Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 4:8

Ερώτηση νστ΄. Τι είδους ήταν οι δερμάτινοι χιτώνες, τους οποίους ο Θεός έφτιαξε για τον Αδάμ και την Εύα; Απόκριση. Κάποιοι μεν λένε ότι ήταν από φύλλα δέντρων· άλλοι πάλι έχουν υποστηρίξει ότι αυτοί οι χιτώνες είναι η σάρκα μας· σε άλλους όμως, των οποίων η άποψη είναι αληθέστερη, φάνηκε ότι οι χιτώνες των προπατόρων ήταν στην πραγματικότητα δερμάτινοι χιτώνες. Ερώτηση νζ΄. Δεδομένου ότι κανένας δεν είχε πεθάνει ακόμη μέχρι τότε, από πού έμαθε ο Κάιν να φονεύσει τον Άβελ;

Ερώτ. ξβʹ. Τι σημαίνει αυτό που λέει: «Καθένας που θα σκοτώσει τον Κάιν, επτά εκδικήσεις θα καταλύσει;» Απόκ. Στα εγκλήματα που αποτόλμησε ο Κάιν, πρώτο αμάρτημα είναι ο φθόνος για την προτίμηση προς τον Άβελ· δεύτερο ο δόλος, με τον οποίο μίλησε στον αδελφό του λέγοντας: «Ας βγούμε στην πεδιάδα»· τρίτο ο φόνος, ως προσθήκη στο κακό· τέταρτο, ότι η επιβάρυνση είναι μεγαλύτερη επειδή επρόκειτο για τον αδελφό του· πέμπτο, ότι προκάλεσε πένθος στους γονείς του· έκτο, ότι μόλυνε τη γη με αίματα· έβδομο, ότι είπε ψέματα στον Θεό. Διότι, όταν ρωτήθηκε: «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;», είπε: «Δεν γνωρίζω». Επτά εκδικήσεις, επομένως, θα καταλύονταν με τη θανάτωση του Κάιν.

Το μεν «επτά φορές», λοιπόν, ειπώθηκε λόγω της συγγένειας με τούτον τον κόσμο, διότι οι φιλόκοσμοι άνθρωποι οφείλουν να τιμωρούνται εξαιτίας εκείνων ακριβώς των πραγμάτων για τα οποία επέλεξαν να πράξουν το κακό. Όσον αφορά τις τιμωρίες, είτε αναφερθείς στα αμαρτήματα που διέπραξε ο Κάιν, θα βρεις ότι είναι επτά· είτε σε όσα ορίστηκαν σε αυτόν από τον Κριτή, και πάλι δεν θα αστοχήσεις στο ορθό νόημα. Ανάμεσα λοιπόν στα εγκλήματα που τόλμησε ο Κάιν, το πρώτο αμάρτημα είναι ο φθόνος για την προτίμηση προς τον Άβελ· το δεύτερο είναι ο δόλος με τον οποίο μίλησε στον αδελφό του λέγοντας: «Ας βγούμε στην πεδιάδα»· το τρίτο είναι ο φόνος, προσθήκη του κακού· το τέταρτο ότι επρόκειτο για φόνο αδελφού, γεγονός που συνιστά μεγαλύτερη επιδείνωση· το πέμπτο ότι ο Κάιν υπήρξε ο πρώτος φονιάς, αφήνοντας πονηρό παράδειγμα στην ανθρωπότητα· το έκτο αδίκημα είναι ότι προξένησε πένθος στους γονείς του· το έβδομο είναι ότι είπε ψέματα στον Θεό, διότι, όταν ρωτήθηκε «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;», είπε: «Δεν ξέρω». Επτά λοιπόν τιμωρίες θα καταλύονταν με τη θανάτωση του Κάιν. Διότι, επειδή ο Κύριος είπε ότι «Επικατάρατη θα είναι η γη, η οποία άνοιξε το στόμα της για να δεχθεί το αίμα του αδελφού σου», και «Στενάζοντας και τρέμοντας θα ζεις πάνω στη γη», ο Κάιν λέει: «Εάν με διώχνεις σήμερα από τη γη, θα κρυφτώ και από το πρόσωπό σου, και θα περιφέρομαι στενάζοντας και τρέμοντας πάνω στη γη, και οποιοσδήποτε με βρει θα με σκοτώσει». Σε αυτό ακριβώς απαντά ο Κύριος λέγοντας: «Δεν θα γίνει έτσι· καθένας που θα σκοτώσει τον Κάιν, θα καταλύσει επτά εκδικήσεις».

Ησύχασε· προς εσένα είναι η ροπή του, και εσύ θα το εξουσιάζεις. Και είπε ο Κάιν προς τον Άβελ τον αδελφό του: Ας βγούμε στην πεδιάδα. Και συνέβη, ενώ βρίσκονταν στην πεδιάδα, να σηκωθεί ο Κάιν εναντίον του Άβελ του αδελφού του και να τον σκοτώσει.» Βλέπετε, αδελφοί, ο ζήλος και ο φθόνος προκάλεσαν αδελφοκτονία.

Επομένως, ο μεν Κάιν ελεγχόταν επειδή δεν διαχώρισε ορθά την προσφορά του, ενώ ο Άβελ αξιωνόταν δικαίως επαίνων και τιμής, γεγονός που αποτέλεσε και τροφή φθόνου για τον Κάιν. Διότι εξαγριωνόταν με τους ελέγχους που τον συνετίζαν, όπως ακριβώς ο Σατανάς. Έπειτα, αφού κυοφόρησε τον άδικο φθόνο, όπως είπαμε, επιτέθηκε με δόλο στον αδελφό του, έχοντας ήδη μελετήσει τον ανόσιο φθόνο. «Διότι είπε», αναφέρει η Γραφή, «ο Κάιν προς τον Άβελ τον αδελφό του: "Ας βγούμε στην πεδιάδα"», εννοώντας σε άλλη καλύτερη από αυτήν, και καλώντας τον, που δεν υποψιαζόταν τίποτα, δήθεν για κάποια τέρψη και πρασινάδα, τον εξόντωσε με τρόπο θηριώδη. Και πρώτα τον άφησε νεκρό πάνω στη γη, νομίζοντας, σύμφωνα τουλάχιστον με την ανθρώπινη λογική, ότι οπωσδήποτε θα καταστεί αντικείμενο θαυμασμού, μη έχοντας πλέον αυτόν που ήξερε να τον νικά. Αλλά και αφού φόνευσε, έλεγε ψέματα. Διότι, όταν ο Θεός τον ρώτησε: «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;», απάντησε: «Δεν γνωρίζω», και από υπερβολική θρασύτητα πρόσθεσε με θράσος: «Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;» Διότι σχεδόν είναι σαν να λέει: «Εσύ που τον στεφάνωσες, τι τον ωφέλησες προστατεύοντάς τον;» Βλέπεις λοιπόν πάρα πολύ καθαρά πλέον μέσα του όλο το είδος της κακίας του διαβόλου σαν να είναι αποτυπωμένο με ακρίβεια, και τη συμμόρφωση του τρόπου του διαπλασμένη στο ίδιο και όμοιο σχήμα;

Έχει γραφτεί, λοιπόν, στη Γένεση: «Ο Αδάμ γνώρισε την Εύα, τη γυναίκα του, και εκείνη συνέλαβε και γέννησε τον Κάιν, και είπε: Απέκτησα άνθρωπο με τη βοήθεια του Θεού, και κατόπιν γέννησε και τον αδελφό του, τον Άβελ. Και ο Άβελ έγινε ποιμένας προβάτων. Ο δε Κάιν εργαζόταν τη γη. Και συνέβη μετά από κάποιες ημέρες, να προσφέρει ο Κάιν από τους καρπούς της γης θυσία στον Κύριο, και ο Άβελ πρόσφερε και αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του και από τα λίπη τους. Και κοίταξε με εύνοια ο Θεός τον Άβελ και τα δώρα του, ενώ τον Κάιν και τις θυσίες του δεν τα πρόσεξε. Και ο Κάιν λυπήθηκε πάρα πολύ, και το πρόσωπό του σκοτείνιασε. Και είπε ο Κύριος ο Θεός στον Κάιν: Γιατί έγινες περίλυπος και γιατί έπεσε το πρόσωπό σου; Εάν προσφέρεις μεν ορθά, αλλά δεν κάνεις ορθά τη διανομή, δεν αμάρτησες; Ησύχασε, σε σένα θα είναι η υποταγή του, και εσύ θα τον εξουσιάζεις.» Και λίγο πιο κάτω: «Και είπε ο Κάιν προς τον Άβελ τον αδελφό του: Ας βγούμε στην πεδιάδα. Και ενώ βρίσκονταν στην πεδιάδα, επιτέθηκε ο Κάιν στον Άβελ τον αδελφό του, και τον σκότωσε. Και είπε ο Κύριος ο Θεός στον Κάιν: Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου; Και εκείνος απάντησε: Δεν γνωρίζω. Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου; Και είπε ο Θεός: Τι έκανες; Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη.»

Όταν δε πληροφορήθηκε την αιτία της αποστροφής, και επειδή ο Άβελ έλαβε την καλύτερη κρίση, δεν στράφηκε μάλλον προς τη διόρθωση των σφαλμάτων του. Αντίθετα, εξαγριωμένος με άκαιρο θυμό, πρώτος ανάμεσα στους ανθρώπους κυοφόρησε τον ατίθασο φθόνο. Και σαν να ήθελε σχεδόν να εκδικηθεί τον Θεό των όλων για την αποστροφή, παρασύρει με δόλο τον θαυμαστό αδελφό του. Καταπατούσε δε τον νόμο της αδελφικής αγάπης, έχοντας τον νου του γεμάτο από διαβολική φαυλότητα και ανόσιες σκέψεις, υποκρινόμενος όμως καλοσύνη στα λόγια: «Ας βγούμε», λέει, «στην πεδιάδα». Ακούς πώς τον προσκαλούσε στους αγρούς σαν να επρόκειτο να δει την πραότητά του και να απολαύσει την πολύμορφη θέα των λουλουδιών; Διαπράττει όμως ανοσιούργημα και παραδίδει στον θάνατο τον αδελφό του σαν ένα πρώτο λάφυρο και απαρχή, και έγινε για την ανθρώπινη φύση δάσκαλος της οδού προς τη δολοφονία. Όταν δε ο Θεός τον ρωτούσε λέγοντας: «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;», ο άθλιος λέει ψέματα και απαντά σκληρά λέγοντας: «Δεν ξέρω». Επειδή όμως ελέγχθηκε ως φονιάς και υποβλήθηκε στις κατάρες, νόμισε πάλι ότι θα πεθάνει και ο ίδιος, ακόμη και χωρίς να το θέλει ο Θεός, και ότι το γεγονός αυτό θα αποτελούσε για αυτόν απαλλαγή από την οργή του Θεού. Έλεγε δηλαδή: «Εάν με εκδιώξεις σήμερα από το πρόσωπο της γης, θα κρυφτώ και από το πρόσωπό Σου, και θα ζω στενάζοντας και τρέμοντας πάνω στη γη, και θα συμβεί καθένας που με βρίσκει να με σκοτώσει».

Τρίτη, και σαν κάποιο προοίμιο της αγριότητας που τον ώθησε στο να θέλει να φονεύσει, είναι ο ανήμερος φθόνος. Τέταρτη είναι το ίδιο το «Ας βγούμε στην πεδιάδα», το οποίο αποτελεί απόδειξη δόλου και απάτης. Πέμπτη είναι τα εγκλήματα της ανόσιας μιαιφονίας. Ως έκτο δε σφάλμα θα μπορούσε να του καταλογιστεί το ότι είπε ψέματα στον Θεό.

Δεύτερον, ο δόλος με τον οποίο μίλησε στον αδελφό του, λέγοντας: «Ας βγούμε στην πεδιάδα». Τρίτον, ο φόνος. Τέταρτον, η επαύξηση του κακού, διότι η δολοφονία αδελφού συνιστά μεγαλύτερη επιδείνωση. Πέμπτον, το ότι ο Κάιν, ως ο πρώτος φονιάς, άφησε πονηρό παράδειγμα στη ζωή. Έκτον αδίκημα, το ότι προκάλεσε πένθος στους γονείς του. Έβδομον, το ότι είπε ψέματα στον Θεό. Διότι, όταν ρωτήθηκε: «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;», απάντησε: «Δεν γνωρίζω». Επτά, λοιπόν, αδικήματα που επισύρουν τιμωρία εξέτισε με τη θανάτωσή του ο Κάιν.

Γνωρίζω ότι ελέησε πολλούς που μετανόησαν, αλλά τους περισσότερους επειδή βρίσκονταν σε άγνοια. Γνωρίζω ότι συγχώρησε πολλούς, αλλά κυρίως εκείνους που είχαν μεσίτες ενώπιόν του. Διαβάζω τα σχετικά με τον Κορέ και τον Δαθάν, και καταρρέω· και πώς εξαιτίας του Μωυσή τους τιμώρησε. Μελετώ τα σχετικά με τη Μαριάμ, την αδελφή του, ότι δηλαδή εξαιτίας ενός λόγου που του είπε, γέμισε ολόκληρη με λέπρα. Αν για έναν άγιο άνθρωπο επιβλήθηκε τόση τιμωρία, πόσο αυστηρή κρίση θα γίνει για τον αιώνιο Θεό; Ο Κάιν, που σκότωσε τον αδελφό του, τιμωρείται τόσο πολύ. Τι θα πάθουν, άραγε, όσοι εναντιώθηκαν στον Θεό;

Και ερχόμενος ο προδότης έλεγε «χαίρε Ραββί», τιμώντας με τα χείλη, ενώ είχε καρδιά που απείχε πολύ από τον Θεό. 5. Επομένως, αυτός ο Ιούδας, αφού έγινε πατέρας τους ως προς την αρνησιθεΐα και την προδοσία, όντας Σατανάς και διάβολος όχι κατά τη φύση αλλά κατά την προαίρεση, έχει γίνει υιός κατά μίμηση του Κάιν του ανθρωποκτόνου και ψεύστη, επειδή και ο πατέρας του πριν από αυτόν ήταν ψεύστης, όχι ο Αδάμ αλλά ο διάβολος, τον οποίο και μιμήθηκε στην αδελφοκτονία και στο μίσος και στο ψέμα και στην αντιλογία προς τον Θεό, με το να λέει: «Μήπως εγώ είμαι φύλακας του αδελφού μου; Δεν γνωρίζω πού είναι»· έτσι και ο διάβολος λέει στον Κύριο: «Μήπως δωρεάν σέβεται ο Ιώβ τον Θεό;» Διότι, επειδή ο ίδιος ο διάβολος με το ψέμα εξαπατά την Εύα και τον Αδάμ, λέγοντας άλλα αντ’ άλλων και επιδεικνύοντας προσποιητή φιλία, ότι «θα γίνετε σαν θεοί και δεν θα πεθάνετε», αυτόν ακριβώς μιμούμενος ο Κάιν με το πρόσχημα της φιλαδελφίας εξαπατούσε τον αδελφό του λέγοντας: «Ας βγούμε στην πεδιάδα». Γι' αυτό και ο άγιος Ιωάννης είπε: «Εκείνος που μισεί τον αδελφό του, αυτός δεν έχει τελειωθεί στην αγάπη, αλλά προέρχεται από τον Κάιν, ο οποίος σκότωσε τον αδελφό του. Και για ποιον λόγο τον σκότωσε; Επειδή τα έργα του ήταν πονηρά και φθόνησε τα έργα του αδελφού του, επειδή ήταν καλά».

Είναι σαφές, λοιπόν, ότι εκείνοι έχουν πλανηθεί, αγνοώντας τη χάρη του Θεού. 5. Λένε δε αυτοί, όπως έχω ήδη δηλώσει προηγουμένως, ότι ο διάβολος είναι υιός της έβδομης εξουσίας, δηλαδή του Σαβαώθ. Ότι ο Σαβαώθ είναι ο θεός των Ιουδαίων, ενώ ο διάβολος είναι ο πονηρός υιός του, ο οποίος, ευρισκόμενος επάνω στη γη, εναντιώνεται στον ίδιο του τον πατέρα. Και ότι ο πατέρας του ούτε είναι τέτοιος, ούτε πάλι είναι ο ακατάληπτος Θεός, τον οποίο αποκαλούν Πατέρα, αλλά ότι ανήκει στην αριστερή εξουσία. Έναν άλλον μύθο πάλι διηγούνται οι τοιούτοι, ότι δηλαδή, λένε, ο διάβολος πλησίασε την Εύα, ενώθηκε μαζί της όπως ο άνδρας με τη γυναίκα και γέννησε από αυτήν τόσο τον Κάιν όσο και τον Άβελ. Γι' αυτό ο ένας στράφηκε εναντίον του άλλου, εξαιτίας της ζήλιας που είχαν μεταξύ τους, και όχι επειδή ο Άβελ ευαρέστησε τον Θεό, όπως είναι η αλήθεια, αλλά πλανώμενοι προβάλλουν άλλον λόγο: επειδή, λένε, ήταν και οι δύο ερωτευμένοι με την ίδια τους την αδελφή, για τον λόγο αυτόν επιτέθηκε ο Κάιν στον Άβελ και τον σκότωσε. Διότι, όπως προείπα, ισχυρίζονται ότι εκ φύσεως αυτοί γεννήθηκαν από το σπέρμα του διαβόλου.

Και σε όλες τις εναντίον του επιβουλές των Ιουδαίων συμβαίνει το ίδιο· τότε καθίσταται πιο λαμπρός, όπως ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση του Ααρών. Επαναστάτησαν εναντίον του και τον έκαναν πιο λαμπρό· διότι εξαιτίας αυτού στολίζεται με το ιερατικό ένδυμα, και του περιτίθεται η κίδαρις και ο υπόλοιπος διάκοσμος της στολής, ώστε να είναι αναμφισβήτητη η χειροτονία του, και ώστε στο εξής να θαυμάζεται από τα χάλκινα πέταλα. Γνωρίζετε βεβαίως την ιστορία· γι' αυτό και παρατρέχω τη διήγηση. Και αν θέλετε, ας εξετάσουμε πάλι τα ίδια από την αρχή. Ο Κάιν σκότωσε τον αδελφό του, αλλά με αυτό μάλλον τον ωφέλησε· διότι άκουσε τι λέει: «Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα»· και πάλι αλλού λέει, «σε αίμα, που λαλεί καλύτερα από εκείνο του Άβελ». Τον απάλλαξε από την αβεβαιότητα του μέλλοντος, του αύξησε τον μισθό· όλοι μάθαμε την αγάπη που είχε ο Θεός προς αυτόν. Διότι σε τι αδικήθηκε, εφόσον δέχτηκε τον θάνατο νωρίτερα; Σε τίποτα. Διότι, πες μου, τι κερδίζουν όσοι πεθαίνουν αργότερα; Τίποτα· επειδή η ευημερία δεν εξαρτάται από το αν θα ζήσει κανείς πολλά ή λίγα χρόνια, αλλά από το να χρησιμοποιήσει τη ζωή του με τον δέοντα τρόπο. Οι τρεις παίδες ρίχτηκαν στο καμίνι, και εξαιτίας αυτού έγιναν πιο λαμπροί· ο Δανιήλ στον λάκκο, και από αυτό κατέστη πιο περιφανής.

Πες μου, τι είναι καλό; Το να αγαπάς Κύριον τον Θεό σου. Βλέπεις ότι η υπακοή είναι καλό; Διότι από την αγάπη προέρχεται η υπακοή. Και πάλι: «Δύο πονηρά πράγματα», λέει, «έπραξε ο λαός μου αυτός· εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τους εαυτούς τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν δύνανται να συγκρατήσουν ύδωρ». Βλέπεις ότι η παρακοή και η εγκατάλειψη είναι κακό πράγμα; Προς το παρόν, λοιπόν, ας κρατήσουμε τούτο, ότι είναι καλό η υπακοή και κακό η παρακοή, και έτσι θα κατανοήσουμε και το άλλο. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ονομάζεται το ξύλο «γνωστόν καλού και πονηρού», επειδή η εντολή, η οποία δοκίμαζε την υπακοή και την παρακοή, δόθηκε σχετικά με το ξύλο. Γνώριζε βεβαίως ο Αδάμ και πριν από αυτό, ότι καλό μεν είναι η υπακοή, κακό δε η παρακοή· το έμαθε όμως αργότερα σαφέστερα, μέσω της πείρας των ίδιων των πραγμάτων. Όπως ακριβώς και ο Κάιν γνώριζε ότι η αδελφοκτονία είναι κακό, ακόμη και πριν σφάξει τον αδελφό του. Διότι, για το ότι γνώριζε πως η πράξη ήταν κακή, άκου τι λέει: «Έλα να βγούμε στον αγρό». Και όμως, για ποιον λόγο σύρεις τον αδελφό σου στον αγρό, αποσπώντας τον από την πατρική αγκαλιά; Γιατί τον φέρνεις στην ερημιά; Γιατί τον αφήνεις γυμνό από προστασία; Γιατί τον απομακρύνεις από το πατρικό βλέμμα; Γιατί αποκρύπτεις το τόλμημα, αν δεν φοβάσαι την αμαρτία; Και γιατί, ακόμη και μετά τη διάπραξη του φόνου, όταν ερωτάσαι πάλι, δυσφορείς και ψεύδεσαι; Διότι, όταν ο Θεός είπε: «Πού είναι ο Άβελ, ο αδελφός σου;», εσύ απάντησες: «Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;»

ΟΜΙΛΙΑ ΙΘʹ. Και είπε ο Κάιν προς τον Άβελ τον αδελφό του: Ας βγούμε στην πεδιάδα. αʹ. Όπως ακριβώς τα ανίατα τραύματα δεν υποχωρούν ούτε στα ισχυρά φάρμακα, ούτε σε εκείνα που μπορούν να τα καταπραΰνουν· έτσι και η ψυχή, όταν άπαξ αιχμαλωτιστεί και παραδώσει τον εαυτό της στο οποιοδήποτε παράπτωμα, και δεν θέλει να συνειδητοποιήσει το δικό της συμφέρον, ακόμη κι αν της πει κανείς αναρίθμητα λόγια, δεν κερδίζει τίποτα, αλλά, σαν να έχει νεκρωμένη ακοή, δεν δέχεται καμία ωφέλεια από τις παραινέσεις, όχι επειδή δεν μπορεί, αλλά επειδή δεν το θέλει.

Ας δούμε λοιπόν και εδώ τι συμβαίνει. Και είπε, αναφέρει, ο Κάιν προς τον Άβελ τον αδελφό του: «ας βγούμε στην πεδιάδα». Τα μεν λόγια είναι αδελφού, η δε πρόθεση φονική. Τι κάνεις, ω Κάιν; Δεν ξέρεις με ποιον μιλάς; Δεν κατανοείς ότι η συνομιλία σου γίνεται με τον αδελφό σου; Δεν αναλογίζεσαι ότι προήλθε από τις ίδιες ωδίνες με εσένα; Δεν βάζεις στον νου σου το μυσαρό αυτού που επιχειρείς; Δεν φοβάσαι τον αδέκαστο Κριτή; Δεν φρίττεις με τη σκέψη του τολμήματος; Διότι, για ποιον λόγο σύρεις τον αδελφό σου στην πεδιάδα και τον απομακρύνεις από τις πατρικές αγκαλιές; Για ποιον λόγο τον στερείς από την πατρική βοήθεια; Τι είναι αυτό το παράξενο, ότι τώρα δηλαδή σύρεις τον αδελφό σου στην πεδιάδα, και επιχειρείς να κάνεις τώρα αυτό που δεν έκανες πρωτύτερα, και με το πρόσχημα της φιλοφροσύνης, προβάλλοντας αδελφική αγάπη, σχεδιάζεις να του φερθείς όπως οι εχθροί; Τι είδους μανία είναι αυτή; Τι λύσσα; Ας υποθέσουμε ότι, έχοντας τυφλωθεί στον λογισμό σου, δεν λογαριάζεις καθόλου την αδελφική σχέση, ούτε την ίδια τη φύση αναγνωρίζεις· αλλά γιατί κήρυξες τέτοιον πόλεμο εναντίον εκείνου που δεν σε αδίκησε σε τίποτα; Τι παράπονο έχεις από τους γονείς σου, ώστε να σχεδιάζεις να τους βυθίσεις σε τόση θλίψη, να γίνεις ο αυτουργός αυτού του φοβερού δράματος και ο πρώτος που θα τους δείξει αυτόν τον βίαιο θάνατο; Έτσι τους ανταποδίδεις τον κόπο της ανατροφής σου; Ποιο τέχνασμα του διαβόλου σε παρόρμησε σε τούτη την πράξη;

Μήπως μπορείς να πεις ότι η εύνοια του κοινού Δεσπότη όλων απέναντί του, τον έκανε να αλαζονευτεί εναντίον σου; Δεν τον υπέταξε εκ των προτέρων, εξαιτίας αυτής της φονικής σου διάθεσης, και δεν τον έθεσε υπό την εξουσία σου, λέγοντας ότι «σε σένα θα είναι η αποστροφή του και εσύ θα τον εξουσιάζεις»; Διότι αυτό πρέπει να το εκλάβουμε ότι αναφέρεται στην υποταγή του αδελφού. Υπάρχουν βέβαια κάποιοι που υποστηρίζουν ότι ο Θεός του είπε αυτά τα λόγια σχετικά με τη θυσία που του προσέφερε, ότι δηλαδή «σε σένα», λέγει, «είναι η αποστροφή του», εννοώντας του δώρου, «και εσύ θα το εξουσιάζεις», αντί να πει, εσύ θα το απολαύσεις. Γι' αυτό, λοιπόν, αφού ανέφερα και τα δύο, τα αφήνω στη δική σας σύνεση, προκειμένου να αποδεχθείτε κι εσείς εκείνο που θα σας φανεί πιο ορθό. Σε μένα πάντως φαίνεται ότι αυτό έχει ειπωθεί για τον αδελφό. «Και συνέβη», λέγει, «ενώ βρίσκονταν στην πεδιάδα, σηκώθηκε ο Κάιν εναντίον του Άβελ, του αδελφού του, και τον σκότωσε».

Φοβερή η πράξη, επικίνδυνο το τόλμημα, μυσαρό το εγχείρημα, ασυγχώρητο το αμάρτημα, απόφαση αποθηριωμένης ψυχής. Σηκώθηκε, λέει, εναντίον του Άβελ του αδελφού του, και τον σκότωσε. Ω, μιαρό χέρι! Ω, ελεεινό δεξί χέρι! Μάλλον όμως δεν πρέπει να ονομάζουμε το χέρι ελεεινό και μιαρό, αλλά την προαίρεση, την οποία και υπηρέτησε το μέλος.

Για να σας παράσχουμε λοιπόν αφορμές (διότι, λέει, δώσε αφορμή σε σοφό, και θα γίνει σοφότερος), είναι αναγκαίο να σας παρουσιάσουμε τα παραδείγματα και από την Παλαιά και από την Καινή. Σκέψου, λοιπόν, τον Άβελ· δεν θανατώθηκε από τον Κάιν; δεν ήταν ριγμένος στο έδαφος; Αλλά μην εξετάζεις αυτό, ότι δηλαδή επικράτησε και υπερίσχυσε, και σκότωσε εκείνον που φθονούσε και ο οποίος δεν τον είχε αδικήσει σε τίποτα· αλλά αναλογίσου τα μετά από αυτά, ότι δηλαδή αυτός μεν που θανατώθηκε, από τότε μέχρι σήμερα διακηρύσσεται, και στεφανώνεται, και ο τόσος χρόνος δεν μάρανε τη μνήμη του· ενώ αυτός που τον σκότωσε, και υπερίσχυσε, και τότε υπέμενε ζωή βαρύτερη από θάνατο, και από τότε μέχρι σήμερα αυτός μεν στηλιτεύεται, και δέχεται τις κατηγορίες από όλους, εκείνος δε κάθε μέρα ανυμνείται στα στόματα όλων. Και αυτά μεν στον παρόντα βίο· τα όσα όμως στον μέλλοντα αιώνα, ποιος λόγος, ποια διάνοια θα μπορέσει να τα παραστήσει; Και γνωρίζω βέβαια ότι, όντας συνετοί, πολλά και διάφορα άλλα τέτοια θα βρείτε καταγεγραμμένα στις Γραφές. Διότι γι' αυτόν τον λόγο έχουν γραφτεί προς δική μας ωφέλεια, ώστε μαθαίνοντας αυτά, να αποφεύγουμε την κακία, και να προτιμούμε την αρετή. Θέλεις και στην Καινή να δεις αυτό το ίδιο; Άκου τον μακάριο Λουκά που διηγείται αυτό το ίδιο για τους αποστόλους, ότι, αφού μαστιγώθηκαν, αναχωρούσαν από το συνέδριο χαίροντας, επειδή αξιώθηκαν να ατιμαστούν υπέρ του ονόματος του Χριστού.

βʹ. Αυτό το πάθος εξ αρχής ώθησε τον Κάιν να ορμήσει στον φόνο του αδελφού του. Και όπως ακριβώς αυτοί, εξαιτίας της εύνοιας του πατέρα τους την οποία επεδείκνυε προς το παιδί, παρακινούνταν να τον μισούν, και επιχειρούσαν να τον πολεμήσουν, και καθημερινά κυοφορούσαν τη σφαγή του· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και εκείνος, βλέποντας ότι τα δώρα του αδελφού του έγιναν περισσότερο δεκτά, κινήθηκε προς τον φόνο του αδελφού του και λέει: «Ας εξέλθουμε στην πεδιάδα».

Και από πού προκύπτει αυτό, λέει, ότι δηλαδή εάν ομολογήσω εγώ πρώτος την αμαρτία, την εξαλείφω; Έχω μέσα στην Αγία Γραφή και εκείνον που την ομολόγησε και απαλλάχθηκε, και εκείνον που δεν την ομολόγησε και καταδικάστηκε. Ο Κάιν σκότωσε τον αδελφό του, τον Άβελ, κυριευμένος από φθόνο, ώστε μετά τον φθόνο να επακολουθήσει ο φόνος· διότι, αφού τον πήρε στην πεδιάδα, τον σκότωσε. Και τι του λέει ο Θεός; «Πού είναι ο Άβελ, ο αδελφός σου;» Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα τον ερωτά, όχι επειδή αγνοεί την αλήθεια, αλλά για να ελκύσει σε μετάνοια τον φονέα.

Μην παροξύνεις, λοιπόν, με αυτόν τον τρόπο τον Κριτή, υπολογίζοντας υπερβολικά τους συνδούλους σου, ενώ δεν φοβάσαι και δεν τρέμεις όταν Εκείνος αγανακτεί. Ας περιφρονήσουμε, επομένως, τον έπαινο των ανθρώπων. Μέχρι πότε θα είμαστε ευτελείς και προσκολλημένοι στα γήινα; Μέχρι πότε, ενώ ο Θεός μας ανυψώνει προς τον ουρανό, εμείς θα σπεύδουμε να σερνόμαστε στη γη; Οι αδελφοί του Ιωσήφ, εάν είχαν προ οφθαλμών τον φόβο του Θεού, όπως οφείλει κανείς να τον έχει, δεν θα έπαιρναν τον αδελφό τους στην ερημιά για να τον σκοτώσουν. Και ο Κάιν πάλι, εάν φοβόταν την κρίση Του, όπως έπρεπε να τη φοβάται, δεν θα έλεγε: «Έλα να βγούμε στην πεδιάδα». Γιατί άραγε, δειλέ και ταλαίπωρε, τον χωρίζεις από εκείνον που τον γέννησε και τον βγάζεις στην ερημιά; Μήπως ο Θεός δεν βλέπει το τόλμημά σου ακόμη και στην πεδιάδα; Από όσα συνέβησαν στον πατέρα σου δεν διδάχθηκες ότι γνωρίζει τα πάντα και είναι παρών σε όλα όσα γίνονται; Και για ποιον λόγο δεν του είπε ο Θεός αυτά τα λόγια, όταν εκείνος το αρνιόταν: «Από εμένα τα κρύβεις, τον πανταχού παρόντα, που γνωρίζω τα απόκρυφα;»

Διότι αυτός, αυτός ήταν πιο αξιοθρήνητος από κάθε νεκρό. Είδες πώς είναι προτιμότερο να αδικείται κανείς, ακόμη και αν κάποιος φθάσει μέχρι τον φόνο; Μάθε πώς είναι χειρότερο να αδικεί κανείς, ακόμη και αν η ισχύς του φθάσει μέχρι το αίμα. Εκείνος χτύπησε και κατέβαλε τον αδελφό του, όμως ο μεν ένας στεφανωνόταν, ενώ ο άλλος τιμωρούνταν· θανατώθηκε και σφαγιάστηκε άδικα ο Άβελ, αλλά ο ένας, αν και πέθαινε, κατηγορούσε, εξόντωνε και κατατρόπωνε· ενώ ο άλλος, αν και ζούσε, σιωπούσε, ντρεπόταν και αποδεικνυόταν ένοχος, και προκαλούσε ακριβώς το αντίθετο από εκείνο που επιθυμούσε.

Εάν ο Ησαύ δεν είχε προδώσει τα πρωτοτόκια, δεν θα είχε καταστεί ανάξιος των ευλογιών· εάν δεν είχε καταστήσει τον εαυτό του ανάξιο των ευλογιών, δεν θα είχε επιθυμήσει να φθάσει στην αδελφοκτονία. Εάν ο Κάιν δεν είχε αγαπήσει τα πρωτεία, αλλά τα είχε παραχωρήσει στον Θεό, δεν θα ελάμβανε τα δευτερεία· έχοντας πάλι τα δευτερεία, εάν είχε εισακούσει την παραίνεση, δεν θα κυοφορούσε τον φόνο· και πάλι, έχοντας διαπράξει τον φόνο, εάν είχε προσέλθει σε μετάνοια, όταν ο Θεός τον καλούσε, και δεν αποκρινόταν αναίσχυντα, δεν θα είχε υπομείνει τα μετέπειτα δεινά.

Διότι ο μεν πόρνος μπορεί να επικαλεστεί την επιθυμία, ο κλέπτης τη φτώχεια και ο φονιάς τον θυμό· ψυχρές βέβαια και παράλογες, όμως έχουν να προβάλουν κάποιες προφάσεις. Εσύ όμως, πες μου, ποια αιτία θα επικαλεστείς; Καμία απολύτως, παρά μόνο την υπερβολική πονηριά. Διότι, αν έχουμε εντολή να αγαπάμε τους εχθρούς μας, όταν μισούμε ακόμη και αυτούς που μας αγαπούν, τι είδους τιμωρία θα υποστούμε; Και αν εκείνος που αγαπά αυτούς που τον αγαπούν δεν θα βρεθεί σε τίποτα σε καλύτερη μοίρα από τους εθνικούς, εκείνος που βλάπτει όσους δεν τον έχουν αδικήσει σε τίποτα, ποια συγχώρεση θα βρει; Και ποια παρηγοριά; Άκουσε τι λέει ο Παύλος: «Εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αγάπη όμως δεν έχω, σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Το ότι, βέβαια, όπου υπάρχει φθόνος και βασκανία έχει αναιρεθεί η αγάπη, είναι σε όλους απολύτως φανερό. Αυτό το πάθος είναι χειρότερο και από την πορνεία και από τη μοιχεία. Διότι το ένα περιορίζεται σε αυτόν που το διαπράττει, ενώ η τυραννία της βασκανίας ανέτρεψε ολόκληρες Εκκλησίες και κατέστρεψε όλη την οικουμένη. Αυτή είναι η μητέρα του φόνου· έτσι σκότωσε ο Κάιν τον αδελφό του, έτσι ο Ησαύ τον Ιακώβ, έτσι τα αδέλφια τον Ιωσήφ, έτσι ο διάβολος όλους τους ανθρώπους. Αλλά εσύ τώρα δεν σκοτώνεις, αλλά κάνεις πολλά πράγματα χειρότερα από τον φόνο, ευχόμενος να ντροπιαστεί ο αδελφός σου, στήνοντας παγίδες από παντού, αποδυναμώνοντας τους κόπους του για την αρετή, και νιώθοντας πόνο επειδή αυτός είναι αρεστός στον Δεσπότη της οικουμένης.

Σώσε με, Κύριε, διότι εξέλιπε ο όσιος, διότι λιγόστεψαν οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων. Ο Κάιν έλεγε στον Άβελ: Έλα να βγούμε στην πεδιάδα, και ενώ του μιλούσε αδελφικά, σκεπτόταν φονικά. Οι αδελφοί του Ιωσήφ έλεγαν: Να που έρχεται ο ονειρευτής, και ο φθόνος υπαγόρευε την πώλησή του. Ο Σαούλ έλεγε στον Δαβίδ: Έλα από εδώ, τέκνο μου, και εναντίον του ωρυόταν σαν λέοντας. Ο Ηρώδης έλεγε στους μάγους: Εξετάστε με ακρίβεια τα περί του παιδίου· και όταν το βρείτε αναγγείλετέ μου, ώστε να έλθω κι εγώ να το προσκυνήσω, και ανηλεώς θανάτωσε τα βρέφη στη Βηθλεέμ.

Διότι από πού έμαθε ο Άβελ ότι είναι καλό να προσφέρει κανείς, ότι είναι καλό να τιμά τον Θεό και να τον ευχαριστεί για τα πάντα; Τι λοιπόν; Ο Κάιν, θα πει κάποιος, δεν πρόσφερε; Πρόσφερε βεβαίως και αυτός, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο. Και από αυτό εξάλλου διαφαίνεται πάλι η γνώση της συνειδήσεως· διότι, επειδή φθόνησε εκείνον που τιμήθηκε και σχεδίαζε τη σφαγή του, αποκρύπτει τη δόλια πρόθεσή του. Και τι λέει; Έλα, ας βγούμε στο πεδίο.

Και βεβαιότατα· διότι, όταν εξοντώνεις αδελφό, όχι σαρκικό αλλά πνευματικό, όπως ο Κάιν, δεν έχεις διαπράξει τα ίδια; Τι σημασία έχει, εάν αυτό δεν έγινε με ξίφος, αλλά με άλλον τρόπο; Κανείς λοιπόν στις μέρες μας δεν φθόνησε τον αδελφό του; Κανείς δεν τον εξέθεσε σε κινδύνους; Αλλά σε αυτή τη ζωή δεν τιμωρήθηκαν. Θα τιμωρηθούν όμως. Διότι, εάν εκείνος που ούτε γραπτούς νόμους είχε ακούσει ούτε προφήτες, ούτε είχε δει μεγάλα θαύματα, υπέστη τόσο μεγάλη τιμωρία, αυτός που μεταγενέστερα έπραξε τα ίδια, και δεν συνετίστηκε από τόσα παραδείγματα, θα μείνει ατιμώρητος; Και πού είναι η δικαιοσύνη του Θεού; Αλλά και οι υιοί του Ηλί, επειδή έτρωγαν πριν από την προσφορά του θυμιάματος, τιμωρήθηκαν βαρύτατα μαζί με τον πατέρα τους. Κανένας λοιπόν δεν έχει υπάρξει ράθυμος πατέρας ως προς τα παιδιά του, ούτε υπήρξαν μοχθηρά παιδιά; Αλλά κανένας τους δεν τιμωρήθηκε· πότε λοιπόν θα τιμωρηθούν, εάν δεν υπάρχει γέεννα;

«Γιατί με πρόσβαλες; Τι είχες να μου προσάψεις; Για ποιον λόγο μου προσέφερες τα δευτερεύοντα;» Εάν όμως κρίνεις σκόπιμο να χρησιμοποιήσεις πιο απλή γλώσσα, θα πεις ότι: «Εκείνος, μην έχοντας τίποτα να πει, ησύχασε», ή μάλλον σώπασε. «Μετά από αυτά, βλέποντας τον μικρότερο αδελφό του, του λέει: "Ας βγούμε στο ύπαιθρο". Και αφού τον πήρε μαζί του, με δόλο τον σκότωσε ο μεγαλύτερος αδελφός. Και νόμιζε ότι μπορεί να κρυφτεί από τον Θεό. Έρχεται σε αυτόν ο Θεός και του λέει: "Πού είναι ο αδελφός σου;" Λέει εκείνος: "Δεν γνωρίζω· μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;" Λέει προς αυτόν ο Θεός: "Ιδού, το αίμα του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη"». Ας παρακάθεται όμως και η μητέρα, καθώς διαπλάθεται κατ' αυτόν τον τρόπο η ψυχή του παιδιού με τέτοιες διηγήσεις, ώστε να συνδράμει και αυτή και να επαινεί τα λεγόμενα. «Τι συνέβη λοιπόν μετά από αυτό; Εκείνον βέβαια ο Θεός τον δέχθηκε στον ουρανό και, αφού πέθανε, βρίσκεται πλέον άνω». Διότι το παιδί αποδέχεται τον λόγο περί αναστάσεως μέσα από τέτοιου είδους διηγήσεις. Διότι, εάν στους μύθους εξιστορούνται τέτοιες τερατολογίες, «ότι δηλαδή την έκανε, λέει, ημίθεη», και το παιδί τα πιστεύει, και μολονότι δεν γνωρίζει τι ακριβώς σημαίνει «ημίθεος», γνωρίζει όμως ότι είναι κάτι ανώτερο από την ανθρώπινη φύση και εντυπωσιάζεται αμέσως μόλις το ακούσει, πολύ περισσότερο θα εντυπωσιαστεί όταν ακούει για την ανάσταση και ότι η ψυχή του ανέβηκε στον ουρανό. «

Αν όμως ο Κάιν φόνευσε τον Άβελ και ο Ησαύ μνησικακούσε εναντίον του Ιακώβ, και τον πάγκαλο τον πούλησαν οι αδελφοί του, και ο αοιδός φθονεί τον αοιδό και ο τέκτονας ζηλοτυπεί τον τέκτονα, δεν είναι διόλου παράξενο εάν και εμένα αυτό το άγριο θηρίο, ο φθόνος, με έδιωξε από την Κρήτη. Μάλλον το εντελώς αντίθετο, αν είχε συμβεί, θα ήταν παράδοξο, εννοώ δηλαδή το να μην είχα διωχθεί από τον φθόνο, και μάλιστα ενώ κατοικούσα στην Κρήτη. Εκείνος βέβαια που θέλει να είναι καλός ή να αποκτά κάτι από τα καλά και τα τίμια, αλλά θέλει να το έχει αυτό χωρίς ζήλια και φθόνο, μοιάζει με άνθρωπο που εύχεται να έχει πλούτο και κάλλος, δύναμη και σύνεση, χωρίς όμως να θέλει να είναι διόλου περίβλεπτος ούτε αξιοζήλευτος εξαιτίας αυτών· αλλά αυτό είναι από τα αδύνατα. Διότι, όπως ακριβώς η σκιά ακολουθεί το σώμα που βαδίζει στο φως, έτσι και αυτόν που πορεύεται με δόξα, ο φθόνος τον ακολουθεί αχώριστα.

Αυτό ίσως γνωρίζοντας, βιώνοντας και πράττοντας ο μέγας Δαβίδ, ο οποίος περισσότερο από όλους είχε πείρα από την παράταξη των νοητών πολέμων, λέει: «όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου, έγινα κωφός και ταπεινώθηκα και σιώπησα απέχοντας από τα αγαθά»· και μετά από αυτόν ο θείος Ιερεμίας, ο οποίος προστάζει τον λαό να μην βγει από την πόλη εξαιτίας της ρομφαίας των εχθρών που παραμονεύει ολόγυρα. Και αυτό ακριβώς, αν ο μακάριος Άβελ το είχε φυλάξει και δεν είχε βγει μαζί με τον Κάιν στο πεδίο, δηλαδή στο πλάτος της φυσικής θεωρίας πριν από την απάθεια, δεν θα ορμούσε εναντίον του να τον σκοτώσει με δόλο, εξαπατώντας τον με τα δεξιά ως προς τη θεωρία των όντων πριν από την τέλεια έξη, ο νόμος της σάρκας, ο οποίος είναι και ονομάζεται Κάιν· τον οποίο απέκτησε ως πρώτο καρπό της παράβασης, σύμφωνα με τη σημασία του ονόματός του, ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ, γεννώντας τον νόμο της αμαρτίας, τον οποίο ο Θεός δεν είχε δημιουργήσει γι' αυτόν μέσα στον παράδεισο· διότι Κάιν ερμηνεύεται «κτήση». Ομοίως δε και η Δείνα, η κόρη του μεγάλου Ιακώβ, αν δεν είχε βγει έξω μαζί με τις κόρες των εγχωρίων, δηλαδή με τις αισθητηριακές φαντασίες, δεν θα ορμούσε εναντίον της ο Συχέμ, ο γιος του Εμμόρ, για να την ταπεινώσει. Συχέμ δε ερμηνεύεται «νώτος», και Εμμόρ «όνος», δηλαδή το σώμα. Ο μεν νώτος λοιπόν, δηλαδή ο Συχέμ, του Εμμόρ, ήτοι του σώματος, είναι ο οπίσθιος νόμος, και όχι ο εμπρόσθιος, δηλαδή είναι μεταγενέστερος και όχι πρώτος.

Ρωμ. 7,13 Επειδή θέλησε να δείξει το μέγεθος της αμαρτίας, και δεδομένου ότι δεν μπορούσε να βρεθεί κάτι μεγαλύτερο από αυτήν ως προς την κακία, αποδεικνύοντας το μέγεθός της μέσω αυτής της ίδιας, λέει: «αλλά η αμαρτία, για να φανεί ως αμαρτία», δηλαδή για να αποκαλυφθεί όλος ο πλούτος της κακίας της και η ισχύς που κρύβει μέσα της, ώστε αυτό που είναι εξ ολοκλήρου να γίνει εντελώς φανερό. Διότι, όσον αφορά τα άλλα πράγματα, όταν θέλουμε να παραστήσουμε κάποια υπερβολή, μπορούμε να προσθέσουμε κάτι άλλο σε αυτό που στηλιτεύουμε, όπως: ο Κάιν ήταν τόσο μιαρός, που έγινε και αδελφοκτόνος, που πρώτος είπε ψέματα στον Θεό, και τα παρόμοια. Και πάλι: ούτε μετά την επίδειξη των θαυμαστών σημείων πείστηκε ο Φαραώ να απολύσει τους Ισραηλίτες, ώστε να φανεί η ωμότητα, το ατίθασο και το θεομίσητο της γνώμης του. Και στα άλλα παρομοίως. Διότι είναι δυνατόν να βρεθεί κάτι χειρότερο από τα υποκείμενα πράγματα, στο οποίο όταν συμμετέχουν αυτοί που πράττουν το πονηρό, λαμβάνουν τις αντίστοιχες προς αυτό ονομασίες. Επί της αμαρτίας όμως, επειδή, όπως είπαμε, δεν μπορεί να βρεθεί κάτι χειρότερο από αυτήν, κατηγόρησε την ίδια μέσα από τον εαυτό της, αποδεικνύοντας ταυτόχρονα με πικρό και δριμύ τρόπο τον όγκο της, καθώς και τον τυραννικό και ανυπέρβλητο χαρακτήρα της.