Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 9:25

Τα ακόλουθα πρέπει να αναγνωσθούν με τη μορφή ερωτήσεως και αποκρίσεως. Ερώτηση: Όταν ο Θεός καταράστηκε τον Κάιν, καταράστηκε όλη τη φύση των ανθρώπων ή μία υπόσταση, δηλαδή ένα πρόσωπο; Απόκριση: Είναι πρόδηλο ότι καταράστηκε μόνο το πρόσωπο του αμαρτήσαντος Κάιν· ώστε δεν είναι το ίδιο πράγμα το πρόσωπο και η φύση. Ερώτηση: Όταν ο Νώε είπε προς τον υιό του, ο οποίος στηλίτευσε τη γυμνότητά του, ότι «Επικατάρατος και δούλος οικέτης θα είναι ο Χαναάν», καταράστηκε την κοινή φύση των τριών υιών ή ένα από τα τρία πρόσωπα; Απόκριση: Είναι ολοφάνερο ότι καταράστηκε μόνο το πρόσωπο του Χαμ· ώστε δεν είναι το ίδιο πράγμα η φύση και το πρόσωπο. Ερώτηση: Όταν ο Ενώχ μετατέθηκε από τον Θεό, μετατέθηκε όλη η φύση των ανθρώπων ή ένα και μόνο πρόσωπο; Απόκριση: Είναι φανερό ότι μετατέθηκε μόνο το πρόσωπο του Ενώχ· ώστε η φύση δεν είναι πρόσωπο.

Εδώ, όμως, όπου η κληρονομιά είναι βέβαιη και αμετάβλητη, όπου διαθέτης είναι ο Χριστός και διαθήκη το Ευαγγέλιο και μάρτυρες οι απόστολοι, όπου υπάρχει ο ουρανός και τα αγαθά του, «όσα δεν είδε μάτι και δεν άκουσε αυτί και δεν τα διανοήθηκε ανθρώπου καρδιά, όσα ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν», πόσο περισσότερο οφείλουμε να σπουδάσουμε για να κληρονομήσουμε; «Υπέρ της κληρονομούσης». Και ο κορυφαίος των προφητών δικάζεται υπέρ αυτής ως ρήτορας, λέγοντας: «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε». Ο αντάρτης του ουρανού έγινε στη γη αντίδικος της νύμφης σου, όπως είναι γραμμένο: «Ο αντίδικός σας, ο διάβολος, σαν λιοντάρι περιπατεί, ζητώντας ποιον να καταπιεί». Αλλά επειδή αυτός ο αντίδικος πολλούς αποκληρονόμησε εξαρχής, υπέρ αυτής της κληρονόμου ικετεύω σε: «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε». Κληρονόμος του Νώε ήταν ο Χαμ ως γιος του, αλλά αφού τον έκανε να γελάσει για τη γύμνια του πατέρα του, τον άφησε γυμνό από την κληρονομιά του πατέρα του, και αφαιρώντας του την ελευθερία, τον έντυσε με δουλεία και μετέτρεψε την ευλογία του σε κατάρα: «Καταραμένος να είναι ο Χαναάν· δούλος των δούλων θα είναι στους αδελφούς του». Επειδή, λοιπόν, αυτός και τώρα θέλει η νύμφη σου να γυμνωθεί, ώστε να σε δει γυμνό στο πάθος όπως τον Νώε και να σε περιγελάσει, ώστε να την κάνεις αποκληρονόμο λέγοντας: «Πηγαίνετε από εμένα, οι καταραμένοι· ήμουν γυμνός και δεν με ντύσατε» – ώστε λοιπόν ο αντίδικός της διάβολος να ντροπιαστεί και η νύμφη να βρεθεί εντός της κληρονομιάς, δίδαξέ την, Δέσποτα Χριστέ, να μη γελάσει τη γύμνια σου, αλλά να μάθει ότι η δική σου γύμνια έντυσε τον κόσμο, ότι, όπως, αν και πλούσιος, έγινες φτωχός για εμάς, για να πλουτίσουμε εμείς, έτσι και εσύ, που ντύνεσαι τον ουρανό και τη γη, γυμνώθηκες, για να ντύσεις τον κόσμο. «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε». Τον Ισμαήλ μαζί με την Αιγύπτια μητέρα του τον αποκληρονόμησε εντελώς εξαιτίας των παιγνίων. «Διότι, βλέποντας η Σάρρα τον γιο της Άγαρ της Αιγύπτιας να παίζει με τον Ισαάκ τον γιο της, είπε στον Αβραάμ: Διώξε τη δούλη και τον γιο της· διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος της δούλης μαζί με τον γιο μου, τον Ισαάκ». Επειδή, λοιπόν, και τώρα η αποκληρονόμος συναγωγή των Ιουδαίων περιπαίζει την εκκλησία για τον σταυρό, εκείνην διώξε και αυτήν εισάγαγε. «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε». Αφού μόλυνε τον Ησαύ με πορνεία, προκάλεσε να χάσει την κληρονομιά των πρωτοτοκίων, έκανε τον γιο δούλο του αδελφού του και όρισε τον Ησαύ ως δεύτερο Χαναάν. «Μήπως», λέει, «υπάρχει κάποιος πόρνος ή βέβηλος όπως ο Ησαύ, ο οποίος αντί για φαγητό έχασε τα πρωτοτόκια» και την πατρική ευλογία.

Γι' αυτό και ο Ιακώβ, ευλογώντας τους υιούς του Συμεών και Λευί, λέει: «Επικατάρατος ο θυμός τους, διότι είναι αυθάδης, και η οργή τους, διότι έγινε σκληρή». Εξαλείφει την πονηρή έξη μέσω της κατάρας, ώστε εκείνο που θα απομείνει σε αυτούς να καταστεί άξιο της ευλογίας του πατριάρχη. Έτσι λοιπόν και ο Νώε, όταν έμαθε τι του έκανε ο νεότερος υιός του, είπε: «Επικατάρατος ο Χαναάν». Αν και ο Χαμ ήταν εκείνος που τον είχε λυπήσει, εντούτοις δεν καταράστηκε τον ίδιο, αλλά το γέννημά του και το έργο του, το οποίο συμβολικά ονομάζεται Χαναάν, διότι το όνομα Χαναάν ερμηνεύεται ως σάλος. Επειδή, λοιπόν, η έξη όταν μεταπέσει σε κίνηση πραγματοποιεί το πάθος, δεν καταράστηκε την εσωτερική διάθεση, αλλά το έργο που προέρχεται από αυτήν. Διότι είναι δύσκολο να διασωθεί η καθαρότητα της καρδιάς μέσα στην ανθρώπινη φύση.

Διότι είτε καταδυναστεύθηκαν και οδηγήθηκαν υπό τον ζυγό της δουλείας, όπως συμβαίνει στις αιχμαλωσίες· είτε υποδουλώθηκαν εξαιτίας της φτώχειας, όπως οι Αιγύπτιοι στον Φαραώ· είτε, κατά κάποια σοφή και άρρητη οικονομία, τα χειρότερα από τα παιδιά καταδικάστηκαν από τη φωνή των πατέρων τους να υπηρετούν τα φρονιμότερα και καλύτερα· πράγμα το οποίο ένας δίκαιος εξεταστής των γεγονότων δεν θα το ονόμαζε καταδίκη, αλλά ευεργεσία. Διότι εκείνος που, λόγω έλλειψης φρονήσεως, δεν διαθέτει μέσα του το φυσικό αρχηγικό στοιχείο, είναι πιο ωφέλιμο γι' αυτόν να γίνει κτήμα κάποιου άλλου, ώστε, καθοδηγούμενος από τη λογική αυτού που τον εξουσιάζει, να μοιάζει με άρμα που έχει αναλάβει ηνίοχος και με πλοίο που έχει κυβερνήτη ο οποίος κάθεται στο τιμόνι. Γι' αυτόν τον λόγο ο Ιακώβ έγινε κύριος του Ησαύ μέσω της ευλογίας του πατέρα του, ώστε ο άφρων να ευεργετείται από τον φρόνιμο έστω και παρά τη θέλησή του, εφόσον δεν έχει τον δικό του νου ως κηδεμόνα. Και «ο Χαναάν δούλος οικέτης θα είναι στους αδελφούς του», επειδή ήταν ακαθοδήγητος στην αρετή, έχοντας ως ασύνετο τον δικό του πατέρα, τον Χαμ. Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, προκύπτουν οι δούλοι· ελεύθεροι δε είναι όσοι διέφυγαν τη φτώχεια ή τον πόλεμο, ή εκείνοι που δεν έχουν ανάγκη από την κηδεμονία άλλων. Ώστε, έστω κι αν ο ένας ονομάζεται κύριος και ο άλλος δούλος, εντούτοις όλοι μας, και ως προς την ισοτιμία που έχουμε μεταξύ μας, αλλά και ως κτήματα Εκείνου που μας δημιούργησε, είμαστε ομόδουλοι. Εκεί όμως, τι μπορείς να εξαιρέσεις από τη δουλεία;

Και αφού πήραν ο Σημ και ο Ιάφεθ το ιμάτιο, το έβαλαν και οι δύο πάνω στους ώμους τους και περπάτησαν προς τα πίσω και σκέπασαν τη γύμνια του πατέρα τους, και τα πρόσωπά τους ήταν στραμμένα προς τα πίσω, και δεν είδαν τη γύμνια του πατέρα τους. Όταν δε ο Νώε συνήλθε από το κρασί, έμαθε όσα του είχε κάνει ο νεότερος γιος του, και είπε: Καταραμένος να είναι ο Χαναάν, δούλος και υπηρέτης θα είναι στους αδελφούς του, και είπε: Ευλογημένος να είναι ο Κύριος, ο Θεός του Σημ, και ο Χαναάν θα είναι δούλος του. Είθε ο Θεός να δώσει ευρυχωρία στον Ιάφεθ, και ας κατοικήσει στα σκηνώματα του Σημ, και ας γίνει ο Χαναάν δούλος του. Διότι ο Νώε, έχοντας φυτέψει αμπελώνα, απολάμβανε τους καρπούς των δικών του κόπων, και μέθυσε, πράγμα ασυνήθιστο για αυτόν. Υπέστη λοιπόν το απροσδόκητο σφάλμα της οινοποσίας, τη γύμνια την οποία δεν επιθυμούσε, βρισκόταν όμως στο σπίτι του και αθέατος από τους πολλούς. Εκείνος όμως που δεν είχε σώας τας φρένας, εννοώ δηλαδή τον Χαμ, έκανε το απρεπές θέαμα αφορμή για ανόσιο γέλιο, μολονότι έπρεπε να τον σκεπάσει, και σχεδόν να συντρέξει τον πατέρα του, ο οποίος είχε κυριευθεί από τη μέθη και είχε υποκύψει στα σφάλματα που προκαλεί το κρασί.

Αν λοιπόν και αυτός που απλώς σκέφτηκε το κακό είναι ίσος με αυτόν που το έπραξε, πώς θα μπορέσω εγώ να απολογηθώ για τα άπειρα πλήθη των ανομιών μου; Ο Χαμ, επειδή διανοήθηκε τον χλευασμό του πατέρα του, αποβλήθηκε. Όσοι συναίνεσαν με τον Κορέ καταποντίστηκαν, χωρίς να πουν ή να πράξουν απολύτως τίποτα. Και εκείνοι στην εποχή του Ηλιού έπαθαν ομοίως. Και ο Σαούλ, επειδή συγκατατέθηκε σε λογισμούς ειδωλολατρίας, απορρίφθηκε. Και ο Αχιτόφελ, επειδή έδωσε μόνο συμβουλή στην αμαρτία, πέθανε. Και οι υιοί του Ααρών, επειδή έσφαλαν, πέθαναν. Και η Σαπφείρα και οι δικοί της, επειδή διέτριβαν με καταφρόνηση, δεν έτυχαν καιρού μετάνοιας.

Για να γνωρίσεις δε, ότι οι τέτοιοι είναι άξιοι της ίδιας τιμωρίας με τους άλλους, ο Χαναάν για ποια αιτία έτυχε αιώνιας κατάρας; Όχι επειδή περιγέλασε τον δίκαιο; Διότι δεν καταδικάστηκε για κάποια βαριά πράξη, αλλά εξαιτίας ενός απλού γέλιου έλαβε φοβερή ανταπόδοση και λόγω της προπέτειας της γλώσσας του δέχθηκε πικρή οδύνη. Οι λογισμοί του τύγχαναν καθαροί, αλλά το στόμα του τον κατέστρεψε. Εάν για χάρη ενός μικρού γέλιου εκείνος δέχθηκε τέτοια συμφορά, ποιος δεν θα φοβηθεί και δεν θα αποφύγει τους εμπαιγμούς, μέσω των οποίων προκαλείται η απόκτηση των καταρών;

Λοιπόν, νεκρός ήταν εκείνος ο Χαναάν, όταν υποδουλώθηκε στους αδελφούς του εξαιτίας της αταξίας του, νεκρός ο υπηρέτης του Αβραάμ, νεκρός ο Γιεζί, ο δούλος του Ελισσαίου, και στα μετέπειτα χρόνια νεκρός ο Ονήσιμος, νεκροί όλοι οι εκατόνταρχοι που βρίσκονταν υπό υπηρεσία. Και προς τι τα λέγω αυτά; Έχουν πεθάνει όλοι όσοι έχουν υποταχθεί στις εξουσίες των αρχόντων, αφού σε αυτούς εμποδίζεται η αυτεξούσια βούληση. Αλλά και εκείνοι στους οποίους ο Παύλος νομοθετεί να υποτάσσονται στις ανώτερες εξουσίες, είναι εξάπαντος νεκροί, έστω κι αν έχουν ψυχή, επειδή έχουν φθαρεί λόγω της απουσίας του αυτεξουσίου και δεν δύνανται πλέον να είναι ζωντανά όντα. Διότι αυτό επιτάσσει ο μύθος του Απολιναρίου, προκειμένου να συζεύξει την άψυχη εκείνη σάρκα με τον επί πάντων Θεό, είτε πρόκειται για άψυχη είτε για στερούμενη νου· διότι ο μύθος αποβλέπει εξίσου και στα δύο. Όμως, το μεν άψυχο είναι νεκρό· το δε έμψυχο που στερείται διανοίας είναι κτήνος, άτοπο το οποίο ούτε ο ίδιος αποφεύγει, εφόσον αφαιρεί από τη σάρκα εκείνη το αυτεξούσιο· διότι ίδιον των άλογων όντων είναι να μην ορίζουν τον εαυτό τους, αλλά να είναι υποταγμένα στην εξουσία του ανθρώπου.

Θ΄. Δεν θα συκοφαντήσεις, για να μην εξομοιωθείς με εκείνον που εξαρχής συκοφάντησε τον Θεό στην Εύα και γίνεις καταραμένος όπως εκείνος. Αντίθετα μάλιστα, εφόσον δεν προκύπτει κάποια βλάβη για τους πολλούς, να σκεπάσεις το παράπτωμα του πλησίον, για να μην ομοιάσεις στον Χαμ, αλλά στον Σημ και στον Ιάφεθ, και να επιτύχεις την ευλογία.

ΥΝΔʹ. Προς τον αναγνώστη Τιμόθεο. Όχι [μόνο] η ψευδής κατηγορία, ω σκεύος Θεού, αλλά ακόμη και η εντελώς αληθινή, εάν στρέφεται εναντίον του πατέρα, εγκυμονεί τον όλεθρο για εκείνον που κακοποιεί τον πατέρα του, όπως συνέβη στον Χαμ από τον Νώε. Αποφεύγοντας αυτήν ο Σημ και ο Ιάφεθ, αλλά και εσύ, ο συναγωνιστής και συγκληρονόμος τους, και σκεπάζοντας την ανάρμοστη πράξη της μέθης, δικαίως θα αξιωθείτε μίας και της αυτής ευλογίας.

ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗ, Και για ποιο λόγο δεν γίνονται πλέον σημεία, και ότι καταγράφονται όσα πράττονται και λέγονται από εμάς. Ομιλία Α΄. 1. Πάλι εορτή, και πάλι πανήγυρις, και πάλι η Εκκλησία στολίζεται με το πλήθος των τέκνων της, αυτή η πολύτεκνη και φιλότεκνη. Αλλά ποιο είναι το όφελος της φιλοτεκνίας της, όταν βλέπει τα ποθητά πρόσωπα των παιδιών της μόνο στις εορτές και όχι διαρκώς; Είναι σαν να έχει κάποιος ένα ωραίο ένδυμα και να μην του επιτρέπεται να το χρησιμοποιεί διαρκώς. Διότι ένδυμα της Εκκλησίας είναι το πλήθος όσων προσέρχονται, όπως ακριβώς λέει παλαιόθεν και ο προφήτης απευθυνόμενος στην Εκκλησία: «Όλους αυτούς θα τους φορέσεις σαν κόσμημα νυμφίου, και σαν στολή νύμφης». Όπως λοιπόν μια σεμνή και ελεύθερη γυναίκα, η οποία φοράει το φόρεμά της μακρύ μέχρι τους αστραγάλους, φαίνεται πιο ευπρεπής και ωραία, έτσι και η Εκκλησία εμφανίζεται σήμερα πιο λαμπρή, καθώς περιβάλλεται από τα πλήθη των δικών σας σωμάτων και έχει το ένδυμά της πλήρες. Διότι κανένα μέρος της δεν μπορεί να δει κανείς σήμερα γυμνό, όπως συνέβαινε τις προηγούμενες ημέρες· αλλά για τη γύμνια εκείνη ευθύνονται όσοι προσήλθαν μόνο σήμερα, όσοι δηλαδή δεν καλύπτουν διαρκώς τη μητέρα τους. Και για να κατανοήσουμε ότι δεν είναι μικρός ο κίνδυνος να αδιαφορούμε όταν βλέπουμε τη μητέρα γυμνή, ας αναλογιστούμε μια παλαιά ιστορία· ας θυμηθούμε εκείνον που είδε γυμνό τον πατέρα του και υπέστη τιμωρία για εκείνο το θέαμα.

Διότι, εάν εκείνος που διαπόμπευσε την αισθητή γυμνότητα κατέστησε τον εαυτό του υπόδικο κατάρας, και αφού εξέπεσε από την ισοτιμία με τους αδελφούς του, καταδικάστηκε να τους υπηρετεί ως δούλος, έστω και αν δεν ήταν ο ίδιος προσωπικά, αλλά όλοι οι απόγονοί του· τι άραγε θα υποστούν εκείνοι που διαπομπεύουν τα αμαρτήματα των αδελφών τους, και όχι μόνο δεν τα σκεπάζουν, αλλά τα καθιστούν ακόμη περισσότερο καταφανή, διαπράττοντας εξαιτίας αυτού πολλά αμαρτήματα; Διότι, όταν δημοσιοποιείς το πταίσμα του αδελφού, όχι μόνο τον κάνεις ίσως πιο αναίσχυντο και πιο απρόθυμο ως προς την επιστροφή του στην αρετή, αλλά και αυτούς που σε ακούν τους κατέστησες πιο ράθυμους και τους ώθησες στην απόνοια· και όχι μόνο αυτό, αλλά έγινες και αιτία να βλασφημείται ο Θεός. Το πόσο μεγάλη τιμωρία προξενεί αυτό σε εκείνους που δίνουν την αφορμή, κανείς δεν το αγνοεί. Ας αποφύγουμε λοιπόν, παρακαλώ, τη συμπεριφορά του Χαμ και ας μιμηθούμε τον σεβασμό αυτών των ευγνωμόνων παιδιών, τον οποίο επέδειξαν απέναντι στη γύμνια του πατέρα τους. Και έτσι, ας σκεπάζουμε τα αμαρτήματα των αδελφών μας, όχι για να τους συνηθίσουμε στη ραθυμία, αλλά για να τους δώσουμε με αυτόν ακριβώς τον τρόπο μεγαλύτερη αφορμή να απαλλαγούν γρήγορα από εκείνη τη φθορά, και να επανέλθουν στον δρόμο της αρετής.

Στ΄. Είδες πώς τίποτα δεν μπορεί να βρει κανείς γραμμένο στη θεία Γραφή χωρίς σκοπό ή στην τύχη; «Όσα του έκανε», λέει, «ο γιος του ο νεότερος». Και είπε: «Επικατάρατος ο Χαναάν· δούλος και υπηρέτης θα είναι στους αδελφούς του».

Ιδού, φθάσαμε στο ζήτημα που συζητείται παντού. Διότι είναι δυνατόν να ακούσει κανείς πολλούς να λέγουν: Για ποιο λόγο, ενώ ο πατέρας αμάρτησε και φανέρωσε τη γύμνια, το παιδί δέχεται την κατάρα; Γι' αυτό παρακαλώ, ακούστε με προσοχή και δεχθείτε τη λύση αυτού του ζητήματος. Διότι θα πούμε εκείνα τα οποία η θεία χάρις θα μας παράσχει για τη δική σας ωφέλεια. Και είπε: «Επικατάρατος ο Χαναάν το παιδί, δούλος θα είναι στους αδελφούς του». Δεν μνημόνευσε το παιδί απλώς ούτε τυχαία, αλλά για κάποιον αποκρυμμένο λόγο. Επειδή ήθελε συγχρόνως και να τον επιπλήξει για το αμάρτημα και την ύβρη που επέδειξε εναντίον του, αλλά και να μην ακυρώσει την ευλογία που του είχε ήδη δοθεί από τον Θεό· διότι, λέγει η Γραφή, ευλόγησε ο Θεός τον Νώε όταν εξήλθε από την κιβωτό, καθώς και τους υιούς του. Για να μη φανεί λοιπόν ότι καταράται εκείνον που άπαξ έτυχε της ευλογίας του Θεού, αφήνει μεν προς το παρόν εκείνον που διέπραξε την ύβρη, και επιβάλλει την κατάρα στον υιό. Ναι, αλλά αυτό βεβαίως, θα πει κάποιος, δεικνύει ότι γι' αυτόν τον λόγο δεν καταράστηκε τον Χαμ, επειδή είχε απολαύσει την ευλογία του Θεού· για ποιο λόγο όμως, ενώ αμάρτησε εκείνος, τιμωρείται αυτός;

Και η δουλεία, πάλι, είναι παρομοίως μόνο ένα όνομα· διότι δούλος είναι εκείνος που πράττει την αμαρτία. Και για το ότι ο Χριστός, με την έλευσή Του, αφαίρεσε και αυτήν, και την άφησε να υφίσταται μόνο ως όνομα, ή μάλλον εξάλειψε ακόμη και αυτήν την προσηγορία, άκου τον Παύλο που λέει: «Όσοι δε έχουν πιστούς κυρίους, ας μην τους καταφρονούν, επειδή είναι αδελφοί». Βλέπεις πώς η αρετή, με την είσοδό της, οδήγησε στη συγγένεια της αδελφοσύνης εκείνους που προηγουμένως υπόκειντο στο όνομα της δουλείας. Και λέγει: «Ο Χαναάν θα είναι δούλος, υπηρέτης στους αδελφούς του».

Αυτούς λοιπόν ας μιμηθούμε και εμείς, και έχοντας μάθει ότι ούτε η κακία των προγόνων μάς βλάπτει, εάν επιθυμούμε να νήφουμε, ούτε η αρετή των προγόνων μπορεί να μας ωφελήσει σε κάτι, εάν αμελούμε, ας καταβάλουμε μεγάλη προσπάθεια για να προσκολληθούμε στην αρετή. Και ας επιδείξουμε αγαθή προαίρεση, προκειμένου να απολαύσουμε την ίδια ευλογία με τον Σημ και τον Ιάφεθ, και να ελευθερωθούμε από την κατάρα και τη δουλεία που δέχθηκε ο Χαναάν, ώστε να μη γίνουμε δούλοι της αμαρτίας, αλλά αποκτώντας την αληθινή ελευθερία, να αξιωθούμε να επιτύχουμε εκείνα τα άρρητα αγαθά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα, συνάμα με το Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα, το κράτος, η τιμή, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Εάν όμως κάποιος ρωτούσε από πού προήλθε η δουλεία, και γιατί εισήλθε στον ανθρώπινο βίο (διότι γνωρίζω πολλούς που ευχαρίστως θέτουν τέτοια ερωτήματα και επιθυμούν να μάθουν), εγώ θα σας πω: Η πλεονεξία γέννησε τη δουλεία, η βαναυσότητα, η απληστία· διότι ο Νώε δεν είχε δούλο, ούτε ο Άβελ, ούτε ο Σηθ, αλλά ούτε και όσοι έζησαν έπειτα από αυτούς. Η αμαρτία γέννησε αυτό το πράγμα, η ύβρις προς τους πατέρες. Ας ακούσουν τα παιδιά, ότι είναι άξια να είναι δούλοι, όταν είναι αγνώμονα προς τους πατέρες τους.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, έγιναν και αυτά τα σημεία από την αρχή; Για τη μητέρα, για τον Ιωσήφ, για τον Συμεών που επρόκειτο πλέον να αναχωρήσει από τη ζωή, για τους ποιμένες, για τους μάγους, για τους Ιουδαίους. Διότι, εάν ήθελαν να προσέξουν με ακρίβεια τα όσα γίνονταν, θα αποκόμιζαν όχι μικρή ωφέλεια και από αυτά για τα μελλοντικά. Εάν δε οι Προφήτες δεν αναφέρουν τα σχετικά με τους μάγους, μην ταράζεσαι· διότι ούτε τα προείπαν όλα, ούτε τα αποσιώπησαν όλα. Διότι, όπως ακριβώς το να δουν να συμβαίνουν τα γεγονότα χωρίς να έχουν ακούσει τίποτα προηγουμένως, θα προκαλούσε μεγάλη έκπληξη και ταραχή, έτσι και το να τα μάθουν όλα εκ των προτέρων θα έκανε τον ακροατή να εφησυχάζει, και δεν θα άφηνε τίποτα περισσότερο στους ευαγγελιστές να προσθέσουν. Εάν πάλι οι Ιουδαίοι αμφιβάλλουν για την προφητεία, λέγοντας ότι το «Εξ Αιγύπτου εκάλεσα τον υιό μου» ειπώθηκε για τους ίδιους, θα μπορούσαμε να τους απαντήσουμε ότι και αυτός είναι κανόνας της προφητείας, το να λέγονται δηλαδή πολλά συχνά για κάποιους, αλλά να εκπληρώνονται σε κάποιους άλλους. Όπως για παράδειγμα αυτό που έχει ειπωθεί για τον Συμεών και τον Λευί: «Θα τους διαμοιράσω», λέει, «μέσα στον Ιακώβ, και θα τους διασκορπίσω μέσα στον Ισραήλ». Και όμως, αυτό δεν συνέβη στους ίδιους, αλλά στους απογόνους τους. Επίσης, και εκείνο που ειπώθηκε από τον Νώε για τον Χαναάν, εκπληρώθηκε στους Γαβαωνίτες, τους απογόνους του Χαναάν.

Και ο Ιακώβ, αν και δέχθηκε ευλογίες από τον πατέρα του, ο ίδιος δεν απόλαυσε καμία από αυτές. Διότι, ενώ ο πατέρας του τού είχε προαναγγείλει μεγάλη αφθονία αγαθών και παντοτινή κυριαρχία πάνω στον Ησαύ, αυτός στερούνταν ακόμη και τα αναγκαία και εξασφάλιζε την τροφή του δουλεύοντας ως υπηρέτης· και τόσο πολύ απείχε από το να κυριαρχήσει στον αδελφό του, ώστε κινδύνευσε και η ίδια του η ζωή, και όταν τον συνάντησε έστω και μία μόνο φορά, γεμάτος από φόβο, αρκέστηκε στο ότι μπόρεσε να του ξεφύγει και να σωθεί. Τι θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε γι' αυτά; Ότι η προφητεία είναι ψευδής; Μη γένοιτο· αλλά ότι τέτοια είναι σε πολλές περιπτώσεις η συνήθειά της, το να εξαγγέλλει δηλαδή χρησιμοποιώντας ως υποκείμενα άλλα πρόσωπα εκείνα που πρόκειται να εκπληρωθούν σε άλλους και να χρησιμοποιεί άλλα ονόματα αντί άλλων· πράγμα το οποίο συνέβη και στην περίπτωση του Χαναάν. Διότι ούτε εκείνον βλέπουμε να υποδουλώνεται στους αδελφούς του, αλλά ούτε όμως και την κατάρα να διαψεύδεται, αλλά να βρίσκει την εκπλήρωσή της στους Γαβαωνίτες, οι οποίοι κατάγονταν από τον Χαναάν. Διότι τα λόγια αυτά αποτελούσαν προφητεία υπό τύπον κατάρας.

Οι άλλοι αδελφοί του όμως, παίρνοντας έναν μανδύα και βαδίζοντας προς τα πίσω, για να μη δουν τα όσα διαπομπεύονταν από εκείνον, εισήλθαν και σκέπασαν τον πατέρα τους. Όταν σηκώθηκε ο πατέρας, τα κατάλαβε όλα και άρχισε να λέει: «Καταραμένο το παιδί, ο Χαναάν· δούλος θα είναι στους αδελφούς του». Και αυτό που λέει σημαίνει το εξής: «Δούλος θα είσαι, επειδή διαπόμπευσες την ασχημοσύνη του πατέρα σου». Βλέπεις ότι η δουλεία προέρχεται από την αμαρτία, και ότι η πονηρία εισήγαγε τη δουλεία; Θέλεις να σου δείξω την ελευθερία από τη δουλεία;

Δίδασκέ τον και τα σχετικά με την ανθρώπινη φύση, και τι σημαίνει δούλος και τι ελεύθερος. Λέγε του: «Παιδί μου, τον παλαιό καιρό, στην εποχή των προγόνων μας δεν υπήρχαν δούλοι, αλλά η αμαρτία εισήγαγε τη δουλεία. Επειδή, δηλαδή, κάποιος συμπεριφέρθηκε υβριστικά προς τον πατέρα του, πλήρωσε αυτή την ποινή, ώστε να γίνει δούλος των αδελφών του. Πρόσεχε, λοιπόν, να μη γίνεις δούλος των δούλων. Διότι, εάν οργίζεσαι όπως εκείνοι και πράττεις ακριβώς τα ίδια και σε τίποτα δεν υπερέχεις από αυτούς ως προς την αρετή, ούτε και ως προς την αξία πρόκειται να υπερέχεις. Φρόντιζε, λοιπόν, να είσαι και να γίνεσαι κύριός τους όχι τυπικά λόγω της ιδιότητάς σου, αλλά με το ήθος σου, μήπως τυχόν, αν και ο ίδιος είσαι ελεύθερος, βρεθείς δούλος αυτών. Ή δεν βλέπεις πόσοι πατέρες αποκήρυξαν μεν τα παιδιά τους, και ανύψωσαν δούλους στη θέση εκείνων; Πρόσεχε, λοιπόν, να μη συμβεί τίποτα τέτοιο· διότι εγώ ούτε το επιθυμώ ούτε το εύχομαι, αλλά εσύ είσαι κύριος και των δύο αυτών ενδεχομένων.» Έτσι να καταπραΰνεις τον θυμό του, προτρέποντάς τον να συμπεριφέρεται στους υπηρέτες σαν να είναι αδελφοί και διδάσκοντάς τον τα σχετικά με την ανθρώπινη φύση, επαναλαμβάνοντάς του τα λόγια του Ιώβ: «Εάν περιφρόνησα, λέει, το δίκαιο του δούλου μου ή της δούλης μου, όταν είχαν διαφορά μαζί μου· τι θα κάνω, εάν ο Κύριος με εξετάσει; Και εάν με κρίνει, ποια απολογία θα δώσω; Μήπως, όπως εγώ πλάστηκα στη μήτρα, δεν πλάστηκαν και εκείνοι; Στην ίδια κοιλιά δεν δημιουργηθήκαμε;»

Ο Νώε διατάσσεται από τον Θεό να εξέλθει από την κιβωτό· και αφού εξήλθε, προσέφερε θυσία στον Θεό και ευλογήθηκε μαζί με τους υιούς του. Και έλαβε υπόσχεση από τον Θεό, ώστε να μην ξαναγίνει ποτέ τέτοια καταστροφή ανθρώπων μέσω κατακλυσμού. Και μετά από αυτά, αφενός ευλογεί τον Σημ και τον Ιάφεθ, αφετέρου καταριέται τον Χαναάν, επειδή ο πατέρας του, ο Χαμ, φανέρωσε τη γύμνια του πατέρα του. Η κατάρα δε αυτή εκπληρώνεται στους Γαβαωνίτες· μάλλον δε επρόκειτο για πρόσχημα κατάρας, ενώ στην πραγματικότητα ήταν προφητεία. Οι απόγονοι από τον Νώε φθάνουν έως τον Φαλέκ, ο οποίος έλαβε αυτήν την ονομασία επειδή επί των ημερών του μοιράστηκε η γη. Διότι τότε οικοδόμησαν τον πύργο, εξαιτίας του οποίου και ο τόπος ονομάστηκε Βαβυλώνα, που σημαίνει Σύγχυση, επειδή εκεί συγχύστηκαν οι γλώσσες τους. Για δε τον πατέρα του Φαλέκ, τον Έβερ, λέγεται ότι δεν συμφώνησε με τους υπολοίπους στην οικοδόμηση του πύργου, και για τον λόγο αυτόν δεν μεταβλήθηκε η ομιλία του, αλλά παρέμεινε έχοντας ακέραιη τη διάλεκτό του, και από αυτόν έλαβε την ονομασία της. Διότι, επειδή εκείνος ονομαζόταν Έβερ, η γλώσσα αυτή ονομάστηκε Εβραϊκή, πράγμα που αποτελεί και μέγιστη απόδειξη ότι η Εβραϊκή είναι η αρχαιότερη από όλες τις γλώσσες· διότι, προτού συγχυστούν οι γλώσσες, όλοι χρησιμοποιούσαν αυτήν.

Διότι έλεγαν ότι αυτά είχαν παλιώσει στον δρόμο· και ότι είχαν έρθει για να συνάψουν μαζί τους συνθήκη ειρήνης. Εκείνοι δε, χωρίς να ρωτήσουν τον Θεό, σύναψαν συνθήκες. Όταν όμως κατάλαβαν ότι είχαν εξαπατηθεί, και ότι δεν κατοικούσαν μακριά, αλλά πλησίον τους, μην μπορώντας να τους πολεμήσουν εξαιτίας των όρκων τους, τους έκαναν δούλους, ξυλοκόπους και υδροφόρους. Εδώ εκπληρώνεται η προφητεία του Νώε, την οποία είχε πει: ο Χαναάν θα είναι δούλος· διότι από εκείνον κατάγονται αυτοί. Άκουσε ο Αδωνιβεζέκ, ο βασιλιάς της Ιερουσαλήμ, ότι κυριεύθηκε η Ιεριχώ και η Γάζα, και ότι οι Γαβαωνίτες είχαν προσχωρήσει σε αυτούς, και εκστρατεύει εναντίον τους μαζί με άλλους βασιλείς. Εκείνοι τότε κάλεσαν σε συμμαχία τον Ιησού. Εκείνος ήλθε, συγκρούστηκε μαζί τους και τους έτρεψε σε φυγή· και από τον ουρανό έπεσε πάνω τους χαλάζι· και το χαλάζι σκότωσε περισσότερους από όσους οι υιοί του Ισραήλ με τη μάχαιρα. Τότε στάθηκε ο ήλιος πάνω από τη Γαβαών, και η σελήνη πάνω από τη φάραγγα της Ελώμ· και ο Ιησούς εξόντωσε όλο τον λαό των εχθρών, καθώς και πέντε βασιλείς. Κυρίευσε δε και τη Μακηλά, και τη Λοβνά, και τη Λαχίς, και την Οδολάν, και τη Χεβρών, και τη Δαβήρ, καθώς και την ορεινή και την πεδινή χώρα.

ΙΣΤ΄. Εάν δε και κάποιοι άλλοι έγιναν συνεργοί αυτής της παράνομης εξορίας, ας σιωπήσουμε από σεβασμό προς τους Πατέρες, για να μην υποστούμε την τιμωρία του Χαμ χλευάζοντας τους Πατέρες. Διότι η διήγηση γι' αυτό το ζήτημα έχει πολλές εκδοχές, καθώς άλλοι μεν από τους επισκόπους επισωρεύουν την ευθύνη για την άτοπη πράξη, άλλοι δε την αρνούνται παντελώς και καταδικάζουν τη βασίλισσα, η οποία απειλούσε με την ανακαίνιση των ελληνικών ναών, που μόλις είχαν κατεδαφιστεί, εάν δεν συμφωνούσαν με τη δίωξη του θείου ανδρός. Και ας υπερισχύσει ο καλός λόγος· διότι δεν είναι καλό να κρίνουμε τους Πατέρες, για να μην καταστούμε εμείς οι ίδιοι κριτές τους.

«Θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη.» «Συνήλθε ο Νώε από το κρασί και έμαθε όσα του έπραξε ο νεότερος υιός του. Και είπε: Επικατάρατος ο Χαναάν· δούλος και υπηρέτης θα είναι στους αδελφούς του.» «Είπε ο Δαβίδ: Όρη του Γελβουέ, μήτε δροσιά μήτε βροχή να μην πέσει πάνω σας. Όρη του θανάτου, διότι εκεί ξηράνθηκε η σκέπη των δυνατών.» «Ιδού, ο Ηλίας καθόταν στην κορυφή του όρους.»

Οι γάμοι του Ιακώβ αποτέλεσαν τύπους της πράξης που επρόκειτο να ολοκληρωθεί από τον Χριστό. Διότι δεν ήταν θεμιτό να παντρευτεί ο Ιακώβ δύο αδελφές ταυτόχρονα· και δουλεύει στον Λάβαν για τις κόρες του, και, αφού εξαπατήθηκε όσον αφορά τη νεότερη, δούλευσε πάλι επτά χρόνια. Αλλά η μεν Λεία είναι ο λαός σας και η συναγωγή, ενώ η Ραχήλ είναι η εκκλησία μας. Και για αυτές δουλεύει μέχρι τώρα ο Χριστός, καθώς και για τους δούλους που ανήκουν και στις δύο. Διότι, επειδή ο Νώε έδωσε το σπέρμα του τρίτου γιου στους άλλους δύο σε δουλεία, τώρα πάλι ο Χριστός ήλθε για την αποκατάσταση αμφοτέρων, τόσο των ελεύθερων τέκνων όσο και των δούλων ανάμεσά τους, αξιώνοντας των ίδιων δωρεών όλους όσους τηρούν τις εντολές του, με τον ίδιο τρόπο που και όσοι γεννήθηκαν στον Ιακώβ από τις ελεύθερες και από τις δούλες έγιναν όλοι γιοι και ομότιμοι· αλλά σύμφωνα με την τάξη και σύμφωνα με την πρόγνωση, το πώς θα είναι ο καθένας, έχει προαναγγελθεί. Ο Ιακώβ δούλευσε στον Λάβαν για τα πιτσιλωτά και πολύχρωμα θρέμματα· δούλευσε και ο Χριστός τη δουλεία μέχρι τον σταυρό για τους ποικίλους και διαφόρων ειδών ανθρώπους από κάθε γένος, αποκτώντας τους δια του αίματος και του μυστηρίου του σταυρού· τα μάτια της Λείας ήταν ασθενικά· γιατί πράγματι και τα δικά σας μάτια της ψυχής είναι πάρα πολύ ασθενικά. Η Ραχήλ έκλεψε τους θεούς του Λάβαν και τους έκρυψε μέχρι τη σημερινή ημέρα· έτσι και για εμάς έχουν χαθεί οι πατρικοί και υλικοί θεοί.

Διότι και ένα άλλο μυστήριο προφητεύτηκε ότι θα εκπληρωθεί στην περίπτωση του Νώε, το οποίο δεν γνωρίζετε. Και είναι το εξής: κατά τις ευλογίες με τις οποίες ο Νώε ευλογούσε τους δύο γιους του, καταριέται και τον γιο του γιου του. Διότι το προφητικό πνεύμα δεν επρόκειτο να καταραστεί τον γιο, ο οποίος είχε ευλογηθεί μαζί με τους άλλους από τον Θεό, αλλά, επειδή η τιμωρία του αμαρτήματος επρόκειτο να βαρύνει ολόκληρο το γένος του γιου του, ο οποίος περιγέλασε τη γύμνια του, διατύπωσε την κατάρα ξεκινώντας από τον γιο του (τον Χαναάν). Με όσα δε είπε, προέλεγε ότι και οι απόγονοι του Σημ θα καταλάβουν τις κτήσεις και τις κατοικίες του Χαναάν, και πάλι οι απόγονοι του Ιάφεθ θα καταλάβουν αυτές, τις οποίες οι απόγονοι του Σημ παρέλαβαν και κατέκτησαν από τους απογόνους του Χαναάν, αφαιρώντας τες από τους απογόνους του Σημ, με τον ίδιο τρόπο που εκείνοι τις κατέλαβαν όταν αφαιρέθηκαν από τους γιους του Χαναάν. Και ότι έτσι έγινε, ακούστε. Εσείς δηλαδή, που κατάγετε το γένος από τον Σημ, επιτεθήκατε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού στη γη των γιων του Χαναάν και την κατακτήσατε. Και το ότι οι γιοι του Ιάφεθ, σύμφωνα με την κρίση του Θεού, επιτέθηκαν και αυτοί σε εσάς, σας αφαίρεσαν τη γη και την κατέλαβαν, είναι φανερό. Αυτά δε έχουν ειπωθεί ως εξής: «Συνήλθε δε ο Νώε από το κρασί και έμαθε όσα του έκανε ο νεότερος γιος του. Και είπε: Καταραμένος να είναι ο Χαναάν, δούλος θα είναι στους αδελφούς του. Και είπε: Ευλογητός ο Κύριος, ο Θεός του Σημ, και ο Χαναάν θα είναι δούλος του.»

Γιατί άραγε έσφαλε ο Χαμ και δέχθηκε την κατάρα ο Χαναάν; Και εάν κάποιος εκλάβει το νόημα της Γραφής κατά γράμμα, ως προς τούτο ο δίκαιος Νώε θα φανεί άδικος, καθώς, ενώ άλλος έσφαλε, αυτός επιρρίπτει την κατάρα σε άλλον. Εξάλλου, εάν δέχθηκε την κατάρα ο Χαναάν, θα έπρεπε οπωσδήποτε και το γένος που προήλθε από αυτόν να είναι καταραμένο· ωστόσο, διαπιστώνουμε ότι το γένος του προσέδραμε στην πίστη του Χριστού περισσότερο από τα άλλα.

Και όταν δούμε τη γη (τη σάρκα μας) εντελώς στεγνή, τότε οπωσδήποτε ο Νώε (ο νους μας) θα αρχίσει να γίνεται γεωργός της γης (της καρδιάς μας) και θα φυτέψει αμπελώνα (τον Χριστό) στη γη του (στην ψυχή) και θα πιει από το κρασί του και θα μεθύσει από την αφθονία του οίκου του και θα γυμνωθεί (από κάθε κακία) μέσα στον οίκο του (στον Χριστό και Δεσπότη και Σωτήρα Θεό). Και τότε θα συνέλθει από τη μέθη (των ολέθριων παθών), και θα αντιληφθεί όσα του έκανε ο νεότερος (φιλήδονος) γιος (λογισμός) του, ο Χαμ. Και αφού αναδειχθεί δίκαια ένοχος κατάρας και συγχρόνως δουλείας το φιλόσαρκο παιδί μας, ο Χαναάν, δηλαδή ο ακόλαστος οίστρος της σάρκας, τότε θα κληρονομήσει την ευλογία ο Σημ, δηλαδή ο πρακτικότατος νους και θεοφιλέστατος έρωτας, και θα πλατυνθεί όπως ο Ιάφεθ προς την υψηλή θεωρία των ενταλμάτων του Θεού.

70. Και δεν λέω αυτό, ότι δηλαδή οπωσδήποτε όσα εσύ κατηγορείς, δογματίζονται από εκείνους τόσο ξεκάθαρα, αλλά ακόμη κι αν συνέβη να πουν κάτι τέτοιο (διότι ήταν άνθρωποι και δεν είναι δυνατόν αυτός που αποτελείται από πηλό και ρευστή ύλη να βρίσκεται διαπαντός υπεράνω του ανθρώπινου ολισθήματος· καμιά φορά δε, ακόμη και στους καλύτερους προσκολλώνται κάποια ίχνη κηλίδων)· αλλά, τέλος πάντων, κι αν παρασύρθηκαν σε κάποια ασχημοσύνη, εγώ θα μιμούμουν τα καλοπροαίρετα παιδιά του Νώε, και αντί για σκεπάσματα μάλλον με τη σιωπή θα τους σκέπαζα. Εσύ όμως στηλιτεύεις και την ευγνωμοσύνη· διότι εκείνος μεν υφίσταται την κατάρα όχι επειδή αποκάλυψε, αλλά επειδή δεν σκέπασε· εσύ όμως και αποκαλύπτεις, και πιο αναίσχυντα από εκείνον διαπομπεύεις σε ασχημοσύνη τους Πατέρες που επικαλείσαι· διότι εκείνος μεν υφίσταται την κατάρα όχι επειδή αποκάλυψε, αλλά επειδή δεν σκέπασε· εσύ όμως και αποκαλύπτεις και σεμνύνεσαι για το θράσος σου. Και εκείνος μεν φανερώνει το μυστικό στους αδελφούς του, εσύ όμως όχι σε αδελφούς, ούτε σε έναν ή δύο, αλλά, όσο βέβαια εξαρτάται από τον ζήλο και την αναισχυντία σου, μετατρέποντας την οικουμένη σε θέατρο, διασαλπίζεις μεγαλόφωνα πως οι δικοί σου Πατέρες ασχημονούν· και ασελγείς πάνω στις ασχημοσύνες τους, και απολαμβάνεις την ατίμωσή τους· και αναζητάς συγχορευτές μέσω των οποίων θα πανηγυρίσεις με τον πιο λαμπρό τρόπο την ύβρη και την ασχημοσύνη τους.