Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 47:31

Ερώτηση 39. Ενώ ο Θεός μέσω των προφητών παραγγέλλει να μην προσκυνούμε χειροποίητα, για ποιο λόγο εμείς προσκυνούμε εικόνες και τον σταυρό, τα οποία είναι έργα τεχνιτών, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τα είδωλα; Απόκριση. Εμείς οι πιστοί δεν προσκυνούμε τις εικόνες ως θεούς —μη γένοιτο!— όπως έκαναν οι ειδωλολάτρες, αλλά εκδηλώνουμε μόνο τη σχέση και την αγάπη της ψυχής μας προς το εικονιζόμενο πρόσωπο. Γι' αυτό άλλωστε, πολλές φορές, όταν η μορφή έχει πλέον εξαλειφθεί, καίμε την άλλοτε εικόνα ως απλό, άχρηστο ξύλο. Και όπως ο Ιακώβ, όταν επρόκειτο να πεθάνει, προσκύνησε στο άκρο της ράβδου του Ιωσήφ, μη τιμώντας τη ράβδο, αλλά αυτόν που την κρατούσε· έτσι και εμείς οι πιστοί δεν ασπαζόμαστε τις εικόνες για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο από βαθιά αγάπη προς τα πρόσωπα που απεικονίζουν. Αυτό το κάνουμε, όπως ακριβώς ασπαζόμαστε τους πατέρες και τους φίλους μας· καθώς επίσης και οι Ιουδαίοι άλλοτε προσκυνούσαν τις πλάκες του Νόμου και τα δύο χρυσά και σκαλιστά Χερουβείμ, χωρίς να τιμούν τη φύση της πέτρας και του χρυσού, αλλά τον Κύριο που πρόσταξε να κατασκευαστούν. Όσοι, πάλι, από αλαζονεία αποστρέφονται την προσκύνηση του σταυρού και των εικόνων, ας απαντήσουν οι ανόητοι: πώς πολλές φορές οι άγιες εικόνες ανέβλυσαν μύρα με τη δύναμη του Κυρίου; Πώς μια άψυχη στήλη, όταν δέχθηκε βέλος, έβγαλε παραδόξως αίμα σαν να επρόκειτο για έμψυχο σώμα; Πώς συχνά οι δαίμονες εκδιώκονται κραυγάζοντας από ιερές σορούς, λείψανα και εικόνες;

Διότι με αυτήν τη ράβδο διώχνεις όχι μόνο τα μικρά σκυλιά, αλλά και τον αρχηγό των θηρίων, το λιοντάρι που ωρύεται. Και ο Ιακώβ είπε: «Με τη ράβδο μου διέβην τον ποταμό» και πάλι: «Προσκύνησε στο άκρο της». Και ο Μωυσής με τη ράβδο έκανε τα σημεία. Και εκείνος που καρφώνεται σε αυτήν, απαλλάσσεται οπωσδήποτε από τη ρέουσα υγρότητα. Διότι αυτός που πέθανε, πεθαίνει ως προς την αμαρτία. Και ποια είναι η προσδοκώμενη ελπίδα μετά από αυτά, παρά η τριήμερη ανάσταση; Διότι αρκεί σε αυτόν που σταυρώνεται να συναναστηθεί με τον Ιησού.

Και ο Χριστός με ξύλο και νερό, με τον Σταυρό και με το βάπτισμα, πλήθυνε για τον εαυτό του τα λογικά ποίμνια πάνω στη γη. Ο δε Ιακώβ, και όταν προσκυνούσε προς το άκρο της ράβδου του και όταν ευλογούσε τα εγγόνια του, θέτοντας σταυρωτά τα χέρια του, φανέρωσε τον τύπο του Σταυρού ακόμη πιο καθαρά. Επίσης, επειδή ήταν υπάκουος στους πατέρες του από την αρχή μέχρι το τέλος και γι' αυτό αγαπητός και ευλογημένος, αλλά εξαιτίας αυτών και μισητός στον Ησαύ, υπομένοντας έτσι γενναία κάθε πειρασμό, είχε σε όλη του τη ζωή ενεργό το μυστήριο του σταυρού. Γι' αυτό και ο Θεός έλεγε, «τον Ιακώβ τον αγάπησα, ενώ τον Ησαύ τον μίσησα». Κάτι τέτοιο συμβαίνει και με εμάς, αδελφοί.

ΟΜΙΛΙΑ ΞΣΤ΄. Πλησίασαν δε, λέγει, οι ημέρες του Ισραήλ για να πεθάνει, και κάλεσε τον υιό του τον Ιωσήφ και του είπε: «Εάν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, βάλε το χέρι σου κάτω από τον μηρό μου, και θα επιδείξεις απέναντί μου έλεος και αλήθεια, ώστε να μην με θάψεις στην Αίγυπτο· αλλά να κοιμηθώ μαζί με τους πατέρες μου, και θα με σηκώσεις από την Αίγυπτο και θα με θάψεις στον τάφο τους». Εκείνος δε είπε: «Εγώ θα πράξω σύμφωνα με τον λόγο σου». Είπε δε: «Ορκίσου μου». Και του ορκίστηκε. Και προσκύνησε ο Ισραήλ στο άκρο της ράβδου του. 1. Εμπρός, ας βάλουμε και σήμερα το τέλος στη διήγηση για τον Ιακώβ, και ας δούμε ποια είναι αυτά που διατάζει ενώ πρόκειται να τελειώσει τον βίο του. Αλλά κανείς, αποβλέποντας στη σημερινή κατάσταση των πραγμάτων, ας μην απαιτεί από τους δικαίους εκείνης της εποχής αυτά τα οποία τώρα αρμόζει να φρονούν οι πιστοί, αλλά ας τα κρίνει σύμφωνα με τους καιρούς και τις περιστάσεις. Αυτά δε τα προέταξα επίτηδες ως εισαγωγή, εξαιτίας αυτών που πρόκειται να ειπωθούν από τον πατριάρχη προς τον Ιωσήφ. Ποια δε είναι αυτά, ας ακούσουμε: Πλησίασαν δε, λέγει, οι ημέρες του Ισραήλ για να πεθάνει, και κάλεσε τον υιό του τον Ιωσήφ, και του είπε: «Εάν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, βάλε το χέρι σου κάτω από τον μηρό μου, και θα επιδείξεις απέναντί μου έλεος και αλήθεια, ώστε να μην με θάψεις στην Αίγυπτο· αλλά να κοιμηθώ μαζί με τους πατέρες μου, και θα με σηκώσεις από την Αίγυπτο και θα με θάψεις στον τάφο τους».

Εκείνος δε είπε: Θα πράξω σύμφωνα με τον λόγο σου. Και του είπε: Ορκίσου μου.

Και του ορκίστηκε. Και προσκύνησε ο Ισραήλ στο άκρο της ράβδου του. Πολλοί από τους μικρόψυχους, όταν τους προτρέπουμε να μη δίνουν μεγάλη σημασία στο ζήτημα της ταφής, ούτε να θεωρούν ως κάτι το περισπούδαστο τη μετακομιδή των λειψάνων των κεκοιμημένων από μια ξένη χώρα στην πατρίδα τους, μας προβάλλουν τη συγκεκριμένη ιστορία, ισχυριζόμενοι ότι και ο ίδιος ο πατριάρχης επέδειξε τόση πολλή φροντίδα γι' αυτό. Αλλά, πρώτον μεν, όπως πρόλαβα ήδη να πω, πρέπει να αναλογιζόμαστε τούτο: ότι δηλαδή τότε δεν απαιτούνταν τόση πνευματική φιλοσοφία όση απαιτείται από τους σημερινούς· έπειτα, ότι και αυτό το ίδιο ο δίκαιος δεν θέλησε να γίνει απλώς έτσι, αλλά για να τους υποδείξει αγαθές ελπίδες, ότι και οι ίδιοι κάποτε στο μέλλον θα επιστρέψουν στη γη της επαγγελίας. Και ότι για αυτήν ακριβώς την αιτία έδωσε αυτή τη διαταγή, μας το διδάσκει σαφέστερα ο γιος του λέγοντας: Οπωσδήποτε θα σας επισκεφθεί ο Θεός, και θα πάρετε μαζί σας από εδώ τα οστά μου. Διότι, το ότι αντίκριζαν τα μελλοντικά γεγονότα με τα μάτια της πίστεως, άκουσέ το από τον ίδιο που αποκαλεί ήδη τον θάνατο κοίμηση· διότι λέει: Θα κοιμηθώ μαζί με τους πατέρες μου. Γι’ αυτό και ο Παύλος έλεγε: Μέσα στην πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να έχουν λάβει τις επαγγελίες, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις ασπάστηκαν. Πώς; Με τα μάτια της πίστεως.

Αλλά, αν νομίζετε, ας επανέλθουμε λοιπόν στη συνέχεια του λόγου. Διότι, αφού έδωσε παραγγελία στον γιο του σχετικά με την ταφή και ο Ιωσήφ είπε: «Εγώ θα πράξω σύμφωνα με τον λόγο σου», εκείνος του λέει: «Ορκίσου μου». Και του ορκίστηκε. Και προσκύνησε ο Ισραήλ στο άκρο της ράβδου του. Δες τον γέροντα, τον πρεσβύτη, τον πατριάρχη, να επιδεικνύει μέσω της προσκύνησης την τιμή προς τον Ιωσήφ και με τα ίδια του τα έργα να εκπληρώνει τώρα την έκβαση του οράματος. Διότι, όταν του διηγήθηκε ο Ιωσήφ το όραμα, είπε η Γραφή: «Άραγε θα έλθουμε εγώ και η μητέρα σου να σε προσκυνήσουμε στη γη;». Αλλά ίσως πει κάποιος: Και πώς εκπληρώθηκε το όνειρο, εφόσον η μητέρα είχε φύγει από τη ζωή νωρίτερα και δεν προσκύνησε το παιδί της; Είναι πάντοτε συνήθεια της Γραφής να φανερώνει το όλον από το κυριότερο μέρος. Επειδή, λοιπόν, κεφαλή της γυναίκας είναι ο άνδρας και «θα είναι», λέει, «οι δύο εις σάρκαν μίαν», εφόσον προσκύνησε η κεφαλή, είναι ολοφάνερο ότι και ολόκληρο το σώμα την ακολουθούσε. Διότι, αν ο πατέρας το έπραξε αυτό, πολύ περισσότερο θα το είχε πράξει και εκείνη, αν δεν είχε αρπαγεί νωρίτερα από τη ζωή. «Και προσκύνησε», λέει, «στο άκρο της ράβδου του». Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Με πίστη ο Ιακώβ, όταν απέθνησκε, ευλόγησε καθέναν από τους γιους του Ιωσήφ, και προσκύνησε στο άκρο της ράβδου αυτού». Βλέπεις ότι και αυτό το ίδιο το έπραττε με πίστη, προορώντας ότι βασιλικού γένους θα γίνει αυτός που θα γεννηθεί από το σπέρμα του;

Να τα απεικονίζεις όλα και με τον λόγο και με τα χρώματα. Μη φοβάσαι, μη δειλιάζεις· γνωρίζω τη διαφορά των προσκυνήσεων. Προσκύνησε κάποτε ο Αβραάμ τους γιους του Εμμώρ, όταν αγόρασε το διπλό σπήλαιο ως κτήμα για τάφο, άνδρες ασεβείς και πάσχοντες από άγνοια του Θεού. Προσκύνησε ο Ιακώβ τον αδελφό του Ησαύ και τον Φαραώ, έναν Αιγύπτιο άνδρα, αλλά προσκύνησε ακόμη και στο άκρο της ράβδου του· προσκύνησαν μεν, αλλά δεν λάτρευσαν. Προσκύνησαν ο Ιησούς του Ναυή και ο Δανιήλ άγγελο του Θεού, αλλά δεν λάτρευσαν.

Γι' αυτό, πολλές φορές, όταν η μορφή έχει φθαρεί, καίμε αυτό που κάποτε ήταν εικόνα ως ένα άχρηστο πλέον ξύλο. Όπως λοιπόν ο Ιακώβ, όταν επρόκειτο να πεθάνει, «προσκύνησε στο άκρο της ράβδου του Ιωσήφ», χωρίς να τιμά τη ράβδο, αλλά εκείνον που την κρατούσε, έτσι κι εμείς οι πιστοί δεν ασπαζόμαστε τις εικόνες για κάποιον άλλο λόγο, όπως ακριβώς πολλές φορές καταφιλούμε τα παιδιά και τους πατέρες μας, παρά μόνο για να φανερώσουμε τον πόθο της ψυχής μας· διότι, όπως ακριβώς και ο Ιουδαίος προσκυνούσε άλλοτε τις πλάκες του νόμου και τα δύο χρυσά και γλυπτά Χερουβίμ, μην τιμώντας τη φύση του λίθου και του χρυσού, αλλά τον Κύριο που τα όρισε.

Αν όμως με κατηγορείς λέγοντας ότι προσκυνώ το ξύλο του σταυρού ως Θεό, γιατί δεν κατηγορείς τον Ιακώβ που προσκύνησε στο άκρο της ράβδου του Ιωσήφ; Αλλά είναι ολοφάνερο ότι δεν προσκύνησε τιμώντας το ξύλο, αλλά μέσω του ξύλου προσκύνησε τον Ιωσήφ, όπως ακριβώς κι εμείς μέσω του σταυρού προσκυνούμε τον Χριστό. Επειδή και ο Αβραάμ προσκύνησε και έκλινε το γόνυ στη γη ενώπιον των ασεβών ανδρών που του πούλησαν τον τάφο, αλλά δεν τους προσκύνησε ως θεούς. Και πάλι ο Ιακώβ ευλόγησε τον Φαραώ, αν και ήταν ασεβής και ειδωλολάτρης, καθώς και τον Ησαύ επτά φορές, αλλά όχι ως θεό. Δες πόσους ασπασμούς και πόσες προσκυνήσεις σου απέδειξα, που μαρτυρούνται στις Γραφές αλλά είναι και φυσικές, οι οποίες δεν επιδέχονται κατηγορία. Εμένα όμως, όταν με δεις να προσκυνώ την εικόνα του Χριστού ή της πανάγνου Μητέρας Του ή κάποιου αγίου, αμέσως αγανακτείς, βλασφημείς, οπισθοχωρείς και με αποκαλείς ειδωλολάτρη, και δεν αισχύνεσαι, δεν φρίττεις και δεν ερυθριάζεις, βλέποντάς με καθημερινά σε όλη την οικουμένη να καταλύω ναούς ειδώλων και να ανεγείρω ναούς μαρτύρων. Αν προσκυνούσα τα είδωλα, γιατί τιμώ τους μάρτυρες που κατέστρεψαν τα είδωλα; Αν πάλι δοξάζω τα ξύλα, όπως ισχυρίζεσαι, πώς τιμώ τους αγίους που κατέκαψαν τα ξύλινα ξόανα των δαιμόνων; Και αν δοξάζω τους λίθους, πώς δοξάζω τους αποστόλους που συνέτριψαν τα λίθινα είδωλα;

Πες μου λοιπόν, εσύ που δηλώνεις ότι δεν προσκυνάς απολύτως τίποτα χειροποίητο ή γενικώς κτιστό, άραγε δεν έτυχε πολλές φορές, όταν είδες στο δωμάτιό σου κάποιο ρούχο ή κόσμημα της νεκρής γυναίκας σου ή των παιδιών σου που έχουν πεθάνει, να το πιάσεις, να το φιλήσεις και να το βρέξεις με τα δάκρυά σου; Και δεν κατακρίθηκες γι' αυτό· διότι δεν προσκύνησες το ρούχο ως Θεό, αλλά έδειξες με το φιλί την αγάπη σου γι' αυτόν που κάποτε το φορούσε, επειδή και τα ίδια τα παιδιά μας και τους γονείς μας, που είναι κτιστοί και αμαρτωλοί, πολλές φορές τους ασπαζόμαστε· διότι δεν τους ασπαζόμαστε ως θεούς, αλλά με το φιλί αποδεικνύουμε τη φυσική μας στοργή προς αυτούς. Όπως λοιπόν είπα πολλές φορές, ο σκοπός εξετάζεται σε κάθε ασπασμό και σε κάθε προσκύνηση. Αν όμως με κατηγορείς ότι προσκυνώ το ξύλο του σταυρού ως Θεό, γιατί δεν κατηγορείς τον Ιακώβ που προσκύνησε στο άκρο της ράβδου του Ιωσήφ; Αλλά είναι ολοφάνερο ότι δεν προσκύνησε βλέποντας το ξύλο, αλλά μέσω του ξύλου προσκύνησε τον Ιωσήφ, όπως ακριβώς κι εμείς μέσω του σταυρού προσκυνούμε τον Χριστό· επειδή και ο Αβραάμ προσκύνησε και γονάτισε στη γη μπροστά στους ασεβείς ανθρώπους που του πούλησαν τον τάφο, αλλά δεν τους προσκύνησε ως θεούς. Και πάλι, ο Ιακώβ ευλόγησε τον Φαραώ, έναν ασεβή και ειδωλολάτρη, αλλά δεν τον ευλόγησε ως θεό. Και πάλι, έπεσε και προσκύνησε τον Ησαύ, αλλά όχι ως θεό.

Γιατί προσκυνά το άκρο της ράβδου; Προσκυνά λοιπόν τη ράβδο του παιδιού του ο νους που βλέπει τον Θεό (διότι αυτό σημαίνει Ισραήλ), επειδή προμήνυε ότι το άνθος από τη ράβδο επρόκειτο να προσκυνηθεί, όχι μόνο από τον νέο, αλλά και από τον γερασμένο Ισραήλ. Αλλά και τις ευλογίες στα παιδιά του δεν τις μοιράζει εξίσου, παρά σε άλλους δίνει ευλογίες, ενώ άλλους γιους τους ελέγχει με κατάρες, διότι όπως ακριβώς αυτός γέννησε τον παλαιό λαό, έτσι και ο Κύριος με τις πνευματικές ωδίνες αναγεννά τον νέο λαό και μεταδίδει την ευλογία όχι σε όλους, αλλά σε εκείνους που έχουν προετοιμάσει τους εαυτούς τους ώστε να είναι άξιοι. Επομένως, ο Ιακώβ δεν διανέμει την ευλογία στα τέκνα του χαριστικά, αλλά καθιστά τις πράξεις τους κριτήριο αυτής της διανομής.