Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 4:5

Διότι έχει γραφτεί ως εξής: «Και συνέβη μετά από ημέρες να προσφέρει ο Κάιν θυσία στον Θεό από τους καρπούς της γης, και ο Άβελ πρόσφερε και αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του και από το πάχος τους. Και επέβλεψε ο Θεός με εύνοια στον Άβελ και στα δώρα του, ενώ στον Κάιν και στις θυσίες του δεν έδωσε προσοχή».

Και λυπήθηκε πάρα πολύ ο Κάιν, και σκυθρώπασε το πρόσωπό του. Και είπε ο Θεός στον Κάιν: Γιατί έγινες περίλυπος, και γιατί σκυθρώπασε το πρόσωπό σου; Μήπως, αν προσφέρεις μεν ορθά, αλλά δεν μοιράσεις ορθά, δεν αμάρτησες;

Διότι το ότι η παράβαση του Αδάμ, και ο θάνατος που επιτέθηκε μέσω αυτής, υπήρξε έργο διαβολικής απάτης και φθόνου, αυτό θα το διδάξει και η ίδια η φύση του πράγματος, αλλά θα το αποσαφηνίσει εξίσου και το λόγιο του πάνσοφου Σολομώντα που έχει ως εξής: «Ο Θεός δεν έκανε τον θάνατο· αλλά από τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Σε αυτά λοιπόν φαίνονται σαφώς τα δικά του· ας εισέλθει και ας σταθεί ενώπιόν μας ως δεύτερος πλέον ο Κάιν. Διότι αυτός ήταν ο πρωτότοκος του Αδάμ και γεωργός στο επάγγελμα, δεύτερος μετά από αυτόν γεννήθηκε ο Άβελ, ο οποίος όμως ήταν ποιμένας προβάτων. Επειδή δε, ο φυσικός νόμος τους καλούσε να προσφέρουν θυσία στον Θεό, ενθέτοντας χωρίς διδασκαλία τη γνώση του Δημιουργού· διότι έχουν σπαρθεί και εντεθεί στη φύση από τον Θεό όλα τα αγαθά· ο μεν Κάιν προσέφερε «από τους καρπούς της γης», καθώς έχει γραφτεί, αλλά «και ο Άβελ προσέφερε από τα πρωτότοκα των προβάτων και από το λίπος τους». Και επέβλεψε «ο Θεός στον Άβελ και στα δώρα του· στον Κάιν όμως και στις θυσίες του δεν έδωσε προσοχή». Και «έγινε ο Κάιν περίλυπος πάρα πολύ και κατσούφιασε το πρόσωπό του. Και είπε Κύριος ο Θεός στον Κάιν: Γιατί έγινες περίλυπος και γιατί κατσούφιασε το πρόσωπό σου; Εάν προσφέρεις ορθά, αλλά δεν κάνεις ορθή διαίρεση, δεν αμάρτησες; Ησύχασε». Έπειτα λέει προς τον Άβελ: «Προς εσένα θα είναι η αποστροφή του, και εσύ θα τον εξουσιάζεις».

Ας στραφεί λοιπόν ο λόγος ευθέως και εναντίον της ανοσιότητας των Ιουδαίων, και, αποδίδοντάς τους την ομοιότητα με τη φαυλότητα του Κάιν, ας αποδείξουμε ότι αυτοί επιχειρούν εναντίον του Χριστού τα ίδια πράγματα που εκείνος επιχείρησε εναντίον του Άβελ, ώστε δίκαια και πρέποντα πλέον να ονομάζεται πατέρας τους. Επομένως, πρωτότοκος μεν ήταν ο Κάιν, όπως έχουμε πει, αλλά πρωτότοκος πάλι, μεταξύ αυτών που είναι τέκνα του Θεού κατά χάριν, είναι ο Ισραήλ, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε προς τον Μωυσή: «Υιός πρωτότοκός μου είναι ο Ισραήλ». Προσέφερε εκείνος τα προϊόντα της γης ως θυσία στον Θεό, αλλά ο Θεός «δεν έδωσε προσοχή στις θυσίες του», καθώς είναι γραμμένο· πιο γήινη κατά κάποιον τρόπο είναι και η νομική λατρεία του Ισραήλ, όπως έχει ειπωθεί, η οποία τελείται με μοσχάρια, πρόβατα και καρπούς της γης. Αλλά ούτε και αυτήν την αποδέχεται ο Θεός· διότι λέει: «Γιατί μου φέρνετε λιβάνι από τη Σαβά και κιννάμωμο από μακρινή γη;». Αλλά και μέσω της φωνής του Ησαΐα βροντοφωνάζει ρητά: «Ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;». Έπειτα, μετά τον Κάιν, έρχεται να προσφέρει θυσία από τα πρόβατα ο δίκαιος Άβελ. Διότι, μετά τη λατρεία του νόμου και στο τέλος των προφητών, επιδήμησε ο όντως Δίκαιος Χριστός, ο οποίος δεν προσέφερε καρπούς της γης ως θυσία στον Θεό και Πατέρα, αλλά για τη ζωή και τη σωτηρία όλων, προσέφερε τον ίδιο του τον εαυτό ως άμωμο ιερείο σε οσμή ευωδίας προς Αυτόν.

Είναι λοιπόν από τα πλέον παράλογα να αποτολμά κανείς να προσφέρει στον Θεό εκείνα που ούτε ένας από εσάς δεν θα καταδεχόταν να λάβει· και αυτό το σφάλμα είναι πολύ μεγάλο ανάμεσά μας. Διότι, αν πρόκειται να προσφέρουμε κάτι στον Θεό, αναζητούμε οι ταλαίπωροι τα χειρότερα και τα υποδεέστερα από όσα έχουμε, χωρίς να κατανοούμε ότι δεν έκανε δεκτή τη θυσία του Κάιν, επειδή, αν και την πρόσφερε ορθά, δεν τη μοίρασε ορθά, έχοντας κρατήσει για τον εαυτό του τα πρώτα και τα εξαιρετικά, και νομίζοντας ότι θα τιμήσει τον Θεό με τα δεύτερα. Αλλά ο Θεός των όλων δεν έδωσε προσοχή στις θυσίες του. Διότι δεν εκλαμβάνει ως τιμή την αμέλεια αυτών που προσφέρουν.

Έχει γραφτεί, λοιπόν, στη Γένεση: «Ο Αδάμ γνώρισε την Εύα, τη γυναίκα του, και εκείνη συνέλαβε και γέννησε τον Κάιν, και είπε: Απέκτησα άνθρωπο με τη βοήθεια του Θεού, και κατόπιν γέννησε και τον αδελφό του, τον Άβελ. Και ο Άβελ έγινε ποιμένας προβάτων. Ο δε Κάιν εργαζόταν τη γη. Και συνέβη μετά από κάποιες ημέρες, να προσφέρει ο Κάιν από τους καρπούς της γης θυσία στον Κύριο, και ο Άβελ πρόσφερε και αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του και από τα λίπη τους. Και κοίταξε με εύνοια ο Θεός τον Άβελ και τα δώρα του, ενώ τον Κάιν και τις θυσίες του δεν τα πρόσεξε. Και ο Κάιν λυπήθηκε πάρα πολύ, και το πρόσωπό του σκοτείνιασε. Και είπε ο Κύριος ο Θεός στον Κάιν: Γιατί έγινες περίλυπος και γιατί έπεσε το πρόσωπό σου; Εάν προσφέρεις μεν ορθά, αλλά δεν κάνεις ορθά τη διανομή, δεν αμάρτησες; Ησύχασε, σε σένα θα είναι η υποταγή του, και εσύ θα τον εξουσιάζεις.» Και λίγο πιο κάτω: «Και είπε ο Κάιν προς τον Άβελ τον αδελφό του: Ας βγούμε στην πεδιάδα. Και ενώ βρίσκονταν στην πεδιάδα, επιτέθηκε ο Κάιν στον Άβελ τον αδελφό του, και τον σκότωσε. Και είπε ο Κύριος ο Θεός στον Κάιν: Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου; Και εκείνος απάντησε: Δεν γνωρίζω. Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου; Και είπε ο Θεός: Τι έκανες; Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη.»

Ο Κάιν όμως δεν έπραξε έτσι, αλλά φέρθηκε με πάρα πολλή αμέλεια· διότι τα πιο εκλεκτά από τους ώριμους καρπούς τα αφιέρωνε στις δικές του απολαύσεις, ενώ δυσαρεστούσε τον Θεό των όλων προσφέροντάς Του τα δεύτερης ποιότητας. Επομένως, στα δώρα του Άβελ κατέβηκε φωτιά από τον ουρανό, η οποία κατανάλωσε τα αφιερώματα· «στον Κάιν όμως και στις θυσίες του, δεν έδωσε προσοχή», λέει η Γραφή. Διότι δεν έστειλε τη συνήθη φωτιά σε όσα είχαν προσφερθεί. Εξαιτίας αυτού ο Κάιν λυπάται πάρα πολύ και ταράζεται φοβερά.

Γι' αυτό λοιπόν και παντού ονόμαζε τον εαυτό του με σοφία και σύμφωνα με τη θεία οικονομία Υιό του ανθρώπου. Όμως, ο μεν Ισραήλ νόμιζε ότι τιμά τον Θεό προσφέροντας τα πρόσκαιρα και τα ευκολόφθαρτα, και εκείνα που δεν έχουν μεγάλη αξία, και στα γήινα μελήματα είχε, τρόπον τινά, προσηλώσει όλο τον νου του. Διότι, «Ο Κάιν στράφηκε στη γεωργία, ενώ ο Άβελ ήταν ποιμένας προβάτων». Διότι ο Εμμανουήλ ήταν ο καθοδηγητής του λογικού ποιμνίου, και αυτός είναι ο καλός Ποιμένας, «σε τόπο εύφορο και σε καλή νομή», όπως έχει γραφτεί, ο οποίος ποιμαίνει τα άνω και τα επί της γης ποίμνια. Προς αυτόν έχει αναφωνήσει και ο προφητικός λόγος: «Ποίμαινε τον λαό σου με τη ράβδο της προστασίας σου, τα πρόβατα της κληρονομιάς σου». Επομένως, ο μεν Ισραήλ θεωρούσε σωστό να τιμά τον Θεό με τα πιο γήινα πράγματα, προσφέροντας ως καρπούς τα του νόμου και αναθέτοντας σε Αυτόν τις ανεπιθύμητες θυσίες. Γι' αυτό λοιπόν και άκουσε μέσω της φωνής των αγίων: «Ολοκαύτωμα κριών, και λίπος αρνιών, και αίμα τράγων και ταύρων, δεν τα θέλω, ούτε κι αν έρθετε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Δεν θα συνεχίσετε να πατάτε την αυλή μου. Εάν φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμά σας μου είναι βδέλυγμα». Και πάλι: «Γιατί μου φέρετε λιβάνι από τη Σαβά, και κιννάμωμο από γη μακρινή; Τα ολοκαυτώματά σας δεν είναι δεκτά, και οι θυσίες σας δεν με ευχαρίστησαν». Αυτό ακριβώς φανερώνει το ότι ο Θεός δεν έδωσε σημασία στις θυσίες του Κάιν.

Διότι εκείνοι που εξαρχής δυσφορούσαν υπερβολικά, κυρίως επειδή είχε τιμηθεί, πώς θα μπορούσαν να θεωρήσουν ανεκτό το να τον προτιμήσουν και να τον προσκυνήσουν, και να του επιφυλάξουν μια τάξη τόσο σεβαστή και τόσο πολύ εξυψωμένη; Όμως αξίζει να προσέξει κανείς το πώς ο φθόνος κάνει πάντοτε ανόσια την επίθεσή του, και προέρχεται από τα ίδια κακά. Και θα διαπιστώσουμε ότι το θηρίο αυτό είναι σε ύψιστο βαθμό τυφλό και θεομάχο. Διότι παρατήρησε ότι, ενώ ο Θεός προανήγγειλε στον Ιωσήφ τη λαμπρότητα της μελλοντικής του δόξας, και θα έπρεπε να σκεφτούν καλά αυτό το πράγμα, ότι δηλαδή ο Θεός που κρίνει τα δίκαια δεν θα απένειμε τις ύψιστες τιμές σε όσους δεν αξίζουν να τις λάβουν, και έπειτα να χαρούν για τον αδελφό τους που είχε ολοφάνερη την ελπίδα και είχε τιμηθεί με θεϊκή απόφαση· αυτό δεν το έπραξαν, αλλά ξεσηκώνουν εντονότερο το κεντρί του φθόνου, και μάνιασαν σαν θηρία, σχεδόν επιτιμώντας και τον Θεό που υποσχόταν τη δόξα και προανήγγειλε ότι θα γίνει περίβλεπτος. Αυτό θα το βρούμε να έχει συμβεί και στην περίπτωση του Κάιν και του Άβελ. Διότι, επειδή ο Θεός των όλων έκρινε άξια επαίνου τη θυσία του Άβελ, και στέλνοντας φωτιά από τον ουρανό, αποδέχθηκε την προσφορά, ενώ δεν έδωσε σημασία σε εκείνη του Κάιν· αμέσως εκείνος δέχθηκε μέσα του τον μιαιφόνο φθόνο, και αντιπαραθέτοντας, τρόπον τινά, τη δική του οργή απέναντι στις άνωθεν αποφάσεις, πλησιάζει με δόλο τον αδελφό του και μάλιστα τον σκοτώνει. Διότι σε τέτοιου είδους πράξεις καταλήγει πάντοτε ο φθόνος. Αλλά ποιο να είναι άραγε το νόημα των οραμάτων; Θα εκλάβουμε το δεμάτι ως σημείο του καιρού.

Λέγοντας τη λέξη «αγιάζω», εννοεί αντί του «προσφέρω και αναθέτω άμωμη προσφορά στον Θεό και Πατέρα». Διότι λέγεται πως αγιάζεται εκείνο που αφιερώνεται στον Θεό, σύμφωνα με εκείνο που κάπου είναι γραμμένο: «Είναι παγίδα για τον άνθρωπο να αφιερώσει βιαστικά κάτι από τα υπάρχοντά του· διότι μετά το τάξιμο έρχεται η μετάνοια». Το ότι δε η προσφορά είναι δεκτή και ευάρεστη, το δηλώνει η φράση «Ενώπιον του Κυρίου». Διότι κατανοούμε ήδη αυτό που έχει γραφτεί για το ζεύγος των αδελφών, εννοώ δηλαδή τον Κάιν και τον Άβελ: «Διότι επέβλεψε, λέει, ο Θεός με ευμένεια στον Άβελ και στα δώρα του, ενώ στον Κάιν και στις θυσίες του δεν έδωσε σημασία». Διότι επιβλέπει ό,τι του είναι αρεστό, και αποστρέφεται μισώντας ό,τι δεν είναι έτσι, πράγμα που είναι ολοφάνερο.

Ας επανέλθουμε, λοιπόν, στον δίκαιο Άβελ, ο οποίος έγινε ιερέας στην αρχή της κτίσεως, και ας διδαχθούμε από αυτόν. Όταν προσέφερε ιερατικά στην αρχή τη θυσία του προς τον Θεό, δεν κατέβηκε φωτιά από τον ουρανό και κατανάλωσε τη θυσία του; Και όταν προσέφερε στον Θεό τις απαρχές, όπως λέει η Γραφή, επέβλεψε από τον ουρανό ο άγιος Θεός στη θυσία του Άβελ, ενώ στη θυσία του Κάιν δεν ευδόκησε να επιβλέψει. Πάλι, βέβαια, ο Νώε, ο οποίος διασώθηκε στην κιβωτό, όταν κόπασε το νερό και κάθισε πάνω στα όρη Αραράτ, μετείχε και αυτός πάλι της ίδιας δωρεάς και προσέφερε στον Θεό θυσία ειλικρινά εις οσμήν ευωδίας. Γι' αυτό και ο Λυτρωτής συνήψε διαθήκη μαζί του να μην επιφέρει πλέον κατακλυσμό στη γη, και του δίνει αγία ευλογία να αυξάνεται και να πληθύνεται.

Επομένως, υπάρχει μεγάλη ανάγκη γνώσης και διάκρισης στον καθένα, ώστε να μπορέσει ο νους να αναγνωρίζει τις μεθοδείες και τις τέχνες του Πονηρού και να απομακρυνθεί εντελώς από την κακία. Και για να μη φανεί ότι λέμε κάτι από τον εαυτό μας, ας τα αποδείξουμε αυτά από τις Άγιες Γραφές. Διότι είναι γραμμένο ότι ο Άβελ προσέφερε θυσία στον Θεό από τα πάχη και από τα πρωτότοκα των προβάτων, και ο Κάιν ομοίως προσέφερε δώρα από τους καρπούς της γης, αλλά όχι από τους πρώτους καρπούς. Και επέβλεψε ο Θεός, λέει, με ευαρέσκεια στις θυσίες του Άβελ, ενώ στα δώρα του Κάιν δεν έδωσε προσοχή. Ώστε και από αυτό μαθαίνουμε ότι είναι δυνατόν να πράξει κανείς ένα καλό έργο με αμέλεια ή με περιφρόνηση ή για κάποια άλλη αιτία, και να μην είναι ευπρόσδεκτο στον Θεό, ενώ είναι δυνατόν να το πράξει σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, με ζήλο, με νήψη για τον Θεό και με πίστη, και να βρεθεί ευάρεστο ενώπιον του Θεού. Διότι και ο πατριάρχης Αβραάμ προσέφερε από τα καλύτερα λάφυρα στον ιερέα του Θεού Μελχισεδέκ, και έτσι δέχθηκε τις ευλογίες από αυτόν.

Αλλά η μεν διήγηση των Ελλήνων για τους παλαιούς ήταν περίπου τέτοια· της δε Γραφής των Εβραίων δεν είναι τέτοια. Διότι εξιστορεί ότι οι πρώτοι άνθρωποι που δημιουργήθηκαν, αμέσως με την πρώτη συγκρότηση του βίου, τίμησαν το θείο με θυσίες ζώων. Λέει λοιπόν: «Και συνέβη μετά από ημέρες να φέρει ο Κάιν από τους καρπούς της γης θυσία στον Κύριο· και ο Άβελ έφερε και αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του. Και επέβλεψε ο Θεός στον Άβελ και στα δώρα του· στον Κάιν όμως και στις θυσίες του δεν έδωσε σημασία». Εδώ βέβαια θα παρατηρήσεις ότι αυτός που θυσίασε ζώο αναφέρεται ως περισσότερο αποδεκτός σε σχέση με αυτόν που πρόσφερε στον Θεό θυσία από τη γη. Και ο Νώε επίσης αμέσως «από όλα τα καθαρά κτήνη και από όλα τα καθαρά πτηνά πρόσφερε ολοκαρπώσεις στο θυσιαστήριο, και οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας». Αλλά και για τον Αβραάμ αναγράφεται ότι θυσίασε, ώστε, σύμφωνα με τη μαρτυρία της θείας Γραφής, η θυσία ζώων επινοήθηκε πρώτη από όλες από τους θεοφιλείς της παλαιάς εποχής. Θεωρώ δε ότι η λογική αυτής της πράξης δεν είναι τυχαία ούτε προέρχεται από ανθρώπινη παρόρμηση, αλλά έχει υποβληθεί κατόπιν θείας έμπνευσης. Διότι, επειδή έβλεπαν, όντας ευσεβείς στον τρόπο ζωής και οικείοι με τον Θεό, έχοντας τις ψυχές τους φωτισμένες από το θείο πνεύμα, ότι είχαν ανάγκη από μεγάλη θεραπεία για την κάθαρση των θνητών σφαλμάτων, πίστευαν ότι όφειλαν ένα λύτρο για τη σωτηρία τους σε Εκείνον που χορηγεί και τη ζωή και την ψυχή.

Απόδειξη τούτου είναι το εξής· διότι δεν θα μπορούσα να παραβλέψω το θαύμα που συνέβη, το οποίο είναι εξαιρετικά άξιο μνήμης και ικανό να παραδειγματίσει πολλούς από τους ασεβείς. Κοπίαζαν, λοιπόν, και οι δύο για τους μάρτυρες, όπως ακριβώς είπα, και συναγωνίζονταν λαμπρά ο ένας τον άλλον, ανεγείροντας τον ναό με άφθονα εργατικά χέρια και πολλά έξοδα. Επειδή όμως δεν ενεργούσαν με την ίδια προαίρεση, ο κόπος τους δεν κατέληγε στο ίδιο αποτέλεσμα και για τους δύο. Διότι το έργο του ενός, εννοώ του μεγαλύτερου από τους αδελφούς, ολοκληρωνόταν και προχωρούσε κανονικά, καθώς ο Θεός δεχόταν πρόθυμα την προσφορά του, όπως τη θυσία του Άβελ, η οποία προσφέρθηκε και διαχωρίστηκε ορθά· και η προσφορά αυτή ήταν σαν μια καθιέρωση πρωτοτόκου. Του άλλου, όμως —αλίμονο στην ατιμία των ασεβών, η οποία ήδη από αυτήν τη ζωή μαρτυρεί την καταδίκη τους στην άλλη, και με μικρά σημάδια προαναγγέλλει τα μεγάλα—, ο Θεός των μαρτύρων απέρριπτε την προσφορά, όπως ακριβώς τη θυσία του Κάιν.

Να θυμάστε δε διαρκώς και εκείνα, ότι ο μεν Άβελ προσέφερε στον Κύριο θυσία από τα πρωτότοκα πρόβατα και από το πάχος τους, ενώ ο Κάιν από τους καρπούς της γης, αλλά όχι από τους πρώτους καρπούς. Και επέβλεψε, λέγει η Γραφή, ο Θεός στις θυσίες του Άβελ, ενώ στα δώρα του Κάιν δεν έδωσε προσοχή. Ποιο είναι, λοιπόν, το όφελος από αυτήν την ιστορία; Το ότι μπορεί κανείς να μάθει πως ευάρεστο στον Θεό είναι καθετί που γίνεται με φόβο και πίστη, και όχι αυτό που γίνεται πολυτελώς χωρίς αγάπη. Διότι ούτε ο Αβραάμ θα ελάμβανε διαφορετικά την ευλογία από τον Μελχισεδέκ, αν δεν προσέφερε τις απαρχές και τα εκλεκτότερα αγαθά του στον ιερέα του Θεού. Και ως εκλεκτότερα και ακροθίνια των υπαρχόντων εννοεί την ίδια την ψυχή και τον ίδιο τον νου, προστάζοντάς [μας] να μην προσφέρουμε μικροπρεπώς στον Θεό τις δοξολογίες και τις προσευχές, ούτε να προσάγουμε στον Δεσπότη τα τυχόντα, αλλά ό,τι πιο εκλεκτό έχει η ψυχή, ή μάλλον αυτήν την ίδια ολόκληρη να αφιερώνουμε με κάθε αγάπη και προθυμία, έτσι ώστε, τρεφόμενοι πάντοτε με τη χάρη του Πνεύματος και λαμβάνοντας τη δύναμη από τον Χριστό, να διανύουμε με ευκολία τον σωτήριο δρόμο, καθιστώντας ελαφρύ και γλυκύ τον αγώνα υπέρ της δικαιοσύνης, εφόσον ο ίδιος ο Θεός μάς συμπαρίσταται στην προθυμία των κόπων μας και επιτελεί δι' ημών τα έργα της δικαιοσύνης.

Γι' αυτό, άκουσε τα λόγια μου, Κύριε. Δέξου το τάλαντο· ιδού, μαζί με τον τόκο. Λάβε το δηνάριο· ιδού, μαζί με την προσθήκη. Δέξου τη μνα· ιδού, διπλασιάστηκε. Άκουσε τα λόγια μου, Κύριε. Δεν ήλθες μόνο για να ελεήσεις τους Ιουδαίους, αλλά και για να διασώσεις τα έθνη, όχι για να σπλαχνιστείς την περιτομή και να προσπεράσεις την ακροβυστία, όχι για να διορθώσεις ένα μέρος της οικουμένης, αλλά για να ανακαινίσεις ολόκληρη τη ζωή. Γι' αυτό, άκουσε τα λόγια μου, Κύριε. Δέξου στις αδέκαστες ακοές σου τη δέησή μου, Δέσποτα· μην απορρίψεις την ικεσία μου επειδή τυγχάνει ανάξια· μην αποστραφείς τη δέησή μου, όπως τη θυσία του Κάιν.

Διότι, αν και μιλούμε περί του Θεού και τολμούμε να ανοίξουμε το στόμα μας για εκείνη την άχραντη φύση, εντούτοις, εφόσον είμαστε άνθρωποι, δεν θα μπορούσαμε να τα κατανοήσουμε αυτά παρά μόνο μέσω της γλώσσας. Παρατήρησε όμως το θαυμαστό. «Επέβλεψε», λέει, «ο Θεός στον Άβελ και στα δώρα του». Την προσφορά των προβάτων την ονόμασε δώρα εξαιτίας της αξίας, της υπεροχής και του άμωμου χαρακτήρα αυτών που προσφέρθηκαν. Επέβλεψε, λοιπόν, σε αυτόν, διότι με υγιή προαίρεση έκανε την προσφορά, και στα δώρα που προσφέρθηκαν, όχι μόνο διότι ήταν αψεγάδιαστα, αλλά επειδή αποδείχθηκαν από κάθε άποψη πολύτιμα, τόσο από την προαίρεση αυτού που τα προσέφερε, όσο και από το ότι ήταν τα πρωτότοκα, και μάλιστα τα πιο εκλεκτά από αυτά, και από τα πάχη τους, και από αυτά ακριβώς τα καλύτερα. «Και επέβλεψε», λέει, «ο Θεός στον Άβελ και στα δώρα του· στον δε Κάιν και στις θυσίες του δεν έδωσε προσοχή». Επειδή ο Άβελ προσέφερε με ορθή προαίρεση και ειλικρινή διάνοια, «επέβλεψε», λέει, «ο Θεός», δηλαδή τα αποδέχθηκε, ευαρεστήθηκε, τα επαίνεσε· και ονόμασε δώρα τα προσφερθέντα, τιμώντας και με αυτόν τον τρόπο την προαίρεση αυτού που τα προσέφερε. «Στον δε Κάιν και στις θυσίες του δεν έδωσε προσοχή». Παρατήρησε την ακρίβεια της Γραφής. Με το να πει, «δεν έδωσε προσοχή», έδειξε την απόρριψη των προσφερθέντων, και με το να ονομάσει θυσίες τα όσα προσφέρθηκαν από τη γη, μας διδάσκει πάλι κάτι άλλο.

Διότι, δες πώς αποδεικνύει μέσα από τα ίδια τα γεγονότα και από τα λόγια, ότι ο Δεσπότης θέλει να γίνονται όλα αυτά από εμάς, ώστε οι διαθέσεις μας να γίνονται φανερές μέσα από τις πράξεις μας, και για να έχουμε την επίγνωση ότι βρισκόμαστε υπό την εξουσία ενός Δεσπότη και Δημιουργού, ο οποίος μας έφερε από το μη ον στο είναι. Επειδή η θεία Γραφή, έχοντας ονομάσει τα πρόβατα «δώρα» και έχοντας αποκαλέσει τα προϊόντα της γης «θυσίες», μας διδάσκει ότι ο Δεσπότης δεν επιζητεί ούτε την προσφορά των άλογων ζώων, ούτε την προσκόμιση των καρπών της γης, αλλά μόνο την εσωτερική διάθεση. Γι' αυτό και τώρα ο μεν ένας έγινε αποδεκτός χάρη σε αυτήν μαζί με το δώρο του· ο δε άλλος πάλι απορρίφθηκε εξαιτίας αυτής μαζί με τη θυσία του. Το δε «Επέβλεψε ο Θεός στον Άβελ και στα δώρα του, ενώ στον Κάιν και στις θυσίες του δεν έδωσε προσοχή», ας το κατανοήσουμε με τρόπο θεοπρεπή. Διότι θέλει να πει ότι τους ενέβαλε τέτοια επίγνωση, ώστε να δείξει ότι του ενός ευαρεστήθηκε από την προαίρεση, ενώ του άλλου απέκρουσε την αγνωμοσύνη. Αλλά αυτά μεν είναι εκ μέρους του Θεού· ας δούμε λοιπόν στη συνέχεια τα επόμενα. «Και λύπησε», λέει, «τον Κάιν πάρα πολύ, και κατήφιασε το πρόσωπό του». Τι σημαίνει, «Και λύπησε τον Κάιν πάρα πολύ»; Διπλή υπήρξε γι' αυτόν η αιτία της λύπης, όχι μόνο επειδή απορρίφθηκε ο ίδιος, αλλά και επειδή έγινε δεκτό το δώρο του αδελφού του. «Και λύπησε», λέει, «τον Κάιν πάρα πολύ, και κατήφιασε το πρόσωπό του». Τι ήταν αυτό που τον λύπησε;

Και τα δύο τον λύπησαν, και το ότι ο Δεσπότης δεν έδωσε προσοχή στη θυσία του, και το ότι το δώρο του αδελφού του έγινε ευπρόσδεκτο. Έπρεπε λοιπόν, έχοντας συνειδητοποιήσει την αιτία από τα ίδια τα γεγονότα, να διορθώσει το σφάλμα του· διότι ο Δεσπότης μας, όντας φιλάνθρωπος, όταν σφάλλουμε σε κάτι, δεν μας αποστρέφεται τόσο εξαιτίας του σφάλματος, όσο όταν επιμένουμε στο σφάλμα. Εκείνος όμως δεν έδωσε καμία απολύτως σημασία σε αυτό.

Διότι γνωρίζετε ότι, αναπτύσσοντας την υπόθεση του Άβελ, αποδεικνύαμε από τα ίδια τα γεγονότα, και από τον τρόπο με τον οποίο ο καθένας τους προσέφερε τις θυσίες του στον Δεσπότη, πώς είναι εμφυτευμένη στη φύση μας η γνώση αυτών που πρέπει να πράττουμε και αυτών που δεν πρέπει να πράττουμε, και ότι ο Δημιουργός των πάντων μάς έπλασε αυτεξούσιους, και πάντοτε με βάση την προαίρεσή μας είτε μας κατακρίνει είτε μας στεφανώνει (διότι εξαιτίας αυτής της προαιρέσεως, του ενός η θυσία απορρίφθηκε, ενώ του άλλου τα δώρα έγιναν δεκτά)· και ότι εξαιτίας αυτού, κινούμενος από φθόνο, ο Κάιν όρμησε στον φόνο του αδελφού του, και μετά από αυτή την ανόσια πράξη, μολονότι ο Θεός ήθελε να τον καλέσει σε εξομολόγηση των αμαρτημάτων του, αυτός ούτε έτσι δέχθηκε το φάρμακο της θεραπείας, αλλά, προσθέτοντας το ψέμα σε εκείνο τον μιαρό φόνο, επισώρευσε πάνω του εκείνη τη βαριά τιμωρία, και κατέστησε τον εαυτό του γυμνό και έρημο από την άνωθεν προστασία, προβαλλόμενος ως παράδειγμα σωφρονισμού σε όλους τους μεταγενέστερους, και μέσα από την καταδικαστική απόφαση που δέχθηκε, συνομιλεί με ολόκληρο το ανθρώπινο γένος και σχεδόν φωνάζει λέγοντας: κανείς από εσάς ας μην τολμήσει ποτέ κάτι τέτοιο, για να μην περιπέσει στις ίδιες συμφορές. Είδατε τη φιλανθρωπία του Δεσπότη, πώς δηλαδή μέσα από την τιμωρία εκείνου δεν θέλησε μόνο να σωφρονίσει τον ίδιο, αλλά και να διδάξει όλους τους μετέπειτα ανθρώπους να αποφεύγουν παντελώς αυτό το απονενοημένο τόλμημα;

Αλλά ο Θεός, επειδή δεν προσέχει στη φύση των δώρων, αλλά στην προαίρεση εκείνων που τα προσφέρουν, έτσι κρίνει τις προσφορές. Έδωσε προσοχή στον Άβελ, και τότε στα δώρα του· είδε τον Κάιν, και τότε αποστράφηκε τις θυσίες του. Διότι, λέγει, στον Κάιν και στις θυσίες του δεν έδωσε προσοχή. Ο Νώε προσέφερε θυσίες στον Θεό από πρόβατα, μόσχους και πτηνά· και λέει η Γραφή, ότι «Οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας»· δηλαδή, αποδέχθηκε όσα του προσφέρθηκαν. Διότι βεβαίως δεν υπάρχουν ρουθούνια στον Θεό, αλλά το Θείο είναι ασώματο.

Ο μεγαλύτερος όμως δεν έπραξε έτσι, αλλά πηγαίνει και, αφού κράτησε για τον εαυτό του τα πρώτα από τους κόπους του, πρόσφερε στον Θεό τα δεύτερα. Και ο Θεός ούτε καν τα πρόσεξε, αλλά τα αποστράφηκε και τα άφησε να παραμείνουν πάνω στη γη· τα άλλα όμως τα δέχθηκε επάνω κοντά Του. Όπως ακριβώς συμβαίνει και με τους επιστάτες των κτημάτων, όπου τον έναν από αυτούς που προσφέρουν ο κύριος τον τιμά και τον δέχεται μέσα, ενώ τον άλλον τον αφήνει να στέκεται έξω· έτσι ακριβώς συνέβη και εδώ. Τι γίνεται λοιπόν μετά από αυτό; Λυπήθηκε ο μεγαλύτερος αδελφός, θεωρώντας ότι ατιμάστηκε και υποσκελίστηκε, και ήταν σκυθρωπός. Λέει προς αυτόν ο Θεός: «Γιατί έχεις λυπηθεί; Δεν γνώριζες ότι προσφέρεις στον Θεό;»

Δεν επρόκειτο όμως να μείνει αδρανές το πανάθλιο εργαστήριο της βασκανίας εναντίον του, αλλά ο εχθρός που εξαπάτησε τον Αδάμ και τον έδιωξε από τον παράδεισο μέσω της βρώσης, αυτός ο ίδιος υποκινεί και τον Κάιν σε φθόνο και προκαλεί τον φόνο του αδελφού του, ώστε, όπως έδιωξε τον Αδάμ από τον παράδεισο, έτσι να απορρίψει και τον Κάιν από το πρόσωπο του Θεού, πράγμα που ήδη ο ολέθριος εχθρός έχει επιτύχει. Διότι, έχοντας προσφέρει στον Θεό μια ελαττωματική θυσία από τα κοινά γεννήματα της γης και αφού δεν έγινε δεκτός, ο Κάιν λυπάται πάρα πολύ. Εξαιτίας αυτού φθονείται και ο Άβελ, λόγω των εκλεκτών δώρων του προς τον Θεό, διότι πρόσφερε δώρα στον Θεό «από τα πάχη και από τα πρωτότοκα πρόβατά του». Γι' αυτό και αφού λυπήθηκε πάρα πολύ ο Κάιν: «έπεσε», λέει η Γραφή, «το πρόσωπό του», επειδή φοβήθηκε ίσως μήπως, αποβάλλοντας τα δικαιώματα των πρωτοτοκίων, προτιμηθεί ο Άβελ ως θεράπων του Θεού.

Από τον πρώτο λόγο. Ότι μάταια, λέει, οι Ναυατιανοί, ακόμη κι αν ήταν καθαροί και ξεχωριστοί ως προς τον βίο τους, πράγμα που δεν είναι, αρνούνται να συνάγονται, να προσεύχονται και να ψάλλουν μαζί με τους άλλους. Διότι ο Άβελ, παρότι διέφερε πάρα πολύ σε όλα από τον Κάιν, προσέφερε θυσία μαζί του, και του μεν ο Θεός τη θυσία τη δεχόταν, του δε την απέρριπτε, και σε τίποτα δεν στάθηκε εμπόδιο ο βέβηλος στον θεοσεβή ώστε να μη γίνουν δεκτά τα δώρα του. Και ο Νώε, προσθέτει, είχε λάβει την εντολή να δεχθεί ταυτόχρονα μέσα στην κιβωτό τα καθαρά και τα ακάθαρτα ζώα.

Για να μη φανεί δε ότι λέμε κάτι από τον εαυτό μας, ας τα παρουσιάσουμε αυτά από τις άγιες Γραφές. Διότι έχει γραφτεί ότι ο Άβελ πρόσφερε θυσία στον Θεό από τα πάχη και από τα πρωτότοκα των προβάτων· και ο Κάιν ομοίως πρόσφερε δώρα από τους καρπούς, λέει, της γης, αλλά όχι από τους πρώτους καρπούς. Και επέβλεψε ο Θεός, λέει, στα δώρα του Άβελ, ενώ στις θυσίες του Κάιν δεν έδωσε σημασία· ώστε από αυτό μαθαίνουμε, ότι είναι δυνατόν να κάνει κάποιος ένα καλό έργο με αμέλεια ή με καταφρόνηση ή για κάποιο άλλο κίνητρο, και να μην είναι ευπρόσδεκτο στον Θεό· και είναι δυνατόν να το κάνει κατά το θέλημα του Θεού, με επιμέλεια και με πνευματική νήψη και μόνο για τον Θεό πιστά, και να βρεθεί ευάρεστο ενώπιόν Του. Διότι και ο πατριάρχης Αβραάμ από τα εκλεκτότερα λάφυρα πρόσφερε στον ιερέα του Θεού Μελχισεδέκ και έτσι δέχθηκε τις ευλογίες από αυτόν. Τι όμως υπαινίσσεται το Πνεύμα μέσα από αυτά, φανερώνοντας μια υψηλότερη θεωρία, παρά ότι τα εκλεκτότερα και τα πάχη, τα πρώτα ολόκληρης της σύνθεσης της φύσης μας, δηλαδή τον ίδιο τον νου, την ίδια τη συνείδηση, την ίδια τη διάθεση, τον ίδιο τον ορθό μας λογισμό, την ίδια την αγαπητική δύναμη της ψυχής μας, την απαρχή ολόκληρου του ανθρώπου μας, πρέπει πρωτίστως να τα προσφέρουμε πάντοτε στον Θεό ως ιερή θυσία της καρδιάς, αφιερώνοντας διαπαντός τα εκλεκτότερα και τα πρώτα των ορθών λογισμών στη μνήμη, τη μελέτη και την αγάπη Του.

Διότι είναι γεγραμμένο ότι ο Άβελ προσέφερε θυσία στον Θεό από τα στέατα και από τα πρωτότοκα των προβάτων, και ότι ο Κάιν ομοίως προσέφερε δώρα από τους καρπούς της γης, αλλά όχι από τους πρώτους. Και για τον λόγο αυτόν, ο Θεός επέβλεψε στις θυσίες του Άβελ, ενώ στα δώρα του Κάιν δεν έδωσε προσοχή. Από αυτό μπορούμε να μάθουμε ότι είναι δυνατόν κάτι καλό να μη γίνει με καλό τρόπο, όπως για παράδειγμα εάν γίνει με αμέλεια ή με περιφρόνηση ή για κάποιον άλλο λόγο, και όχι για τον Θεό. Και εξαιτίας αυτού συμβαίνει να μη γίνεται αυτό αποδεκτό από τον Θεό.

Αλλά, αφού αυτά έγιναν τόσο σοφά από τον Θεό, ο Αδάμ, αφού εκδιώχθηκε από τον παράδεισο, απέκτησε τέκνα, έζησε και πέθανε· παρομοίως και οι απόγονοί του. Λοιπόν, έχοντας νωπή τη μνήμη της πτώσης οι τότε άνθρωποι, αφού διδάσκονταν οπωσδήποτε γι' αυτήν από τον Αδάμ και την Εύα, σέβονταν τον Θεό και τον τιμούσαν ως δεσπότη. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Άβελ μαζί με τον Κάιν του προσέφεραν θυσίες από τα υπάρχοντά τους· εξού και έχει γραφτεί ότι ο Θεός αποδέχθηκε την προσφορά και τη θυσία του Άβελ, ενώ του Κάιν όχι. Και όταν ο Κάιν το κατάλαβε αυτό, λέγεται ότι λυπήθηκε θανάσιμα και έπειτα προχώρησε στον φθόνο και τον φόνο του αδελφού του. Ο Ενώχ όμως αργότερα, επειδή ευαρέστησε τον Θεό, μετατέθηκε από Αυτόν, και ο Ηλίας αναλήφθηκε με πύρινο άρμα. Με αυτά ο Θεός έδειξε ότι, αν μετά την απόφαση που εκδόθηκε εναντίον του Αδάμ και των απογόνων του, αν μετά την εξορία του, τίμησε τόσο πολύ με τη μετάθεση και τη μακροζωία τους γιους που Τον ευαρέστησαν, και τους ελευθέρωσε από τη φθορά, δηλαδή από την επιστροφή στη γη και την κατάβαση στον άδη, παρόλο που αργότερα έμελλε να πεθάνουν ή, για να πούμε το ορθότερο, να αλλοιωθούν, πόσης δόξας, τιμής και ευσπλαχνίας θα είχε αξιώσει τον ίδιο τον Αδάμ, αν δεν παρέβαινε την εντολή, ή έστω αν μετανοούσε μετά την παράβασή της, επιτρέποντάς του να παραμείνει μέσα στον παράδεισο;