Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 40:15

Και γιατί μιλώ για τη φυλακή, όπου ακόμη και σε όσους δεν είναι εντελώς αναίσθητοι γεννιέται κάποια ταπεινοφροσύνη και επιείκεια, προερχόμενη είτε από τη συνείδηση είτε από τον ίδιο τον τόπο, τη στιγμή που ούτε κατά τη βασιλική του εξουσία αποδείχθηκε κατώτερος, αλλά και εκεί επέδειξε την ίδια πραότητα και ημερότητα, τρέφοντας τους Αιγυπτίους και απλώνοντας σωτήριο χέρι σε όσους έρχονταν από παντού, ενώ τους αδελφούς του όχι μόνο δεν τους εκδικήθηκε, αλλά και τους ευεργέτησε; Ω αρετή, που και τον δούλο τον ανέδειξες μεγαλόφρονα και τον βασιλιά ταπεινόφρονα! Ω αρετή, που παντού άφησες ολοφάνερα τα δικά σου γνωρίσματα! Ω αρετή, που έμεινες ακατάβλητη στις συμφορές και επιεικής στα υψηλά αξιώματα! Ω αρετή, που ούτε νικήθηκες από την ακολασία ούτε αγανάκτησες για τη συκοφαντία! Ω αρετή, που προς όλους φέρθηκες βασιλικά, ενώ προς την ηδονή τυραννικά! Ω αρετή, που, ακόμη και όταν αναγκάστηκες να διηγηθείς όσα σου συνέβησαν, ντράπηκες να πεις την αλήθεια, για να μη φανεί ότι στεφανώνεις τον εαυτό σου με το στεφάνι της σωφροσύνης! Διότι ούτε την επιβουλή των αδελφών του αποκάλυψε ούτε τον έρωτα της Αιγύπτιας, αλλά είπε: «Με έκλεψαν και με άρπαξαν από τη γη των Εβραίων, και ούτε εδώ έκανα κανένα κακό· όμως με έριξαν σε τούτη τη φυλακή». Δικαίως, λοιπόν, ο νομοθέτης και επόπτης της σωφροσύνης τού απένειμε το στεφάνι, καθιστώντας τον πρότυπο αξιοθαύμαστο για τους παλαιούς και αείμνηστο για τις μεταγενέστερες γενεές.

Αλλά θυμήσου με εσύ ο ίδιος, όταν βρεθείς σε καλή κατάσταση, και δείξε απέναντί μου έλεος, και κάνε μνεία για εμένα στον Φαραώ, και βγάλε με από τούτο το δεσμωτήριο, διότι κρυφά με άρπαξαν από τη γη των Εβραίων, και ούτε εδώ έπραξα κάτι, ώστε να με ρίξουν σε τούτον τον λάκκο. Επειδή του προανήγγειλε τα καλά που επρόκειτο να του συμβούν, καθώς και τη συμφιλίωση με τον βασιλιά, λέει: Θυμήσου με εσύ ο ίδιος, όταν ανακτήσεις την ευημερία σου· κάνε μνεία αυτού που σου τα προανήγγειλε αυτά, και δείξε απέναντί μου έλεος.

β΄. Ακούγοντας αυτά, αγαπητέ, μην κατακρίνεις τον δίκαιο για μικροψυχία, αλλά μάλλον να εκπλαγείς με το γεγονός ότι, παρόλο που υπήρχαν τόσες δυσκολίες, υπέμενε τη διαμονή εκεί γενναία και με ευγνωμοσύνη. Διότι, αν και πολλές φορές είχε λάβει εξουσία από τον αρχιδεσμοφύλακα, ωστόσο τον βάραινε ο εγκλεισμός του και το ότι βρισκόταν μαζί με ανθρώπους ατημέλητους και ρυπαρούς. Δες, άλλωστε, και από αυτό το φιλοσοφημένο φρόνημά του: πώς υπέμενε τα πάντα με ανδρεία, επιδεικνύοντας σε όλα βαθιά ταπεινοφροσύνη. «Και θα δείξεις σε εμένα έλεος, και θα με μνημονεύσεις στον Φαραώ, και θα με βγάλεις από αυτό το οχύρωμα». Αναλογίσου εδώ, πώς δεν λέει τίποτα εναντίον εκείνης της μιαρής μοιχαλίδας, ούτε κατηγορεί τον κύριό του, ούτε διηγείται την απανθρωπιά των αδελφών του απέναντί του, αλλά αποσιωπώντας τα πάντα, λέει: «Θυμήσου με, και φρόντισε να βγω από τούτο το οχύρωμα. Διότι με απήγαγαν κρυφά από τη γη των Εβραίων, και εδώ δεν έκανα κανένα κακό, αλλά με έριξαν σε αυτόν τον λάκκο».

Ας μην το προσπεράσουμε απλώς αυτό, αλλά ας κατανοήσουμε τη φιλοσοφία της ψυχής του, και το πώς, παρότι βρήκε τέτοια ευκαιρία και γνώριζε ότι ο αρχιοινοχόος, μόλις βρεθεί και πάλι σε ευημερία, θα μπορούσε να γνωστοποιήσει τα πάντα στον βασιλιά για την περίπτωσή του, δεν διαβάλλει την Αιγύπτια (διότι πάλι τα ίδια θα πω), δεν αναμειγνύει τον κύριό του ούτε τους αδελφούς του· δεν λέει την αιτία για την οποία καταδικάστηκε να παραμένει στη φυλακή, ούτε επιδιώκει να αναδείξει την παρανομία που διαπράχθηκε εις βάρος του· αντίθετα, ένα μόνο πράγμα φροντίζει, όχι δηλαδή να κατηγορήσει εκείνους, αλλά μόνο να μιλήσει για τον εαυτό του. Και όσα του έκαναν οι αδελφοί του τα συγκάλυψε, λέγοντας: «Κλάπηκα από τη γη των Εβραίων»· ενώ τα όσα διέπραξε εκείνη η ακόλαστη Αιγύπτια ούτε καν τα φέρνει στο προσκήνιο, ούτε και την άδικη οργή του κυρίου του εναντίον του. Αλλά τι λέει; «Ούτε και εδώ έκανα κάτι, αλλά με έριξαν σε αυτόν τον λάκκο». Ακούγοντας αυτά ας διδασκόμαστε, ώστε όταν περιπέσουμε σε παρόμοιες καταστάσεις, να μην επιδιώκουμε να περιβάλλουμε τους υπευθύνους με λοιδορίες και να ακονίζουμε τη γλώσσα μας για να κατηγορήσουμε τους άλλους, αλλά μόνο με πραότητα και ηρεμία να αποδεικνύουμε τον εαυτό μας ανεύθυνο, και να μιμούμαστε αυτόν τον θαυμάσιο άνδρα, ο οποίος, μολονότι βρισκόταν σε συμφορά, δεν καταδέχτηκε ούτε καν με λόγια να διαπομπεύσει την ασέλγεια της Αιγύπτιας.

Το να απαλλαγεί από εκείνον που τον ενοχλούσε. Εγώ, όμως, όχι μόνο από αυτό, αλλά και από τα όσα ακολούθησαν, θα μπορέσω να αποδείξω την καλοσύνη και την αγάπη του. Διότι, ακόμη και όταν βρέθηκε στην ανάγκη να πει την αιτία της φυλάκισής του και της παραμονής του εκεί, ούτε τότε αποκάλυψε το δράμα, αλλά τι λέει; «Και εγώ δεν έκανα τίποτα, αλλά απήχθην κρυφά από τη γη των Εβραίων»· και πουθενά δεν αναφέρει τη μοιχαλίδα, ούτε υπερηφανεύεται για το γεγονός, πράγμα που θα έκανε ο καθένας, αν όχι για λόγους φιλοτιμίας, τουλάχιστον για να μη φανεί ότι ρίχτηκε στο οίκημα εκείνο εξαιτίας κάποιας πονηρής αιτίας.

Από πού προέρχεται, λοιπόν, σε σας αυτό το γέλιο; Βλέπεις πόσο καταγέλαστα είναι τα πράγματα, όταν λέγονται χωρίς να υπάρχει πάθος; Και κάθε αμαρτία τότε αποδεικνύεται πόσο αισχρή είναι, όταν την απογυμνώσεις από την εμπαθή διάθεση εκείνου που την τολμά. Αν υπενθυμίσεις στον οργισμένο τα λόγια που είπε μέσα στον θυμό του, θα βυθιστεί από ντροπή, θα περιγελάσει τον εαυτό του και θα προτιμούσε να έχει υποστεί μύρια δεινά παρά να είναι δικά του εκείνα τα λόγια. Και αν φέρεις τον ακόλαστο μετά τη συνεύρεση μπροστά στην πόρνη γυναίκα, και αυτός θα την αποστραφεί ως μυσαρή. Έτσι και εσείς, που δεν βρίσκεστε υπό την επήρεια του πάθους, τα περιγελάτε τώρα· διότι είναι καταγέλαστα τα λόγια αυτά, και ταιριάζουν σε μεθυσμένες γριές και σε γυναικεία μικροψυχία. Αλλά και ο Ιωσήφ, αφού πουλήθηκε και έγινε δούλος και έζησε στη φυλακή, ούτε και έτσι δεν ξεστόμισε πικρό λόγο εναντίον εκείνων που τον έβλαψαν. Αλλά τι λέει; «Με απήγαγαν κρυφά από τη γη των Εβραίων»· και δεν προσθέτει από ποιον· διότι ντρέπεται για τις κακές πράξεις των αδελφών του περισσότερο από ό,τι εκείνοι που τις διέπραξαν. Έτσι πρέπει να διακείμεθα και εμείς, και να πονάμε για εκείνους που μας κακομεταχειρίζονται περισσότερο από τους ίδιους· διότι η βλάβη μεταβαίνει σε αυτούς. Όπως, λοιπόν, εκείνοι που κλωτσούν καρφιά και υπερηφανεύονται για αυτό είναι άξιοι ελέους και θρήνου εξαιτίας αυτής της μανίας τους, έτσι και αυτοί που αδικούν όσους δεν τους κάνουν κανένα κακό, επειδή πλήττουν τις δικές τους ψυχές, είναι άξιοι πολλών οδυρμών και θρήνων, και όχι κατάρων.

Επιθυμώ να σας αναφέρω μια χρήσιμη διήγηση, η οποία έχει μεγάλη ωφέλεια. Ποια είναι λοιπόν αυτή; Όταν κάποτε ξέσπασε διωγμός και αναζωπυρώθηκε σφοδρός πόλεμος εναντίον της Εκκλησίας, συνελήφθησαν δύο άνδρες. Ο μεν ένας ήταν έτοιμος να υποστεί το οτιδήποτε, ο δε άλλος, ως προς τον αποκεφαλισμό, ήταν και αυτός έτοιμος και γενναίος, αλλά μπροστά στα άλλα βασανιστήρια φοβόταν και έτρεμε. Παρατήρησε λοιπόν την οικονομία: Όταν πήρε τη θέση του ο δικαστής, διέταξε να αποκεφαλιστεί εκείνος που ήταν έτοιμος να υποστεί το οτιδήποτε· τον άλλον όμως, αφού τον κρέμασε, του κατέσχιζε τις σάρκες, και μάλιστα όχι μία ή δύο φορές, αλλά περιφέροντάς τον σε όλες τις πόλεις. Γιατί άραγε παραχωρήθηκε αυτό; Για να ανορθώσει, μέσω των βασανιστηρίων, το χαλαρωμένο φρόνημά του, για να αποβάλει κάθε δειλία, για να μη φοβάται πλέον ούτε να διστάζει ούτε να τρέμει μπροστά στο μαρτύριο. Και ο Ιωσήφ επίσης, όταν περισσότερο από ποτέ βιαζόταν να ελευθερωθεί, τότε ακριβώς παρέμεινε φυλακισμένος. Διότι άκουσέ τον να λέει: «Με απήγαγαν κρυφά από τη γη των Εβραίων»· και «θυμήσου με», λέει, «στον βασιλιά». Για τον λόγο αυτό παρέμεινε μέσα, ώστε να μάθει ότι δεν πρέπει κανείς να θαρρεύει ούτε να εναποθέτει τις ελπίδες του σε ανθρώπους, αλλά να εμπιστεύεται τα πάντα στον Θεό.

Ποιος λοιπόν υπήρξε μακρόθυμος πριν από τον Μωυσή; Ο μακάριος και γενναίος Ιωσήφ, ο οποίος, αφού έλαμψε με τη σωφροσύνη, δεν έλαμψε λιγότερο με τη μακροθυμία του. Διότι πουλήθηκε χωρίς να έχει αδικήσει σε τίποτα, αλλά αντίθετα περιποιούνταν, υπηρετούσε και εκπλήρωνε όλα τα καθήκοντα των υπηρετών. Του προσήψαν λοιπόν πονηρή κατηγορία και δεν αμύνθηκε, αν και είχε τον πατέρα με το μέρος του· απεναντίας, πήγε να τους μεταφέρει τροφή στην έρημο· και όταν δεν τους βρήκε, δεν αγανάκτησε, ούτε επέστρεψε πίσω (παρόλο που είχε δικαιολογία, εάν το ήθελε), αλλά παρέμεινε ανάμεσα στα θηρία και σε εκείνους τους σκληρούς ανθρώπους, διατηρώντας την προαίρεση του γνήσιου αδελφού. Πάλι, όταν κλείστηκε στη φυλακή και ρωτήθηκε για την αιτία, δεν είπε τίποτα το κακό για αυτούς, παρά μόνο ότι: «Δεν έκανα τίποτα», και, «Με απήγαγαν κρυφά από τη γη των Εβραίων». Και μετά από αυτά, όταν έγινε πάλι άρχοντας, και τους έθρεψε, και τους απάλλαξε από αναρίθμητα δεινά. Διότι, εάν νήφουμε, η κακία του πλησίον δεν έχει τη δύναμη να μας απομακρύνει από τη δική μας αρετή.

Διότι και εγώ, λέει, με άρπαξαν κρυφά από τη γη των Εβραίων και εδώ δεν έπραξα τίποτα, και με έριξαν σε αυτόν τον λάκκο. Και για ποιον λόγο δεν αναφέρεις την πόρνη, τη μοιχαλίδα, τους αδελφοκτόνους αδελφούς, τον φθόνο, τον φόνο, την πώληση, τη μανία της δέσποινας, την επίθεση, την ακολασία, τα δίχτυα, τις μηχανορραφίες, τη συκοφαντία, την άδικη δίκη, τον διεφθαρμένο δικαστή, την παράνομη απόφαση, την αδικαιολόγητη καταδίκη;

Γιατί τα αποσιωπάς και τα κρύβεις αυτά; Επειδή δεν γνωρίζω να τρέφω μνησικακία, λέει, επειδή αυτά για εμένα είναι στεφάνια και βραβεία και αφορμή για μεγαλύτερο κέρδος. Είδες ψυχή φιλόσοφη; Την είδες καθαρή από οργή και ανώτερη από τις παγίδες; Είδες να συμπάσχει με αυτούς που τον αδίκησαν παρά να μνησικακεί, ώστε να μην εκθέσει δημόσια ούτε αδελφό, ούτε εκείνη την αιμοβόρα γυναίκα; Απήχθην κρυφά, λέει, από τη γη των Εβραίων και εδώ δεν έπραξα τίποτα. Και πουθενά δεν μνημονεύει κάποιο πρόσωπο, ούτε τον λάκκο, ούτε τίποτε άλλο.