Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 5:3

Ο Ορθόδοξος: Διότι, αν ο Χριστός φαινόταν να έχει κάποια ανώτερη και παράδοξη μορφή, αμέσως θα πίστευαν ότι είναι Θεός. Θα προσπαθήσω να αποδείξω αυτό που λέω από τη βιβλική ιστορία. Όταν ο Θεός δημιούργησε στην αρχή τον Αδάμ κατ’ εικόνα και ομοίωση Θεού, έθεσε στο πρόσωπό του, μέσω του εμφυσήματος, τη χάρη και τη λάμψη και την ακτίνα του παναγίου Πνεύματος. Έπειτα, αφού με την παρακοή και την αμαρτία έσβησε από το πρόσωπό του αυτή η χάρη, γέννησε τον Κάιν, γέννησε τον Άβελ. Μετά από αυτούς άκουσε τι λέει η Γραφή: «Έζησε δε ο Αδάμ διακόσια τριάντα χρόνια και γέννησε υιό κατά τη μορφή του και κατά την εικόνα του», δηλαδή όπως ήταν ο ίδιος από την αρχή, όταν είχε δημιουργηθεί από τον Θεό, έχοντας στο πρόσωπό του την εικόνα και τη λάμψη. Και ονόμασε το όνομά του Σηθ, δηλαδή «ανάσταση», επειδή είδε σ’ αυτόν να έχει ανακαινιστεί εκείνη η αρχαία και παράδοξη μορφή επάνω στο πρόσωπο, καθώς και η χάρη και η λάμψη του παναγίου Πνεύματος. Όλοι λοιπόν οι άνθρωποι που ζούσαν τότε, όταν είδαν στο πρόσωπο του Σηθ αυτήν τη μορφή, τον ονόμασαν αμέσως θεό. Και γι’ αυτό η Γραφή είπε για τους γιους του ότι «βλέποντας οι υιοί του Θεού» —δηλαδή οι υιοί του Σηθ— «τις θυγατέρες των ανθρώπων» —αυτές που προέρχονταν από το γένος του Κάιν— «πήραν για τον εαυτό τους γυναίκες». Διότι και αυτοί μετείχαν στη χάρη του Αγίου Πνεύματος, έως ότου είπε ο Θεός: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς». Ο Σηθ πάντως έμεινε ανάμεσα στους ανθρώπους εννιακόσια πέντε χρόνια, έχοντας αυτήν την παράδοξη μορφή του προσώπου, και από όλους ονομαζόταν θεός. Και ο Ναβουχοδονόσορ επίσης, εξαιτίας της παράδοξης όψης του, ονόμασε τον τέταρτο υιό Θεού. Και ο Μανωέ, βλέποντας την εξαίρετη μορφή του αγγέλου, τον προσφώνησε Θεό. Όμοια και ο Ιακώβ ονόμασε Θεό την παράξενη όψη εκείνου που πάλεψε μαζί του. Και η εγγαστρίμυθος, όταν είδε παράδοξες μορφές, τις ονόμασε θεούς. Και ο Μωυσής έμεινε επίσης σαράντα χρόνια μέσα σε εκείνη την παράδοξη μορφή του προσώπου.

Διότι τέτοια ακριβώς έγραψε και ο Αστέριος, ο λεγόμενος σοφιστής, αφού τα διδάχθηκε από αυτούς, και από αυτόν με τη σειρά του τα διδάχθηκε ο Άρειος, όπως έχει ήδη ειπωθεί. Αλλά οι επίσκοποι, διαπιστώνοντας και σε αυτό την υποκρισία τους και το γεγονός ότι, σύμφωνα με το γραμμένο, «υπάρχει δόλος στις καρδιές των ασεβών που μηχανεύονται κακά», αναγκάστηκαν και αυτοί πάλι να συναγάγουν το νόημα από τις Γραφές και, αυτά που έλεγαν πρωτύτερα, να τα πουν και να τα γράψουν ξανά με μεγαλύτερη σαφήνεια, ότι δηλαδή ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, ώστε να δηλώσουν ότι ο Υιός δεν είναι απλώς όμοιος, αλλά ταυτίζεται εκ του Πατρός ως προς την ομοιότητα, και να δείξουν ότι η ομοιότητα και το άτρεπτο του Υιού είναι κάτι διαφορετικό από τη λεγόμενη σε εμάς μίμηση, την οποία εμείς αποκτούμε εξαιτίας της αρετής μέσω της τηρήσεως των εντολών. Διότι τα σώματα, αν και τυγχάνει να είναι όμοια μεταξύ τους, είναι δυνατόν κάπως να διαχωρίζονται και να βρίσκονται μακριά το ένα από το άλλο, όπως συμβαίνει με τους υιούς των ανθρώπων σε σχέση με αυτούς που τους γέννησαν, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί για τον Αδάμ και τον Σηθ που γεννήθηκε από αυτόν, ο οποίος ήταν όμοιός του «κατά τη μορφή του».

Αλλά το μεν αίμα του Άβελ ίσως κατακραύγαζε μόνο εναντίον του φονιά· το δε τίμιο αίμα του Χριστού, από τη μία κατακραύγαζε εναντίον της ωμότητας και της αχαριστίας των Ιουδαίων, από την άλλη, απάλλαξε τον κόσμο από την αμαρτία, αφού χύθηκε υπέρ αυτού. Γι' αυτόν τον λόγο, λέει ο θεσπέσιος Παύλος: «Προσήλθαμε εμείς, που δικαιωθήκαμε μέσω της πίστης, στον ραντισμό του αίματος, το οποίο ομιλεί καλύτερα από το αίμα του Άβελ». Θα ταίριαζε δε, νομίζω, να προσθέσουμε στα όσα ειπώθηκαν και εκείνο: «Διότι», λέει, «μετά τον θάνατο του Άβελ, ο Αδάμ γνώρισε την Εύα τη γυναίκα του, και αυτή συνέλαβε και γέννησε υιό, και του έδωσε το όνομα Σηθ, λέγοντας: Ο Θεός ανέστησε για μένα ένα άλλο σπέρμα στη θέση του Άβελ, τον οποίο σκότωσε ο Κάιν». Έπειτα, μετά από άλλα λέει: «Ο Αδάμ έζησε διακόσια τριάντα έτη· και γέννησε υιό σύμφωνα με τη μορφή του και σύμφωνα με την εικόνα του, και του έδωσε το όνομα Σηθ». Παρατήρησε λοιπόν ότι μετά τον θάνατο του Άβελ, γεννιέται πάλι υιός, ο Σηθ, ο οποίος είναι ομοιότατος με εκείνον που πλάστηκε κατ' εικόνα και ομοίωση του Θεού, δηλαδή με τον Αδάμ. Διότι, μετά τον κατά σάρκα θάνατο του Εμμανουήλ, βλάστησε αμέσως άλλο σπέρμα στον Αδάμ, το οποίο έχει πλούσιο μέσα του το υπέρτατο κάλλος της θείας εικόνας· «Διότι εμείς που πιστεύουμε, αναμορφωνόμαστε προς τον Χριστό μέσω του Πνεύματος».

Διότι ο Αδάμ γεννά τον Σηθ κατά τη μορφή του και κατ' εικόνα του. Για να μην νομίσει κανείς ότι άλλος ήταν εκείνος που πλάστηκε και άλλοι εκείνοι που γεννήθηκαν, για αυτό τον λόγο λέει η Γραφή: «κατά τη μορφή του και κατ' εικόνα του». Ο Σηθ δε γεννά τον Ενώς, ο Ενώς τον Καϊνάν, ο Καϊνάν τον Μαλελεήλ, ο Μαλελεήλ τον Ιάρεδ και ο Ιάρεδ τον Ενώχ, ο Ενώχ τον Μαθουσάλα, ο Μαθουσάλας τον Λάμεχ, ο Λάμεχ τον Νώε, και έγινε ο κατακλυσμός, όχι αλληγορικά αλλά πραγματικά, και χάθηκε κάθε ψυχή, ενώ απέμειναν «οκτώ ψυχές» ανθρώπων. Εάν πάλι ακούσεις για ψυχές, μην νομίσεις ότι στερούνταν σωματικού πλάσματος. Διότι από το ένα συστατικό στοιχείο ονομάζεται ολόκληρος ο άνθρωπος. Λέει δηλαδή η Γραφή: «Κατέβηκε ο Ιακώβ στην Αίγυπτο με εβδομήντα πέντε ψυχές», όχι επειδή οι ψυχές ακολουθούσαν χωρίς σώματα, αλλά μαζί με τα σώματα· συνεπώς, ολόκληρο τον άνθρωπο τον ονόμασε ψυχές. Και «ήμασταν στο πλοίο περίπου ογδόντα ψυχές», λέει ο Λουκάς, ο οποίος συνέγραψε τις Πράξεις των Αποστόλων. Και η συνήθεια συνηθίζει να αποκαλεί τους δούλους σώματα. Είναι κύριος, λέει, εκατό σωμάτων· τα οποία όμως έχουν και ψυχές. Επειδή δε η εξουσία των ανθρώπων κυριεύει τα σώματα αλλά όχι τις ψυχές, για τον λόγο αυτόν εύλογα αποκάλεσαν τους δούλους σώματα (που συνυπάρχουν) με τις ψυχές, για να υποδείξουν τη χρήση των σωμάτων. Και εξήλθε ο Νώε από την κιβωτό, έχοντας γεννήσει τον Σημ, τον Χαμ και τον Ιάφεθ.

Διότι πώς ο γεννηθείς Κύριος και Θεός, όπως ο ίδιος προηγουμένως ανέφερε, είναι δυνατόν να είναι εικόνα του Θεού; Επειδή άλλο πράγμα είναι η εικόνα του Θεού και άλλο ο Θεός. Ώστε, εάν μεν είναι εικόνα, δεν είναι Κύριος ούτε Θεός, αλλά εικόνα του Κυρίου και του Θεού· εάν δε είναι όντως Κύριος και Θεός, δεν είναι δυνατόν πλέον ο Κύριος και Θεός να είναι εικόνα του Κυρίου και του Θεού. Και αυτά τα είπε δείχνοντας μεγάλη τυφλότητα, χωρίς να κατανοήσει ότι και ο Υιός δύναται να ονομαστεί έμψυχη εικόνα του δικού Του Πατέρα, εφόσον είναι απολύτως όμοιος με τον Πατέρα. Αυτό εξάλλου διδάσκει και η Γραφή λέγοντας: «Έζησε δε ο Αδάμ διακόσια τριάντα έτη και εγέννησε υιό κατά την ιδέα αυτού και κατά την εικόνα αυτού, και του έδωσε το όνομα Σηθ». Και περί της θεότητος του Υιού, ο Απόστολος διδάσκει λέγοντας: «ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του», και πάλι: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Και σε άλλα σημεία έχει λεχθεί: «διότι είναι απαύγασμα αϊδίου φωτός, και έσοπτρο ακηλίδωτο της ενέργειας του Θεού, και εικόνα της αγαθότητός Του». Και πάλι ο Απόστολος, όταν λέει «αφού απεκδυθείτε τον παλαιό άνθρωπο, και ενδυθείτε τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται σε επίγνωση κατά την εικόνα Εκείνου που τον έκτισε», είναι φανερό ότι διδάσκει πως η εικόνα του Θεού δεν αναφέρεται στη σάρκα.

Αλλά δεν θα έφτανε σε τέτοιο σημείο παραφροσύνης, ώστε να βλέπει την απατηλή ομοιότητα στην περίπτωση της αλήθειας. Πάλι, διδαχθήκαμε για μια άλλη ομοιότητα στη θεόπνευστη Γραφή από εκείνον που είπε: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Αλλά δεν νομίζω ότι ο Ευνόμιος θα έβλεπε αυτό το είδος της ομοιότητας στον Υιό και στον Πατέρα, ώστε να ανακηρύξει τον Μονογενή Θεό ταυτόσημο με τον άνθρωπο. Γνωρίζουμε και ένα άλλο είδος ομοιότητας, το οποίο αναφέρει ο λόγος στην κοσμογονία σχετικά με τον Σηθ, ότι ο Αδάμ γέννησε τον Σηθ σύμφωνα με τη μορφή του και σύμφωνα με την ομοιότητά του· το οποίο, εάν το έλεγε ο Ευνόμιος, δεν θα απορρίπταμε τον λόγο του. Διότι εδώ ούτε η φύση εκείνων που ομοιάζουν μεταξύ τους είναι διαφορετική, και ο χαρακτήρας και η μορφή έχουν κοινωνία. Αυτά και άλλα παρόμοια είναι όσα εμείς έχουμε κατανοήσει σχετικά με τη διαφορά του ομοίου. Ας δούμε, λοιπόν, τι έχει υπόψη του ο Ευνόμιος όταν αποδίδει στον Υιό εκείνη την 〈εξαίρετη〉 〈ομοιότητα〉 προς τον Πατέρα, λέγοντας ότι είναι 〈όμοιος〉 〈με εκείνον που τον γέννησε μόνο κατά μια εξαίρετη ομοιότητα σύμφωνα με την ιδιάζουσα έννοια, όχι ως πατέρας προς πατέρα· διότι δεν υπάρχουν δύο πατέρες〉. Ενώ υποσχέθηκε να αναδείξει την κατ' εξαίρεση ομοιότητα του Υιού προς τον Πατέρα, με τον λόγο του αποδεικνύει το πώς δεν αρμόζει να τον θεωρούμε όμοιο.

Βίβλος της γενέσεως των ανθρώπων. Την ημέρα που ο Θεός δημιούργησε τον Αδάμ, τον δημιούργησε κατ' εικόνα Θεού. Ο δε Αδάμ έζησε διακόσια τριάντα έτη και γέννησε τον Σηθ. Και ο Σηθ έζησε διακόσια πέντε έτη και γέννησε τον Ενώς. Και ο Ενώς έζησε εκατόν έξι έτη και γέννησε τον Καϊνάν.

Αλλά επειδή, λόγω της μεγάλης ραθυμίας, και εκείνοι που γεννήθηκαν από αυτόν σταδιακά περιέβαλαν τους εαυτούς τους με χειρότερα κακά, ο Θεός, θέλοντας κατά κάποιον τρόπο να παρηγορήσει τον Αδάμ, ο οποίος βρισκόταν σε τόσο μεγάλη κατήφεια όχι μόνο για τη δική του παράβαση, αλλά και για το απονενοημένο τόλμημα του Κάιν και για εκείνο το αφόρητο πένθος που είδε με τα ίδια του τα μάτια· διότι δεν γνώριζαν καν τη μορφή του θανάτου, έστω κι αν είχαν δεχθεί την καταδικαστική απόφαση· και το πένθος έγινε γι' αυτόν διπλό και τριπλό, επειδή είδαν τον θάνατο να εισέρχεται για πρώτη φορά στη ζωή, και μάλιστα θάνατο βίαιο, που διαπράχθηκε από το παιδί του εναντίον αδελφού ομομήτριου και ομοπάτριου, ο οποίος δεν τον είχε αδικήσει σε τίποτα· θέλοντας λοιπόν ο φιλάνθρωπος Θεός να του προσφέρει μια παρηγοριά ικανή να αντισταθμίσει τις λύπες, του χαρίζει ένα άλλο παιδί, τον Σηθ, και, αφού του εξασφάλισε έτσι αρκετή παρηγοριά, από αυτόν πλέον θέτει την αρχή της γενεαλογίας. Γι' αυτό και ο μακάριος προφήτης ξεκίνησε λέγοντας το εξής: «Αυτή είναι η βίβλος γενέσεως των ανθρώπων». Έπειτα, αφού αναλαμβάνει να διηγηθεί τη γένεση των ανθρώπων, πρόσεξε ποια σειρά ακολουθεί: «Έζησε», λέει, «ο Αδάμ διακόσια τριάντα έτη, και γέννησε σύμφωνα με τη μορφή του και σύμφωνα με την εικόνα του, και του έδωσε το όνομα Σηθ».

Ιδού λοιπόν και τώρα πόση ακρίβεια χρησιμοποίησε αυτός ο μακάριος προφήτης. «Γέννησε δε», λέγει, ο Αδάμ «σύμφωνα με τη μορφή του και σύμφωνα με την εικόνα του, και του έδωσε το όνομα Σηθ»· ενώ για εκείνον που γεννήθηκε προηγουμένως, εννοώ τον Κάιν, δεν επισημαίνει τίποτε τέτοιο, αλλά προμηνύει εξ αρχής τη ροπή του προς την κακία. Και ευλόγως· διότι δεν διέσωζε τα πατρικά χαρακτηριστικά, αλλά αμέσως αυτομόλησε προς την κακία.

Εδώ λοιπόν λέγει: «Κατά τη μορφή του και κατά την εικόνα του», δηλαδή ομότροπο με εκείνον που τον εγέννησε, διασώζοντας τα ίδια χαρακτηριστικά της αρετής, φανερώνοντας την πατρική εικόνα δια των έργων, έχοντας τη δυνατότητα να επανορθώσει δια της δικής του αρετής το σφάλμα εκείνου που προηγήθηκε. Διότι η Γραφή δεν ομιλεί εδώ σε εμάς περί σωματικών χαρακτηριστικών λέγοντας, «Κατά τη μορφή του και κατά την εικόνα του»· αλλά περί της καταστάσεως της ψυχής, ώστε να μάθουμε ότι αυτός δεν θα είναι τέτοιος. Γι' αυτό και η μητέρα, δίδοντας το όνομα στο παιδί, του το δίδει με ευχαριστία, και δεν αποδίδει το γεννηθέν παιδί στη φύση, ούτε στον τοκετό, αλλά στη δύναμη του Θεού.

Διότι, παρόλο που η φύση ενεργεί, δεν το κάνει με δική της δύναμη, αλλά υπακούοντας στο πρόσταγμα Εκείνου που τη δημιούργησε. Και ας μη θλίβονται ποτέ οι γυναίκες, όταν δεν γεννούν, αλλά επιδεικνύοντας ευγνώμον φρόνημα ας καταφεύγουν στον δημιουργό της φύσης, και από Εκείνον, τον Δεσπότη της φύσης, ας ζητούν το αίτημά τους, και ας μην αποδίδουν τη γέννηση των παιδιών ούτε στη συνεύρεση με τους συζύγους τους ούτε σε τίποτε άλλο, παρά μόνο στον δημιουργό των πάντων, ο οποίος έφερε τη φύση μας από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, και έχει τη δύναμη να την επανορθώσει πάλι, όταν αυτή υστερεί. Επειδή και αυτή μετέτρεψε την αιτία του πένθους σε αφορμή δοξολογίας, και αποδίδει τα πάντα στον Δεσπότη λέγοντας: «Ο Θεός μού χάρισε άλλο σπέρμα αντί του Άβελ, τον οποίο σκότωσε ο Κάιν». Βλέπεις πώς όχι μόνο δεν δυσανασχέτησε ούτε ξεστόμισε κάτι πικρό (διότι δεν θα το είχε παραλείψει η θεία Γραφή, εάν είχε ειπωθεί κάτι τέτοιο από αυτήν), αλλά υπομένοντας γενναία το συμβάν, αξιώνεται ταχείας παρηγοριάς, και επιδεικνύει μεγαλύτερη ευγνωμοσύνη, διακηρύσσοντας την ευεργεσία του Δεσπότη; Διότι δες με πόση γενναιοδωρία ο Δεσπότης φανερώνει τις δωρεές Του. Διότι όχι μόνο της χάρισε άλλον υιό, αλλά προαναγγέλλει ήδη ότι αυτός θα είναι ενάρετος. Διότι λέει: «Εγέννησε σύμφωνα με τη μορφή του και σύμφωνα με την εικόνα του».

Επειδή δε ο Κάιν έγινε απόβλητος από τον Θεό, καθώς και οι απόγονοί του, και επειδή η Γραφή δεν ανέχεται να λέει πολλά γι' αυτόν, στρέφεται να μιλήσει για τον Αδάμ: «Γνώρισε δε ο Αδάμ», λέει, «την Εύα τη γυναίκα του, και γέννησε» σύμφωνα με την εικόνα του και τη μορφή του, δηλαδή, όμοιο σε όλα ως προς τα χαρακτηριστικά του, «και του έδωσε το όνομα Σηθ. Και είπε η Εύα: "Διότι ο Θεός μού ανέστησε άλλο σπέρμα αντί του Άβελ, τον οποίο σκότωσε ο Κάιν". Και στον Σηθ γεννήθηκε υιός, και του έδωσε το όνομα Ενώς. Αυτός ήλπισε να επικαλείται το όνομα του Κυρίου του Θεού».

58. Το πόσο αρχαίο είναι αυτό το όνομα, και παλαιότερο από την ίδια τη δημιουργία του ανθρώπου, ή μάλλον ότι λαμβάνεται ως προηγούμενο για τη δημιουργία του ανθρώπου, μπορούμε να το μάθουμε σαφώς από τα εξής. Τι λέει ο Θεός των όλων; «Ας φτιάξουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας»· αυτή είναι η πρώτη ρήση του Θεού, όταν θέλησε να φέρει στην ύπαρξη τη δική μας φύση. Έπειτα, μετά από αυτά λέει: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε»· και στα μετέπειτα: «Εγέννησε ο Αδάμ τον Σηθ, σύμφωνα με την εικόνα και τη μορφή του». Για να παραλείψουμε τα άλλα και να προβάλουμε όσα απέχουν μεν πολύ χρονικά, αλλά συνδέονται με τον ορθό λόγο και τα νοήματα, ας ακούσουμε τι λέγεται από τον Παύλο. Διότι λέει ότι «Όπως φορέσαμε την εικόνα του χοϊκού, ας φορέσουμε και την εικόνα του επουρανίου». Αλλά νομίζω ότι αυτά είναι αρκετά, και δεν θα χρειαστούμε εκτενέστερους λόγους για την απόδειξη των προκειμένων. Διότι τι υπάρχει πιο αξιόλογο από τον Μωυσή ή τον Παύλο; Ας μας πουν, λοιπόν, αυτοί που και το όνομα αυτό αρνήθηκαν, και που απομακρύνονται όσο το δυνατόν περισσότερο από το να είναι «κατ' εικόνα Θεού», μη μετέχοντας στην αντίστοιχη χάρη: αν όλα όσα μετέχουν σε αυτή την ονομασία είναι τίμια και ένδοξα, αντλώντας το αυτό από τη δόξα εκείνων από τα οποία έχουν παραχθεί, για ποιον λόγο άραγε αποδίδουν στις εικόνες του Χριστού και των αγίων, από όλα τα πράγματα, ό,τι είναι άδοξο και αποτρόπαιο;

Σύντομη χρονογραφία του Νικηφόρου, πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Ο Αδάμ, ο πρώτος άνθρωπος, σε ηλικία σλ' ετών γεννά τον Σηθ και έζησε επιπλέον ψ' έτη μέχρι τον Μαλελεήλ· συνολικά έζησε ϡλ' έτη. Ο Σηθ, σε ηλικία σε' ετών, γέννησε τον Ενώς και έζησε ............. ϡιβ' έτη.

Σύντομη χρονογραφία του εν αγίοις πατρός ημών Νικηφόρου, αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως και ομολογητού, από τον Αδάμ μέχρι την εποχή του Μιχαήλ και του Θεοφίλου. Ο Αδάμ, όταν έγινε 230 ετών, γέννησε τον Σηθ και έζησε 700 έτη.

Και αυτά τα κατόρθωσε ο Κλήμης μέσα σε επτά ολόκληρα χρόνια. Ήταν ήδη το όγδοο έτος της διδασκαλίας του και το τελευταίο της ζωής του δούλου του Θεού Μιχαήλ του Βόριδος, του αγιασμένου άρχοντα της Βουλγαρίας. Την εξουσία διαδέχθηκε ο γιος του Βλαδίμηρος, ο οποίος, αφού παρέμεινε στην εξουσία τέσσερα χρόνια, έφυγε από τη ζωή, και κληρονόμος των πάντων έγινε ο αδελφός του Συμεών, ο οποίος και ανακηρύχθηκε πρώτος βασιλιάς των Βουλγάρων. Αυτόν τον γέννησε ο Μιχαήλ κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του, διασώζοντας αναλλοίωτα τα χαρακτηριστικά της χρηστότητας. Και διότι προς όλους ήταν απλός και αγαθός, ιδιαιτέρως δε προς εκείνους που επεδείκνυαν σεμνότητα τρόπων και χριστιανικότατη εμφάνιση βίου, επιδείκνυε θερμή πίστη και καταναλωνόταν από τον ζήλο για τον οίκο του Θεού. Έτσι λοιπόν, αναπλήρωσε το υστέρημα του πατέρα του, αυξάνοντας το θείο κήρυγμα και εγκαθιδρύοντας την Ορθοδοξία ασάλευτη στις εκκλησίες που χτίστηκαν παντού, προσφέροντας στον νόμο του Θεού δρόμο πλατύ και ευρύχωρο.