στις νοητές θεωρίες. Έπειτα, και η μία από τις πέντε δυνάμεις της ψυχής είναι η φαντασία, και η φαντασία θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μια εικόνα, διότι και τα δύο είναι ινδάλματα. Δεν είναι λοιπόν ανωφελής η εικόνα, αφού μοιάζει με τη φαντασία. Αν όμως είναι ανωφελής η σπουδαιότερη, πολύ περισσότερο θα είναι η κατώτερη, συνυπάρχοντας μάταια στη φύση μας. Και αν υπάρχει μάταια, μάταιες είναι και οι ομόλογές της: η αίσθηση, η δόξα, η διάνοια και ο νους. Ερευνώντας λοιπόν έτσι τη φύση των πραγμάτων ο λόγος, μέσω μιας πιο επαγωγικής θεωρίας, αποδεικνύει ως άνοο αυτόν που εξουθενώνει την εικόνα, δηλαδή τη φαντασία. Εγώ εξάλλου θαυμάζω και για άλλον λόγο τη φαντασία. Διότι λένε κάποιοι ότι μια γυναίκα, η οποία κατά τον χρόνο της συλλήψεως φαντάστηκε έναν Αιθίοπα, γέννησε Αιθίοπα. Παρόμοιο είναι και αυτό που συνέβη με τον πατριάρχη Ιακώβ με το ξεφλούδισμα των ράβδων, όπου εξαιτίας αυτής της φαντασίας τα ζώα που γεννιούνταν στα κοπάδια έβγαιναν ποικιλόχρωμα. Και, ω του θαύματος, η εικονική φαντασία έχει αποδειχθεί ότι αποτελεί αποτέλεσμα πραγματικής ενέργειας.