Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 4:3

Διότι έχει γραφτεί ως εξής: «Και συνέβη μετά από ημέρες να προσφέρει ο Κάιν θυσία στον Θεό από τους καρπούς της γης, και ο Άβελ πρόσφερε και αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του και από το πάχος τους. Και επέβλεψε ο Θεός με εύνοια στον Άβελ και στα δώρα του, ενώ στον Κάιν και στις θυσίες του δεν έδωσε προσοχή».

Διότι το ότι η παράβαση του Αδάμ, και ο θάνατος που επιτέθηκε μέσω αυτής, υπήρξε έργο διαβολικής απάτης και φθόνου, αυτό θα το διδάξει και η ίδια η φύση του πράγματος, αλλά θα το αποσαφηνίσει εξίσου και το λόγιο του πάνσοφου Σολομώντα που έχει ως εξής: «Ο Θεός δεν έκανε τον θάνατο· αλλά από τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Σε αυτά λοιπόν φαίνονται σαφώς τα δικά του· ας εισέλθει και ας σταθεί ενώπιόν μας ως δεύτερος πλέον ο Κάιν. Διότι αυτός ήταν ο πρωτότοκος του Αδάμ και γεωργός στο επάγγελμα, δεύτερος μετά από αυτόν γεννήθηκε ο Άβελ, ο οποίος όμως ήταν ποιμένας προβάτων. Επειδή δε, ο φυσικός νόμος τους καλούσε να προσφέρουν θυσία στον Θεό, ενθέτοντας χωρίς διδασκαλία τη γνώση του Δημιουργού· διότι έχουν σπαρθεί και εντεθεί στη φύση από τον Θεό όλα τα αγαθά· ο μεν Κάιν προσέφερε «από τους καρπούς της γης», καθώς έχει γραφτεί, αλλά «και ο Άβελ προσέφερε από τα πρωτότοκα των προβάτων και από το λίπος τους». Και επέβλεψε «ο Θεός στον Άβελ και στα δώρα του· στον Κάιν όμως και στις θυσίες του δεν έδωσε προσοχή». Και «έγινε ο Κάιν περίλυπος πάρα πολύ και κατσούφιασε το πρόσωπό του. Και είπε Κύριος ο Θεός στον Κάιν: Γιατί έγινες περίλυπος και γιατί κατσούφιασε το πρόσωπό σου; Εάν προσφέρεις ορθά, αλλά δεν κάνεις ορθή διαίρεση, δεν αμάρτησες; Ησύχασε». Έπειτα λέει προς τον Άβελ: «Προς εσένα θα είναι η αποστροφή του, και εσύ θα τον εξουσιάζεις».

Έχει γραφτεί, λοιπόν, στη Γένεση: «Ο Αδάμ γνώρισε την Εύα, τη γυναίκα του, και εκείνη συνέλαβε και γέννησε τον Κάιν, και είπε: Απέκτησα άνθρωπο με τη βοήθεια του Θεού, και κατόπιν γέννησε και τον αδελφό του, τον Άβελ. Και ο Άβελ έγινε ποιμένας προβάτων. Ο δε Κάιν εργαζόταν τη γη. Και συνέβη μετά από κάποιες ημέρες, να προσφέρει ο Κάιν από τους καρπούς της γης θυσία στον Κύριο, και ο Άβελ πρόσφερε και αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του και από τα λίπη τους. Και κοίταξε με εύνοια ο Θεός τον Άβελ και τα δώρα του, ενώ τον Κάιν και τις θυσίες του δεν τα πρόσεξε. Και ο Κάιν λυπήθηκε πάρα πολύ, και το πρόσωπό του σκοτείνιασε. Και είπε ο Κύριος ο Θεός στον Κάιν: Γιατί έγινες περίλυπος και γιατί έπεσε το πρόσωπό σου; Εάν προσφέρεις μεν ορθά, αλλά δεν κάνεις ορθά τη διανομή, δεν αμάρτησες; Ησύχασε, σε σένα θα είναι η υποταγή του, και εσύ θα τον εξουσιάζεις.» Και λίγο πιο κάτω: «Και είπε ο Κάιν προς τον Άβελ τον αδελφό του: Ας βγούμε στην πεδιάδα. Και ενώ βρίσκονταν στην πεδιάδα, επιτέθηκε ο Κάιν στον Άβελ τον αδελφό του, και τον σκότωσε. Και είπε ο Κύριος ο Θεός στον Κάιν: Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου; Και εκείνος απάντησε: Δεν γνωρίζω. Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου; Και είπε ο Θεός: Τι έκανες; Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη.»

Επομένως, υπάρχει μεγάλη ανάγκη γνώσης και διάκρισης στον καθένα, ώστε να μπορέσει ο νους να αναγνωρίζει τις μεθοδείες και τις τέχνες του Πονηρού και να απομακρυνθεί εντελώς από την κακία. Και για να μη φανεί ότι λέμε κάτι από τον εαυτό μας, ας τα αποδείξουμε αυτά από τις Άγιες Γραφές. Διότι είναι γραμμένο ότι ο Άβελ προσέφερε θυσία στον Θεό από τα πάχη και από τα πρωτότοκα των προβάτων, και ο Κάιν ομοίως προσέφερε δώρα από τους καρπούς της γης, αλλά όχι από τους πρώτους καρπούς. Και επέβλεψε ο Θεός, λέει, με ευαρέσκεια στις θυσίες του Άβελ, ενώ στα δώρα του Κάιν δεν έδωσε προσοχή. Ώστε και από αυτό μαθαίνουμε ότι είναι δυνατόν να πράξει κανείς ένα καλό έργο με αμέλεια ή με περιφρόνηση ή για κάποια άλλη αιτία, και να μην είναι ευπρόσδεκτο στον Θεό, ενώ είναι δυνατόν να το πράξει σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, με ζήλο, με νήψη για τον Θεό και με πίστη, και να βρεθεί ευάρεστο ενώπιον του Θεού. Διότι και ο πατριάρχης Αβραάμ προσέφερε από τα καλύτερα λάφυρα στον ιερέα του Θεού Μελχισεδέκ, και έτσι δέχθηκε τις ευλογίες από αυτόν.

Αλλά η μεν διήγηση των Ελλήνων για τους παλαιούς ήταν περίπου τέτοια· της δε Γραφής των Εβραίων δεν είναι τέτοια. Διότι εξιστορεί ότι οι πρώτοι άνθρωποι που δημιουργήθηκαν, αμέσως με την πρώτη συγκρότηση του βίου, τίμησαν το θείο με θυσίες ζώων. Λέει λοιπόν: «Και συνέβη μετά από ημέρες να φέρει ο Κάιν από τους καρπούς της γης θυσία στον Κύριο· και ο Άβελ έφερε και αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του. Και επέβλεψε ο Θεός στον Άβελ και στα δώρα του· στον Κάιν όμως και στις θυσίες του δεν έδωσε σημασία». Εδώ βέβαια θα παρατηρήσεις ότι αυτός που θυσίασε ζώο αναφέρεται ως περισσότερο αποδεκτός σε σχέση με αυτόν που πρόσφερε στον Θεό θυσία από τη γη. Και ο Νώε επίσης αμέσως «από όλα τα καθαρά κτήνη και από όλα τα καθαρά πτηνά πρόσφερε ολοκαρπώσεις στο θυσιαστήριο, και οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας». Αλλά και για τον Αβραάμ αναγράφεται ότι θυσίασε, ώστε, σύμφωνα με τη μαρτυρία της θείας Γραφής, η θυσία ζώων επινοήθηκε πρώτη από όλες από τους θεοφιλείς της παλαιάς εποχής. Θεωρώ δε ότι η λογική αυτής της πράξης δεν είναι τυχαία ούτε προέρχεται από ανθρώπινη παρόρμηση, αλλά έχει υποβληθεί κατόπιν θείας έμπνευσης. Διότι, επειδή έβλεπαν, όντας ευσεβείς στον τρόπο ζωής και οικείοι με τον Θεό, έχοντας τις ψυχές τους φωτισμένες από το θείο πνεύμα, ότι είχαν ανάγκη από μεγάλη θεραπεία για την κάθαρση των θνητών σφαλμάτων, πίστευαν ότι όφειλαν ένα λύτρο για τη σωτηρία τους σε Εκείνον που χορηγεί και τη ζωή και την ψυχή.

Να θυμάστε δε διαρκώς και εκείνα, ότι ο μεν Άβελ προσέφερε στον Κύριο θυσία από τα πρωτότοκα πρόβατα και από το πάχος τους, ενώ ο Κάιν από τους καρπούς της γης, αλλά όχι από τους πρώτους καρπούς. Και επέβλεψε, λέγει η Γραφή, ο Θεός στις θυσίες του Άβελ, ενώ στα δώρα του Κάιν δεν έδωσε προσοχή. Ποιο είναι, λοιπόν, το όφελος από αυτήν την ιστορία; Το ότι μπορεί κανείς να μάθει πως ευάρεστο στον Θεό είναι καθετί που γίνεται με φόβο και πίστη, και όχι αυτό που γίνεται πολυτελώς χωρίς αγάπη. Διότι ούτε ο Αβραάμ θα ελάμβανε διαφορετικά την ευλογία από τον Μελχισεδέκ, αν δεν προσέφερε τις απαρχές και τα εκλεκτότερα αγαθά του στον ιερέα του Θεού. Και ως εκλεκτότερα και ακροθίνια των υπαρχόντων εννοεί την ίδια την ψυχή και τον ίδιο τον νου, προστάζοντάς [μας] να μην προσφέρουμε μικροπρεπώς στον Θεό τις δοξολογίες και τις προσευχές, ούτε να προσάγουμε στον Δεσπότη τα τυχόντα, αλλά ό,τι πιο εκλεκτό έχει η ψυχή, ή μάλλον αυτήν την ίδια ολόκληρη να αφιερώνουμε με κάθε αγάπη και προθυμία, έτσι ώστε, τρεφόμενοι πάντοτε με τη χάρη του Πνεύματος και λαμβάνοντας τη δύναμη από τον Χριστό, να διανύουμε με ευκολία τον σωτήριο δρόμο, καθιστώντας ελαφρύ και γλυκύ τον αγώνα υπέρ της δικαιοσύνης, εφόσον ο ίδιος ο Θεός μάς συμπαρίσταται στην προθυμία των κόπων μας και επιτελεί δι' ημών τα έργα της δικαιοσύνης.

Μας δίδαξε η θεία Γραφή τις ασχολίες του καθενός από εκείνους που γεννήθηκαν· και ότι ο μεν ένας επέλεξε την ποιμενική, ενώ ο άλλος καλλιεργούσε τη γη. Και συνέβη μετά από κάποιες ημέρες, να προσφέρει ο Κάιν θυσία στον Κύριο από τους καρπούς της γης. Παρατήρησε πώς ο Δημιουργός της φύσεως εναπόθεσε τη γνώση μέσα στη συνείδηση. Διότι ποιος, πες μου, τον οδήγησε σε μια τέτοια σκέψη;

Κανείς άλλος, παρά μόνο η γνώση μέσα στη συνείδηση. «Προσέφερε», λέει, «από τους καρπούς της γης θυσία στον Κύριο». Διότι γνώριζε καλά και κατανοούσε ότι αρμόζει, όπως ακριβώς σε έναν Δεσπότη, να προσφέρει κανείς από τα γεννήματα της δικής του περιουσίας. Όχι επειδή ο Θεός έχει ανάγκη από αυτά, αλλά για να επιδείξει ο ίδιος τη δική του ευγνωμοσύνη, εφόσον απολάμβανε μια τέτοια ευεργεσία. Διότι ο Θεός είναι ανενδεής και δεν χρειάζεται απολύτως τίποτα από τα δικά μας· αλλά συγκαταβαίνοντας σε εμάς από την άφατη φιλανθρωπία Του, ανέχεται, για τη δική μας σωτηρία, να γίνονται αυτά, ώστε η επίγνωση του Δεσπότη να αποτελέσει διδασκαλείο αρετής για την ανθρώπινη φύση. Και ο Άβελ προσέφερε και αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του. Όχι τυχαία ούτε χωρίς λόγο, κάνοντας την εισαγωγή στην αρχή του λόγου, δίδασκα την αγάπη σας ότι ο Δεσπότης μας δεν γνωρίζει διακρίσεις προσώπων, αλλά στεφανώνει εξετάζοντας την εσωτερική διάθεση με βάση την προαίρεση.

Διότι η Θεία Γραφή δεν αναφέρει τίποτα απλώς και στην τύχη, αλλά ακόμη και μία συλλαβή αν είναι, ακόμη και μία κεραία, περιέχει κάποιον κρυμμένο θησαυρό· διότι τέτοια είναι όλα τα πνευματικά. Τι λέει λοιπόν; Και συνέβη έπειτα από ημέρες, να φέρει ο Κάιν από τους καρπούς της γης θυσία στον Κύριο, και ο Άβελ έφερε και αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του, και από τα πάχη τους.

εʹ. Σε όσους έχουν την ικανότητα να κατανοούν οξυδερκέστερα, όσα αναφέρθηκαν είναι ήδη φανερά και μόνο από την ανάγνωση. Αλλά επειδή οφείλουμε να φροντίζουμε από κοινού για όλους (διότι η πνευματική διδασκαλία δεν γνωρίζει διακρίσεις), ελάτε να σας αναπτύξουμε με μεγαλύτερη σαφήνεια τα όσα ειπώθηκαν, επαναλαμβάνοντας πάλι τα ίδια. «Ο Κάιν», λέει, «πρόσφερε θυσία στον Κύριο από τους καρπούς της γης»· έπειτα η θεία Γραφή, θέλοντας να μας διδάξει και για τον Άβελ, αναφέρει ότι και αυτός πρόσφερε τη θυσία από την ασχολία του, από την ποιμενική. «Διότι πρόσφερε», λέει, «και αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του, και από τα πάχη τους». Πρόσεξε πώς μας υποδηλώνει το φιλόθεο φρόνημά του, και ότι δεν πρόσφερε απλώς από τα πρόβατα, αλλά «από τα πρωτότοκα», δηλαδή από τα πολύτιμα, τα εξαιρετικά· έπειτα, και από αυτά τα ίδια τα πρωτότοκα πάλι διάλεξε τα πιο πολύτιμα: «Και από τα πάχη τους», λέει, τα πιο εκλεκτά, τα πιο αξιόλογα. Για τον Κάιν όμως δεν επισήμανε τίποτε τέτοιο, παρά μόνο ότι πρόσφερε «θυσία από τους καρπούς της γης»· σαν να έλεγε κανείς, τα τυχαία, χωρίς να επιδείξει κανέναν ζήλο ούτε επιμέλεια. Το λέω πάλι, και δεν θα παύσω να το λέω, ότι ο Θεός αποδέχεται τις προσφορές μας, όχι επειδή έχει ανάγκη από τα δικά μας, αλλά διότι επιθυμεί και μέσα από αυτά να αποδεικνύεται η δική μας ευγνωμοσύνη.

Ο Άβελ όμως, εξαιτίας της ευπρόσδεκτης θυσίας και της φιλόθεης διάθεσής του, έγινε ευάρεστος στον Θεό· γι' αυτό δεν έπρεπε εξαιτίας αυτού να φθονηθεί και να δολοφονηθεί, αλλά μάλλον να γίνει αντικείμενο μίμησης η αρετή του, μέσω της οποίας και ευαρέστησε τον Θεό. Και όπως αυτός πρόσφερε τις θυσίες από τα πρωτότοκα των προβάτων και από το πάχος τους, και έγιναν δεκτές από τον Θεό ως εκλεκτά δώρα, έτσι έπρεπε να πράξει και εκείνος, ο Κάιν. Και επειδή πρόσφερε τις θυσίες στον Θεό από τους ευτελείς και άχρηστους καρπούς της γης, τους οποίους δεν είχε ανάγκη ο ίδιος, και θεωρήθηκαν βδελυρές από Αυτόν, έπρεπε να προσφέρει καθαρές θυσίες μιμούμενος τον αδελφό του, και όχι βέβαια να τον φθονήσει.

Από τον πρώτο λόγο. Ότι μάταια, λέει, οι Ναυατιανοί, ακόμη κι αν ήταν καθαροί και ξεχωριστοί ως προς τον βίο τους, πράγμα που δεν είναι, αρνούνται να συνάγονται, να προσεύχονται και να ψάλλουν μαζί με τους άλλους. Διότι ο Άβελ, παρότι διέφερε πάρα πολύ σε όλα από τον Κάιν, προσέφερε θυσία μαζί του, και του μεν ο Θεός τη θυσία τη δεχόταν, του δε την απέρριπτε, και σε τίποτα δεν στάθηκε εμπόδιο ο βέβηλος στον θεοσεβή ώστε να μη γίνουν δεκτά τα δώρα του. Και ο Νώε, προσθέτει, είχε λάβει την εντολή να δεχθεί ταυτόχρονα μέσα στην κιβωτό τα καθαρά και τα ακάθαρτα ζώα.

Για να μη φανεί δε ότι λέμε κάτι από τον εαυτό μας, ας τα παρουσιάσουμε αυτά από τις άγιες Γραφές. Διότι έχει γραφτεί ότι ο Άβελ πρόσφερε θυσία στον Θεό από τα πάχη και από τα πρωτότοκα των προβάτων· και ο Κάιν ομοίως πρόσφερε δώρα από τους καρπούς, λέει, της γης, αλλά όχι από τους πρώτους καρπούς. Και επέβλεψε ο Θεός, λέει, στα δώρα του Άβελ, ενώ στις θυσίες του Κάιν δεν έδωσε σημασία· ώστε από αυτό μαθαίνουμε, ότι είναι δυνατόν να κάνει κάποιος ένα καλό έργο με αμέλεια ή με καταφρόνηση ή για κάποιο άλλο κίνητρο, και να μην είναι ευπρόσδεκτο στον Θεό· και είναι δυνατόν να το κάνει κατά το θέλημα του Θεού, με επιμέλεια και με πνευματική νήψη και μόνο για τον Θεό πιστά, και να βρεθεί ευάρεστο ενώπιόν Του. Διότι και ο πατριάρχης Αβραάμ από τα εκλεκτότερα λάφυρα πρόσφερε στον ιερέα του Θεού Μελχισεδέκ και έτσι δέχθηκε τις ευλογίες από αυτόν. Τι όμως υπαινίσσεται το Πνεύμα μέσα από αυτά, φανερώνοντας μια υψηλότερη θεωρία, παρά ότι τα εκλεκτότερα και τα πάχη, τα πρώτα ολόκληρης της σύνθεσης της φύσης μας, δηλαδή τον ίδιο τον νου, την ίδια τη συνείδηση, την ίδια τη διάθεση, τον ίδιο τον ορθό μας λογισμό, την ίδια την αγαπητική δύναμη της ψυχής μας, την απαρχή ολόκληρου του ανθρώπου μας, πρέπει πρωτίστως να τα προσφέρουμε πάντοτε στον Θεό ως ιερή θυσία της καρδιάς, αφιερώνοντας διαπαντός τα εκλεκτότερα και τα πρώτα των ορθών λογισμών στη μνήμη, τη μελέτη και την αγάπη Του.

Διότι είναι γεγραμμένο ότι ο Άβελ προσέφερε θυσία στον Θεό από τα στέατα και από τα πρωτότοκα των προβάτων, και ότι ο Κάιν ομοίως προσέφερε δώρα από τους καρπούς της γης, αλλά όχι από τους πρώτους. Και για τον λόγο αυτόν, ο Θεός επέβλεψε στις θυσίες του Άβελ, ενώ στα δώρα του Κάιν δεν έδωσε προσοχή. Από αυτό μπορούμε να μάθουμε ότι είναι δυνατόν κάτι καλό να μη γίνει με καλό τρόπο, όπως για παράδειγμα εάν γίνει με αμέλεια ή με περιφρόνηση ή για κάποιον άλλο λόγο, και όχι για τον Θεό. Και εξαιτίας αυτού συμβαίνει να μη γίνεται αυτό αποδεκτό από τον Θεό.