Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 40:8

Παρόμοιο είναι το εξής: «Δεν προέρχεται από τον Θεό η διασάφησή τους;». Διότι δεν θα εξηγούσε τα όνειρα στον Φαραώ, εάν ο Θεός δεν του είχε παράσχει την ικανότητα να τα κατανοεί. Και εισήλθε ο Ισραήλ στην Αίγυπτο, και ο Ιακώβ παροίκησε στη γη του Χαμ. Υιοί του Νώε ήταν ο Σημ, ο Χαμ και ο Ιάφεθ· του δε Χαμ γιος ήταν ο Χαναάν. Τούτου δε ο Μεστραΐμ ερμηνεύεται ως Αίγυπτος, από τον οποίο έλαβε το όνομά της και η χώρα. Όταν, λοιπόν, εισήλθε ο Ιακώβ στην Αίγυπτο, ήταν φυσικό ο Χαμ, ως παππούς του Μεστραΐμ, να έχει κατοικήσει στην Αίγυπτο, εφόσον ο Χαναάν κατοικούσε στην Παλαιστίνη. Μέσω δε του ονόματος του Ισραήλ και του Ιακώβ, ο οποίος εισήλθε στην Αίγυπτο, υποδηλώνονται και τα τέκνα του. Διότι με εβδομήντα ψυχές κατέβηκε ο Ισραήλ στην Αίγυπτο, όπως αναφέρει η Γραφή. Και ο Ιακώβ παροίκησε στη γη του Χαμ. Ο Χαμ γέννησε τον Χαναάν, και ο Χαναάν τον Μεστραΐμ, ο οποίος ερμηνεύεται ως Αίγυπτος. Γι' αυτό και ονομάζει την Αίγυπτο γη του Χαμ, επειδή ανήκε στον απόγονο του Χαμ.

Προς εκείνους που ισχυρίζονται ότι το «εξ ου» και το «δι' ου» διαφέρουν, και αποδίδουν το μεν «εξ ου» στον Πατέρα, το δε «δι' ου» στον Υιό, ως κατώτερο. Βρίσκουμε όμως από τις Γραφές ότι και για τον Πατέρα λέγεται το «δι' ου», και για τον Υιό το «εξ ου», και ομοίως για το Πνεύμα. Σχετικά με τον Πατέρα ο Απόστολος λέει: «Πιστός είναι ο Θεός, δι' ου κληθήκατε σε κοινωνία με τον Υιό του». Αλλού: «Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού διά θελήματος Θεού»· και πάλι: «Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και αν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος διά του Θεού». Καθώς και το: «Όπως ακριβώς αναστήθηκε ο Χριστός διά της δόξης του Πατρός». Και πάλι, όταν γεννήθηκε ο Κάιν, η Εύα είπε: «Απέκτησα άνθρωπο διά του Θεού». Και πάλι, στον Ιωσήφ μέσα στη φυλακή, δεν δόθηκε η εξήγηση διά του Θεού; Σχετικά με τον Υιό, από την προφητεία του Ησαΐα, ο Παύλος είπε: «Διότι εξ αυτού, και δι' αυτού, και εις αυτόν είναι τα πάντα». Εάν δε ο αιρετικός φέρει αντίρρηση στο γεγονός ότι η έκφραση «δι' ου» έχει λεχθεί για τον Θεό Πατέρα, οφείλει να αποδώσει την ίδια αξία και στον Υιό· και πάλι προς τους Εφεσίους ο Απόστολος αναφέρει: «Αληθεύοντες δε με αγάπη, ας αυξηθούμε σε όλα προς αυτόν, εξ ου όλο το σώμα συναρμολογείται», και τα εξής.

Και αλλού: «Όσα ενετείλατο ο Μωυσής στον Ισραήλ διά του προστάγματος του Κυρίου». Και πάλι: «Δεν γίνεται διά του Θεού η διασάφηση αυτών;» αναφέρει ο Ιωσήφ, συνομιλώντας για τα όνειρα με όσους βρίσκονταν στη φυλακή, λέγοντας σαφώς και αυτός «διά του Θεού» αντί του «εκ Θεού». Και αντιστρόφως, την πρόθεση «εκ» αντί της «διά», χρησιμοποίησε ο Παύλος, όπως όταν λέει: «Γενόμενος εκ γυναικός», αντί του «διά γυναικός». Διότι αυτό μας το διευκρίνισε σαφώς σε άλλο σημείο, λέγοντας ότι αρμόζει μεν στη γυναίκα να προέρχεται εκ του ανδρός, ενώ στον άνδρα να γεννιέται διά της γυναικός, εκεί όπου αναφέρει ότι: «Όπως ακριβώς η γυναίκα προέρχεται εκ του ανδρός, έτσι και ο άνδρας διά της γυναικός». Εντούτοις εδώ, αφενός μεν για να υποδείξει τη διαφορετική χρήση, αφετέρου δε για να διορθώσει παρεμπιπτόντως το σφάλμα ορισμένων που νομίζουν ότι το σώμα του Κυρίου είναι πνευματικό, και προκειμένου να αποδείξει ότι η θεοφόρος σάρκα συγκροτήθηκε εκ του ανθρωπίνου φυράματος, προτίμησε την πιο εμφατική λέξη —διότι το μεν «διά γυναικός» θα φανέρωνε ότι η έννοια της γεννήσεως έχει παροδικό χαρακτήρα, ενώ το «εκ της γυναικός» υποδηλώνει επαρκώς την κοινωνία της φύσεως αυτού που γεννιέται προς εκείνην που τον γέννησε—, χωρίς καθόλου να έρχεται σε αντίφαση με τον εαυτό του, αλλά δείχνοντας ότι οι λέξεις αυτές εύκολα εναλλάσσονται μεταξύ τους.

Μετά από αυτά, δύο ευνούχοι, ο αρχιοινοχόος και ο αρχισιτοποιός, έσφαλαν απέναντι στον βασιλιά Φαραώ, και ο βασιλιάς διέταξε να ριχτούν στη φυλακή. Ο Ιωσήφ τους υπηρετούσε. Αφού παρέμειναν και οι δύο στη φυλακή για δύο χρόνια, μετά από κάποιες ημέρες είδαν και οι δύο όνειρα, σύμφωνα με όσα επρόκειτο να τους συμβούν σύντομα. Ο Ιωσήφ, που ήταν όσιος υπηρέτης τους επειδή εκείνοι ήταν αξιωματούχοι, μπαίνοντας κοντά τους κατά τη συνήθεια για να τους υπηρετήσει, τους βρήκε σε μεγάλη λύπη· διότι ήταν και οι δύο σκυθρωποί και κατηφείς εξαιτίας των ονείρων. Όταν ρώτησε για να μάθει την αιτία της θλίψης τους, είπαν και οι δύο: «Είδαμε όνειρα και βρισκόμαστε σε λύπη, διότι δεν υπάρχει κάποιος που να μπορεί να ερμηνεύσει τα όνειρά μας, αυτά που είδαμε». Εκείνος τους είπε: «Αυτό είναι έργο του Θεού, το να φανερώνει την αλήθεια σε αυτούς που Τον φοβούνται. Πείτε μου λοιπόν τα όνειρά σας, για να τα φανερώσει ο Θεός μου μέσω εμού». Ακούγοντας αυτά, τόσο ο αρχιοινοχόος όσο και ο αρχισιτοποιός του διηγήθηκαν τα όνειρά τους, ο καθένας όπως ακριβώς τα είδε. Και ο Ιωσήφ τους διασαφήνισε με λίγες λέξεις με κάθε ακρίβεια τα όσα επρόκειτο να τους συμβούν από τον βασιλιά, όπως και πραγματικά έγινε: στον μεν αρχιοινοχόο απέδωσε ξανά την προηγούμενη τιμή του, ενώ τον αρχισιτοποιό τον παρέδωσε στον θάνατο.

Απέστειλε πριν από αυτούς άνθρωπο, ως δούλος πουλήθηκε ο Ιωσήφ. Ταπείνωσαν με δεσμά τα πόδια του, σίδερο διαπέρασε την ψυχή του, μέχρι που εκπληρώθηκε ο λόγος του. Όλα αυτά τα υπέμεινε μέχρι να εκπληρωθεί ο λόγος του, τον οποίο, αφού είδε στα οράματα, τον διηγήθηκε στον πατέρα του και στους αδελφούς του, λέγοντας ότι είδε τον εαυτό του και τους αδελφούς του παρομοίως να μαζεύουν δεμάτια, και έπειτα τα δικά τους να προσκυνούν το δικό του δεμάτι· και παρομοίως ότι ο ήλιος, η σελήνη και τα έντεκα αστέρια τον προσκυνούσαν. Μέχρι να εκπληρωθεί ο λόγος του. Ο λόγος του Κυρίου τον δοκίμασε. Το «Ο λόγος του Κυρίου τον δοκίμασε», είναι όμοιο με το «Μήπως δεν γίνεται μέσω του Θεού η εξήγησή τους;». Διότι δεν θα εξηγούσε τα όνειρα στον Φαραώ, αν ο Θεός δεν του παρείχε την ικανότητα να τα κατανοήσει. Απέστειλε ο βασιλιάς και τον έλυσε, ο άρχοντας του λαού και τον άφησε ελεύθερο. Τον κατέστησε κύριο του οίκου του, και άρχοντα σε όλη την περιουσία του, για να εκπαιδεύει τους άρχοντές του όπως τον εαυτό του, και να κάνει σοφούς τους πρεσβυτέρους του.

Αυτό δε το κάνει, όχι επειδή φοβόταν στην προηγούμενη ομιλία, αλλά επειδή δεν θα μπορούσαν να το αντέξουν εκείνοι οι άνθρωποι, όντας χλευαστές και γελωτοποιοί. Γι' αυτό, όταν άρχιζε εκείνη την ομιλία, αμέσως προσελκύει την προσοχή τους μέσω του προοιμίου, λέγοντας: «Αυτό ας σας γίνει γνωστό, και ακούστε με προσοχή τα λόγια μου». Εδώ όμως δεν έχει ανάγκη από αυτήν την προετοιμασία. Διότι δεν ήταν αδιάφοροι· καθώς το θαύμα είχε τραβήξει την προσοχή όλων τους· γι' αυτό και ήταν γεμάτοι δέος και έκπληξη. Επομένως, δεν χρειάστηκε να αρχίσει από εκεί, αλλά από αλλού, από όπου μάλιστα τους κέρδισε περισσότερο, αποκρούοντας τη δόξα που προερχόταν από αυτούς. Διότι τίποτα δεν ωφελεί και δεν ανακουφίζει τόσο τους ακροατές, όσο το να μη λέει ο ομιλητής τίποτα σπουδαίο για τον εαυτό του, αλλά και να αναιρεί την όποια υποψία. Μάλλον, λοιπόν, δόξασαν τους εαυτούς τους περιφρονώντας τη δόξα και αποδεικνύοντας ότι το γεγονός δεν είναι ανθρώπινο, αλλά θεϊκό· και ότι οι ίδιοι είναι άξιοι να θαυμάζουν μαζί με αυτούς, και όχι να θαυμάζονται. Βλέπεις πώς, όντας καθαρός από φιλοδοξία, αποδιώχνει τη δόξα που κατευθύνεται προς το πρόσωπό του; Έτσι ακριβώς έπρατταν και οι παλαιοί, όπως έλεγε ο Δανιήλ: «Και σε μένα (δόθηκε η αποκάλυψη) όχι από κάποια σοφία που υπάρχει μέσα μου»· και πάλι ο Ιωσήφ: «Δεν ανήκει στον Θεό η εξήγησή τους;»· και ο Δαβίδ: «Όταν ερχόταν το λιοντάρι και η αρκούδα, στο όνομα του Κυρίου τα διέσχιζα με τα χέρια μου». Έτσι και αυτοί τώρα: «Τι μας κοιτάζετε επίμονα, σαν να τον έχουμε κάνει να περπατά με δική μας δύναμη ή ευσέβεια;».

Επειδή, λοιπόν, είδαν τα στεφάνια, τότε βγήκαν έξω και έσκισαν τα ενδύματά τους. Όταν το άκουσαν οι απόστολοι Βαρνάβας και Παύλος, έσκισαν τα ενδύματά τους και όρμησαν μέσα στο πλήθος, κραυγάζοντας και λέγοντας: «Άνδρες, γιατί το κάνετε αυτό; Και εμείς είμαστε άνθρωποι ομοιοπαθείς με εσάς». Δες τους να είναι παντού καθαροί από τη δόξα, όχι μόνο να μην την επιδιώκουν, αλλά και να την αποκρούουν όταν τους προσφέρεται· όπως ακριβώς έλεγε και ο Πέτρος: «Γιατί μας κοιτάζετε επίμονα, σαν να τον κάναμε να περπατήσει με δική μας δύναμη ή ευσέβεια;». Το ίδιο πράγμα λένε και αυτοί. Αλλά και ο Ιωσήφ έλεγε σχετικά με τα όνειρα: «Δεν προέρχεται από τον Θεό η ερμηνεία τους;». Το ίδιο και ο Δανιήλ: «Και σε εμένα αποκαλύφθηκε αυτό, όχι εξαιτίας κάποιας δικής μου σοφίας». Και ο Παύλος παντού αυτό διακηρύσσει, όπως όταν λέει: «Και ποιος είναι ικανός για αυτά;». Και πάλι: «Όχι ότι είμαστε ικανοί από μόνοι μας να σκεφτούμε κάτι ως προερχόμενο από εμάς, αλλά η ικανότητά μας προέρχεται από τον Θεό». Αλλά ας εξετάσουμε τα όσα ειπώθηκαν από την αρχή.

Γι' αυτό και κάποιος σοφός έλεγε: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει· όταν όμως βρίσκεται σε λύπη, σκυθρωπάζει». Επειδή λοιπόν τους είδε να είναι κατηφείς εξαιτίας των ονείρων που είδαν, τους ρωτούσε, θέλοντας να μάθει την αιτία. Δες πώς, ενώ βρισκόταν στο δεσμωτήριο, επιδείκνυε τη δική του αρετή, και προσπαθούσε με προθυμία να ανακουφίζει την αθυμία των άλλων. Τι του απάντησαν λοιπόν εκείνοι; «Είδαμε ένα όνειρο, και δεν υπάρχει κανείς για να το ερμηνεύσει». Αγνοούσαν τη σοφία εκείνου που συνομιλούσε μαζί τους· του έδιναν προσοχή σαν να ήταν ένας από τους πολλούς, γι' αυτό και δεν του λένε ποιο ήταν το όνειρο, παρά μόνο ότι το είδαν, και αναφέρουν: «Δεν υπάρχει κανείς που να το ερμηνεύσει». Αλλά ο θαυμάσιος αυτός άνδρας τους λέει: «Μήπως δεν προέρχεται από τον Θεό η διασαφήνισή τους; Διηγηθείτε το, λοιπόν, σε εμένα. Διότι μήπως σας υπόσχομαι ότι θα σας πω κάτι από τον εαυτό μου; Ο Θεός είναι εκείνος που αποκαλύπτει. Διηγηθείτε το, λοιπόν, σε εμένα». Δες σύνεση και υπερβολή ταπεινοφροσύνης.

Δεν είπε: Εγώ θα σας τα ερμηνεύσω, εγώ θα σας πω την έκβαση των ονείρων, αλλά τι; Διηγηθείτε τα λοιπόν σε εμένα. Διότι μόνον ο Θεός είναι εκείνος που αποκαλύπτει τέτοια πράγματα. Και διηγήθηκε ο αρχιοινοχόος. Και αφού άκουσε ο Ιωσήφ, λέει: Αυτή είναι η ερμηνεία του.

Όχι έτσι· αλλά πώς; Χωρίς να τον ελέγχει κανείς, από την πολλή του ευγνωμοσύνη, τι λέει; «Δεν προέρχεται από τον Θεό η διασαφήνισή τους;» Πρόσεξε: αμέσως δόξασε τον Δεσπότη· γι' αυτό και ο ίδιος δοξάστηκε. Και αυτό δεν είναι μικρό όσον αφορά τη δόξα του· διότι το να αποκαλύπτει τα πράγματα ο Θεός είναι πολύ μεγαλύτερο από το να τα έχει κατορθώσει ο ίδιος. Εξάλλου, με αυτόν τον τρόπο απέδειξε και την αξιοπιστία των όσων έλεγε, και τούτο αποτελεί το μέγιστο τεκμήριο της οικείωσης με τον Θεό. Διότι τίποτα δεν είναι τόσο αγαθό, όσο το να οικειώνεται κανείς με τον Θεό. Διότι, «εάν δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα», λέει, «αλλά όχι ενώπιον του Θεού». Διότι εάν αυτός που αξιώθηκε τη χάρη καυχάται στον Θεό ότι αγαπάται, επειδή του δόθηκε συγχώρηση, έχει καύχημα και αυτός που εργάζεται, αλλά όχι ενώπιον του Θεού, όπως εκείνος· διότι αυτό αποτελεί τεκμήριο της μεγάλης δικής μας αδυναμίας· εκείνος όμως, που έλαβε και σοφία από τον Θεό, πόσο μάλλον θα ήταν αξιοθαύμαστος; Δόξασε τον Θεό, και δοξάστηκε από Αυτόν. Διότι λέει: «Εκείνους που με δοξάζουν, θα τους δοξάσω». Πάλι ο απόγονός του, από τον οποίο κανείς δεν υπήρξε σοφότερος («Μήπως εσύ είσαι σοφότερος», λέει, «από τον Δανιήλ;»), αυτός λοιπόν ο Δανιήλ αποδείχθηκε ανώτερος από όλους τους σοφούς της Βαβυλώνας, καθώς και από τους αστρολόγους, τους μάντεις, τους μάγους, τους γητευτές και από κάθε φιλοσοφία.

Διότι μόνο εκείνους θεωρεί αξιοθρήνητους, οι οποίοι είναι πονηροί από δική τους προαίρεση. Και αν λέει «διά του οποίου», μην απορήσεις. Διότι δεν το λέει αυτό με την έννοια ότι κάποιος άλλος ενεργεί μέσω αυτού, αλλά ότι ο ίδιος κατασκευάζει τα πάντα. Επειδή η Γραφή συνηθίζει να χρησιμοποιεί το «διά του οποίου» με τη σημασία τού «από τον οποίο»· όπως όταν λέει: «Απέκτησα άνθρωπο διά του Θεού», θέτοντας όχι το δεύτερο αίτιο, αλλά το πρώτο. Και πάλι: «Μήπως δεν γίνεται διά του Θεού η εξήγησή τους;» και, «Πιστός είναι ο Θεός, διά του οποίου κληθήκατε σε κοινωνία με τον Υιό Του».

Ο Ιωσήφ τους είδε και τους είπε: «Γιατί τα πρόσωπά σας είναι σκυθρωπά;» Εκείνοι δε απάντησαν: «Είδαμε ένα όνειρο, και δεν υπάρχει κανείς για να το ερμηνεύσει». Τους λέει: «Διηγηθείτε μου ο καθένας σας τι είδε». Τι λες, Ιωσήφ; Άραγε είδες κι εσύ όνειρο; Δεν πραγματοποιήθηκε η εκπλήρωσή τους. Είδες τον εαυτό σου να προσκυνείται από τον ήλιο και τη σελήνη, και ιδού πουλήθηκες ως δούλος· είδες τα δεμάτια των αδελφών σου να περιστρέφονται ολόγυρα και να προσκυνούν το δικό σου δεμάτι, και ιδού έχεις εγκλειστεί στο δεσμωτήριο.

Αλλά ως προς αυτή τη δική μου έκφραση ότι το Πνεύμα προέρχεται «εκ του Πατρός διά του Υιού», για την οποία είχα χρησιμοποιήσει προηγουμένως πλείστες μαρτυρίες διδασκάλων, κάποιοι, δράττοντας δήθεν την ευκαιρία ως αφορμή, παρεισήγαγαν και οι ίδιοι ένα χωρίο αγίου, λέγοντας ότι, προκειμένου για τον Πατέρα και τον Υιό, η πρόθεση «διά» δεν διαφέρει καθόλου από την πρόθεση «εκ», όπως αποδεικνύει ο μέγας Βασίλειος στα συγγράμματά του προς τον Αμφιλόχιο, λέγοντας: «δεν είναι καθόλου παράταιρο να αντικαθιστούμε το 'εκ' με το 'διά'· διότι πολλές φορές το 'διά' και το 'εκ' εναλλάσσονται, όταν η μία πρόθεση λαμβάνει τη σημασία της άλλης· για παράδειγμα το 'απέκτησα άνθρωπο διά του Θεού' είναι ίσο με το να λέει 'εκ του Θεού'· και αλλού, 'όσα παρήγγειλε ο Μωυσής στον Ισραήλ, διά προστάγματος Κυρίου'· και πάλι, 'μήπως δεν είναι διά του Θεού η ερμηνεία τους;' αντί να πει 'εκ του Θεού', είπε 'διά του Θεού'». Όμως ούτε και αυτή η χρήση χωρίου συντείνει προς το δικό τους συμπέρασμα. Διότι, αν και ο δάσκαλος λέει ότι δεν είναι καθόλου παράταιρο να αντικαθιστούμε το 'εκ' με το 'διά', και ότι το 'διά' και το 'εκ' εναλλάσσονται, και τα λοιπά, ωστόσο λέει «πολλές φορές», όχι πάντοτε, και η έννοια του λόγου αφορά τα κτίσματα και όχι τα θεία πρόσωπα. Γι' αυτό και παρέθεσε τον απόστολο που λέει: «εξ αυτού, και δι' αυτού, και εις αυτόν τα πάντα»· και μετά από λίγο προσθέτει: «ούτε ο Πατέρας, αφού έλαβε το 'εξ ου', απέρριψε στον Υιό το 'δι' Υιού', ούτε πάλι ο Υιός δεν παραδέχεται το Άγιο Πνεύμα στην κοινωνία του 'εξ ου' ή του 'δι' ου'».

Διότι, εάν ήταν το ίδιο και χωρίς καμία διαφορά, θα έπρεπε να λέγεται και αυτό, όπως ακριβώς απαντάται σε πολλά σημεία σχετικά με την κτίση: «Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού δια θελήματος Θεού»· και πάλι: «Παύλος, απόστολος όχι από ανθρώπους ούτε δι' ανθρώπου, αλλά δια του Θεού Πατρός και του Κυρίου Ιησού Χριστού»· και πάλι: «Απέκτησα άνθρωπο δια του Θεού»· και πάλι: «Δεν προέρχεται δια του Θεού η εξήγησή τους;». Γενικώς, εάν όλα όσα λέγονται για το θείο Πνεύμα αναφέρονταν ομοίως στον Πατέρα και στον Υιό, θα υπήρχε περιθώριο να θεωρούνται όλα κοινά και να ομολογείται η πρόοδος ομοίως και από τους δύο· εάν όμως άλλα έχουν αποδοθεί ιδιαιτέρως στον Πατέρα, άλλα στον Υιό, και άλλα εξίσου και στους δύο, ας μην τα αναμειγνύουν όλα μαζί: λέγεται ότι προέρχεται δια του Υιού, ότι χορηγείται στην κτίση δια του Υιού, ότι μένει στον Υιό, ότι αναπαύεται στον Υιό, αλλά δεν λέγεται ούτε ότι προέρχεται δια του Πατρός, ούτε ότι χορηγείται δια του Πατρός, ούτε ότι μένει στον Πατέρα, ούτε ότι αναπαύεται στον Πατέρα, αλλά ότι εκπορεύεται εκ του Πατρός. Ας λέγονται λοιπόν όσα έχουν κηρυχθεί, και ας αποσιωπώνται όσα έχουν αποσιωπηθεί, και ας απορριφθεί με αποτροπιασμό το να εκπορεύεται το Άγιο Πνεύμα εκ του Υιού, ως κάτι το αλλότριο και ασύνηθες.