Πατερικές αναφορές στο ΑΒΒΑΚΟΥΜ 1:13

«Μέχρι πότε θα αποστρέφεις το πρόσωπό σου από εμένα;» Αποστρέφεται δε ο Θεός, όχι επειδή κυριεύεται από λήθη, ούτε επειδή χάνει τη μνήμη Του, αλλά αποστρέφεται αυτόν που κακοποιεί και αμαρτάνει. Όπως ακριβώς εμείς, όταν αντικρίσουμε κάτι αισχρό, αποστρέφουμε το πρόσωπο δυσαρεστημένοι από το κακό, έτσι και ο Θεός αποστρέφεται αυτόν που παρανομεί, ο οποίος αποπνέει την αμαρτία σαν βούρκο και δυσωδία. Μάρτυρας αυτού είναι ο προφήτης Αββακούμ, που λέει στον Θεό: «Ο οφθαλμός σου είναι καθαρός για να μη βλέπει πονηρά, και δεν μπορείς να επιβλέπεις την αδικία.» Επειδή λοιπόν και ο Δαβίδ μολύνθηκε με τη μοιχεία και σάπισε με τη δολοφονία —διότι, όπως λέει, «έβγαλαν δυσωδία και σάπισαν οι πληγές μου»— πλύθηκε όμως με τη μετάνοια και λευκάνθηκε με τη νηστεία, την κοίμηση κατά γης και την ικεσία, και αφού έγινε άξιος να δει τον Θεό, παρακαλεί: «Μέχρι πότε θα αποστρέφεις το πρόσωπό σου από εμένα;» Με αποστράφηκες, επειδή σε αποστράφηκα· επίστρεψε, επειδή επέστρεψα. «Μέχρι πότε θα βάζω βουλές στην ψυχή μου;» Διότι, ως δίκαιος κατήγορος του εαυτού του, αναλογίστηκε το αιώνιο κριτήριο και τα αναπόφευκτα βασανιστήρια, και ότι τους πόρνους και τους μοιχούς θα τους κρίνει ο Θεός, και μαστιζόμενος ήδη από τους λογισμούς του σαν από δήμιους, ημέρα και νύχτα, υπέμενε οδύνες λέγοντας: «Μέχρι πότε θα βάζω βουλές στην ψυχή μου;», τιμωρούμενος από τον ίδιο του τον εαυτό, «(και) οδύνες στην καρδιά μου ημέρα και νύχτα;», βασανιζόμενος από τις αναμνήσεις και τους στεναγμούς.

Μάθε ποιος οφείλει να είναι· σου περιγράφω τον άνδρα με τον λόγο, για να βρεις αυτόν που ζητάς: «Αυτός που πορεύεται άμωμος και πράττει τη δικαιοσύνη». Και ποιος είναι αυτός; Εκείνος που βαδίζει την άμωμη οδό του Θεού· «Ο Θεός μου, του οποίου η οδός είναι άμωμη». Αυτός που δεν έχει το ψεγάδι της αμαρτίας. Και το ότι η αμαρτία είναι ψεγάδι, το λέει η Γραφή σχετικά με το ψέμα: «Πονηρό ψεγάδι στον άνθρωπο είναι το ψέμα». Ψεγάδι είναι και η πορνεία· έτσι ειπώθηκε προς τον Σολομώντα, ο οποίος μεθούσε με αυτήν την πράξη: «Και έβαλες ψεγάδι στη δόξα σου», και τα παρόμοια. «Αυτός που πορεύεται άμωμος». Όπως λοιπόν αυτός που έχει ψεγάδι και κηλίδα στο πρόσωπο δεν πηγαίνει κοντά σε βασιλιά ή άρχοντα, έτσι και ο κλέφτης ή ο ψεύτης δεν μπορεί να πλησιάσει τον Θεό. Γιατί; Επειδή «καθαρός είναι ο οφθαλμός Του ώστε να μη βλέπει τα πονηρά», και «δεν θα σταθούν παράνομοι απέναντι από τους οφθαλμούς Σου. Αυτός που πορεύεται άμωμος και πράττει τη δικαιοσύνη».

Έτσι και ο μακάριος προφήτης Αμβακούμ είπε κάπου προς τον Θεό των όλων: «Γιατί επιβλέπεις τους καταφρονητές; Θα σιωπήσεις όταν ο ασεβής καταπίνει τον δίκαιο; Και θα κάνεις τους ανθρώπους σαν τα ψάρια της θάλασσας, και σαν τα ερπετά που δεν έχουν ηγεμόνα;». <Ο δε λαός μου είναι σαν ιερέας που αμφισβητείται, και θα ασθενήσει την ημέρα, και θα ασθενήσει και ο προφήτης μαζί σου.> Παρατήρησε λοιπόν ότι ο μακάριος Προφήτης εκφράζει με διαφορετικό τρόπο όσα του ειπώθηκαν από τον Θεό. Διότι άκουσε ξεκάθαρα ότι «Πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί Ισραήλ, χωρίς να υπάρχει βασιλιάς ούτε άρχοντας, χωρίς να υπάρχει θυσία ούτε θυσιαστήριο, ούτε ιερατείο ούτε δήλα»· και προσπαθώντας τρόπον τινά να προλάβει την αχαλίνωτη οργή των ακροατών, τους ελέγχει συγκρατημένα και επισκιάζει τον λόγο του με σύμμετρες ασάφειες. Διότι το ότι θα περάσουν καιρούς χωρίς ηγεμόνες και βασιλιά, και θα μείνουν ακαθοδήγητοι, το υπονοεί αμυδρά, παρομοιάζοντάς τους με τα ζώα που δεν έχουν βασιλιά. Και το ότι θα αποκλειστούν από τις θυσίες και τις ιερές λειτουργίες, το υποδηλώνει λέγοντας ότι έχουν γίνει ίσοι με τους ιερείς που αμφισβητούνται. Και ποιοι να είναι πάλι αυτοί; Ή μάλλον ποιος είναι ο αμφισβητούμενος ιερέας; Εκείνος που έχει ψεγάδι και σωματική ασθένεια· και γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο αποκλείεται από τη λειτουργία.

Διότι, επειδή οι ίδιοι τίμησαν υπερβολικά την άνομη και εντελώς άτοπη ζωή και έκλιναν προς καθετί το ψευδές, δεν σταμάτησαν να παροξύνουν εναντίον τους τον άχραντο νου, μέχρι που τα πράγματα κατέληξαν για αυτούς σε αυτήν την αθλιότητα. Και αυτό το καθιστά σαφές, καταδικάζοντας εκείνους που επέλεξαν να ζουν ανόσια, και θέτοντας το γεγονός αυτό σαν μια εισαγωγή και υπόθεση ολόκληρης της προφητείας, και έπειτα παρουσιάζοντας τον Θεό να απειλεί αυτούς τους καταφρονητές με την επιδρομή των Βαβυλωνίων. Επειδή όμως δεν έπρεπε να εμφανίζεται και να παρουσιάζεται δημόσια μόνο ως προάγγελος σκυθρωπών γεγονότων και εκείνων που συνήθως προκαλούν τη μεγαλύτερη λύπη, και να προαναγγέλλει ότι θα τους βρουν κατά καιρούς τα πιο αισχρά από όλα τα κακά, αλλά έπρεπε να προαναγγέλλει ωφέλιμα και κάτι από όσα οδηγούν στη θεραπεία, και να προφητεύει εκείνα μέσω των οποίων ήταν φυσικό να ανακουφιστούν όσοι υπέφεραν· γι' αυτό καταφέρθηκε έντονα και εναντίον της ωμότητας των ίδιων των Βαβυλωνίων, και αποκαλεί καταφρονητές εκείνους που πυρπόλησαν ακόμη και τον ίδιο τον θείο ναό, λεηλάτησαν την αγία πόλη και δεν σεβάστηκαν τα ιερά σκεύη. «Διότι, γιατί», λέει, «επιβλέπεις τους καταφρονητές και σιωπάς όταν ο ασεβής καταπίνει τον δίκαιο;» Έπειτα πρόσθεσε πολύ σαφώς και την άλωση της ίδιας της Βαβυλώνας, και την απολύτρωση μέσω του Κύρου, στον κατάλληλο καιρό, όσων υπέφεραν την πρωτοφανή δουλεία.

Επομένως, δεν απέχει πολύ από την ελπίδα ότι και θα σωθεί και θα παρέλθουν τα θλιβερά, εφόσον εσύ βέβαια τον σπλαχνίζεσαι και εκπληρώνεις πράγματα πέρα από κάθε λόγο. Χαίρονταν δε και οι άγιοι, μαθαίνοντας εκ των προτέρων τη σωτηρία του Ισραήλ στους έσχατους καιρούς, και προσέφεραν ικεσίες, και ανέπεμπαν ευχαριστήριες φωνές και ωδές. Έτσι λοιπόν ο μακάριος Δαβίδ, έχοντας προγνωρίσει μέσω του Πνεύματος την πραότητα που επρόκειτο να υπάρξει σε αυτούς, και βλέποντάς τους σχεδόν να ελευθερώνονται από τα δεσμά της αιχμαλωσίας, ψάλλει και λέει: «Ευδόκησες, Κύριε, τη γη σου, απέστρεψες την αιχμαλωσία του Ιακώβ. Συγχώρησες τις ανομίες του λαού σου, σκέπασες όλες τις αμαρτίες τους.» <Κύριε, για κρίση τον όρισες, και με έπλασε για να ελέγχω την παιδεία του. Καθαρός είναι ο οφθαλμός σου, ώστε να μη βλέπει πονηρά, και να αντικρίζεις πόνους δεν θα μπορέσεις.> Ο λόγος πάλι ανήκει στον Προφήτη· όμως, για ποιον άραγε λέει ότι έχει ταχθεί για κρίση από τον Θεό είναι πάρα πολύ ασαφές. Ας έρθουμε λοιπόν τώρα, ερευνώντας αναγκαστικά το νόημα των λεγομένων, να εξετάσουμε τα εξής. Διότι, αν λέγεται για τον βασιλιά των Βαβυλωνίων ότι έχει ταχθεί για κρίση από τον Θεό, λέμε ότι έχει ταχθεί για να εκπληρώσει την άνωθεν κρίση που είχε εκδοθεί εναντίον των Ισραηλιτών, δηλαδή την καταστροφή, την αιχμαλωσία, τον εμπρησμό των πόλεων και, με μια λέξη, τη λεηλασία της Ιουδαίας.

Αν όμως δεν συμβαίνει αυτό, αλλά στρέψουμε τη δύναμη του νοήματος στο πρόσωπο του Ισραήλ, πάλι λέμε εκείνο, ότι και αυτός έχει ταχθεί για κρίση από τον Θεό· και το για κρίση εννοούμε, για κατάκριση. Γι' αυτό άλλωστε και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είπε κάπου για τους Ιουδαίους: «Για κρίση εγώ ήρθα σε τούτον τον κόσμο, ώστε εκείνοι που δεν βλέπουν να δουν, και εκείνοι που βλέπουν να γίνουν τυφλοί»· και το για κρίση, λέει, σημαίνει για κατάκριση. Έχει κατακριθεί λοιπόν ο Ισραήλ ως αδικητής, ως καταφρονητής των νόμων, ως κάποιος που έχει λυπήσει σε μεγάλο βαθμό τον Δεσπότη των όλων. Εμένα όμως, λέει, δηλαδή τον Προφήτη, με έπλασε, δηλαδή με δημιούργησε και με προετοίμασε για την ανάγκη να ελέγξω την παιδαγωγία που όρισε εναντίον του· διότι ο πόλεμος επιφέρθηκε στον Ισραήλ ως παιδαγωγία και μάστιγα, και το συμβάν ήταν τρόπος τιμωρίας, όχι απλώς επιχείρηση των Βαβυλωνίων. Αν πάλι κάποιος ρωτούσε και έλεγε: «Για ποιον λόγο άραγε έχει τεθεί ως τιμωρός ο Βαβυλώνιος, ή μάλλον ο Ισραήλ οδηγήθηκε σε κατάκριση και σε πάθημα;», θέτοντας αυτό το ερώτημα θα λάβει την εξής απάντηση: Ότι ο οφθαλμός του Δεσπότη είναι καθαρός, και δεν θα ανεχόταν ποτέ να γίνει θεατής πονηρών και ανόσιων πραγμάτων, ούτε θα έστρεφε το βλέμμα του στους πόνους που προκαλούνται στους πιο αδύναμους από αδικίες και πλεονεξία. Διότι αποστρέφει πάντοτε τον οφθαλμό του από εκείνους που συνηθίζουν να πράττουν τέτοια.

Όταν συμβεί αυτό, με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε θα επακολουθήσουν τα δεινά, και αυτός που έχει υποστεί την αποστροφή του Θεού θα βρεθεί στα έσχατα κακά. Γνωρίζοντας αυτό, ο θεσπέσιος Δαβίδ παρακαλούσε θερμά: «Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα και μην απομακρυνθείς με οργή από τον δούλο σου». Διότι τις θείες αποστροφές θα ακολουθήσουν οπωσδήποτε όσα συμβαίνουν εξαιτίας της οργής. <Γιατί επιβλέπεις εκείνους που καταφρονούν; Θα σιωπήσεις όταν ο ασεβής καταπίνει τον δίκαιο; Και θα κάνεις τους ανθρώπους σαν τα ψάρια της θάλασσας, και σαν τα ερπετά που δεν έχουν ηγέτη;> Έχοντας προαναγγείλει ότι ο οφθαλμός της θεότητας είναι καθαρός, και δεν θα έβλεπε ποτέ τους εργάτες των πονηρών έργων, ούτε θα επέβλεπε με ευμένεια κάποιους που έχουν επιλέξει να πλεονεκτούν και να προξενούν οδύνες στους πιο αδύναμους, ο Προφήτης αμέσως μεταφέρεται σε τέτοιου είδους σκέψεις. Διότι η ωμότατη πληθύς των Βαβυλωνίων προξένησε μύρια όσα δεινά και πάρα πολύ σκληρά κακά στα πλήθη των Ιουδαίων, και μάλιστα έφτασαν την υπερβολή της αγριότητάς τους σε τέτοιο μέτρο δεινότητας, ώστε να μην απέχουν ούτε από αυτούς τους ιερούς χώρους, αλλά να πυρπολήσουν μαζί με τα Ιεροσόλυμα και τον ξακουστό ναό, και μαζί με τον απλό λαό να αρπάξουν τους ιερουργούς των θείων θυσιαστηρίων και να βεβηλώσουν τα άγια, σύμφωνα με τα γεγραμμένα.

Έμεινε λοιπόν έκθαμβος ο Προφήτης, βλέποντάς τους να ευημερούν μέσα στις απολαύσεις, και πλέον αγγίζει τα θεία κρίματα, και επιχειρεί να περιεργαστεί τα όσα είναι σε όλους ανεξιχνίαστα και απρόσιτα σε κάθε νου, και εύχεται να μάθει ποιος άραγε θα μπορούσε να είναι ο λόγος της τόσο μακράς ανεξικακίας του παντοδύναμου Θεού, ώστε κάποιες φορές να στρέφει πράο και ήμερο βλέμμα σε αυτούς που έχουν συνηθίσει να καταφρονούν κατ' αυτόν τον τρόπο και έχουν επιλέξει να ζουν με ανοσιότητα, και να αποσιωπά και να ανέχεται τον ασεβή άνθρωπο που σχεδόν έχει καταβροχθίσει τον επιεική και δίκαιο. Εξαιτίας αυτού ακριβώς λέει, ότι επειδή η τιμωρία δεν ακολουθεί αμέσως κατά πόδας αυτούς που σφάλλουν, αλλά μάλλον η οργή οδηγήθηκε σε αναβολή, για τον λόγο αυτό οι κάτοικοι της γης ολίσθησαν πλέον στο να αποφασίζουν και μάλιστα να επιχειρούν, όμοια με τα ψάρια, να κατασπαράζουν τους πιο αδύναμους, και τρόπον τινά να καταβροχθίζει ο ένας τον άλλον με ορθάνοιχτο και άπληστο στόμα· και να διάγουν μια ζωή τόσο σκληρή, ακοινώνητη και τραχιά, ώστε ελάχιστα να διαφέρουν από τα ερπετά των ορέων και των οπών, τα οποία εξαιτίας της μεγάλης τους αγριότητας και της υπερβολικής τους πικρίας είναι ατίθασα και δεν μιμούνται τις φύσεις των άλλων ζώων, τα οποία κάποιες φορές βόσκουν κατά αγέλες υπό την καθοδήγηση ενός που ξεχωρίζει και προΐσταται της αγέλης, και μοιάζουν σαν να διοικούνται.

Διότι ο νους των αγίων έχει απομακρυνθεί πολύ από τα επίγεια ήθη και από τα πλέον γεώδη πράγματα. «Θα σταθώ λοιπόν στη σκοπιά μου», λέει, δηλαδή θα εφαρμόσω πάλι την οικεία και συνήθη σε εμένα νήψη, θα καθαρίσω τον νου, θα τον απαλλάξω από την κοσμική φροντίδα, και θα αναπετάξω σαν σε βράχο, δηλαδή σε κάποια εξαιρετικά σταθερή και σαν να βρίσκεται σε ύψος ασφάλεια νοημάτων· φτάνοντας εκεί, σαν από βουνοκορφή θα παρατηρήσω νοερά ποια λόγια θα μου απευθυνθούν από τον Θεό, και τι θα πρέπει να πω εγώ ο ίδιος, εάν ο Θεός θελήσει να με ελέγξει ότι δεν είπα με ασφάλεια το «Γιατί επιβλέπεις τους καταφρονητές; Θα σιωπήσεις όταν ο ασεβής καταπίνει τον δίκαιο;». «Και ο Κύριος μου αποκρίθηκε και είπε: Γράψε την όραση καθαρά σε πινακίδα, ώστε αυτός που τα διαβάζει να τα ακολουθεί με προθυμία. Διότι η όραση αφορά ακόμη μελλοντικό καιρό, και θα ανατείλει προς το τέλος και δεν θα είναι μάταιη.» Προστάζει να παραδοθεί γραπτώς η όραση, δηλαδή η αποκάλυψη των μελλοντικών γεγονότων· διότι το πράγμα είναι άξιο ακρόασης, και από τα πλέον αξιοθαύμαστα· και συνηθίζεται πάντοτε τα κείμενα που αναδεικνύονται ως εξαιρετικά να τιμώνται με μακρά και ατελεύτητη μνήμη. Γράψε λοιπόν, ω Προφήτη, λέει, την όραση, ώστε οι άνθρωποι των εκάστοτε εποχών να γνωρίζουν τα προαναγγελθέντα, και συναντώντας τα λόγια σου να τα επιδιώκουν, δηλαδή να επιθυμούν να κατανοήσουν τη δύναμη που περιέχουν, και έτσι να πιστέψουν ότι η προαναγγελία θα είναι οπωσδήποτε αληθινή.

Ερώτηση. Εάν κάποιος έφθασε στην καθαρότητα της καρδιάς, ποιο είναι το σημείο αυτού, και πότε γνωρίζει ο άνθρωπος ότι η καρδιά του έφθασε σε καθαρότητα; Απόκριση. Όταν θεωρεί όλους τους ανθρώπους καλούς και δεν του φαίνεται κανείς ακάθαρτος ή βέβηλος, τότε είναι αληθινά καθαρός στην καρδιά. Διότι πώς εκπληρώνεται ο λόγος του Αποστόλου που λέει να θεωρούμε όλους ανώτερους από τον εαυτό μας με ειλικρινή καρδιά, εάν δεν φθάσει κανείς σε αυτό που έχει ειπωθεί, ότι το καθαρό μάτι δεν θα δει πονηρά πράγματα;

Όχι μόνο δεν τα αποδέχεται ο Κύριος, αλλά ούτε καν να τα δει επιθυμεί, όπως λέει ένας άλλος προφήτης: είναι καθαρός ο οφθαλμός Του, ώστε να μη βλέπει τα πονηρά. Βλέπεις πόση πρόνοια, πόση προφύλαξη, πόση σύνεση υπάρχει; Έστω και αν δεν σε εκδικείται, εντούτοις απεχθάνεται την πράξη. Έπειτα, επειδή είπε ότι δεν επιθυμεί να βλέπει, για να μη νομίσεις ότι το ζήτημα οφείλεται σε άγνοια, αλλά για να μάθεις ότι έχει να κάνει με κάποια στάση και αντίλογο, άκουσε πώς συνέχισε: διότι ο ίδιος ο Παντοκράτορας βλέπει εκείνους που διαπράττουν τα άνομα. Στάσου σε κρίση ενώπιόν Του, εάν μπορείς να Τον αινέσεις όπως Του αξίζει. «Αν καθόταν σε δικαστήριο», λέει, «και εξέθετε τα δίκαια, δεν θα Τον επαινούσες; Δεν θα Τον δόξαζες επάξια για όσα έχουν συμβεί σε σένα τώρα, που νομίζεις ότι αδικείσαι και τιμωρείσαι; Διότι το να μην μπορεί κάποιος να υμνήσει επάξια τον Θεό δεν είναι σπουδαίο, το να μην μπορεί όμως να Τον υμνήσει επάξια όταν πρόκειται να κριθεί απέναντί Του για όσα μας αφορούν, αυτό είναι μεγάλο». Προσθέτοντας δε ο Ελιούς, λέει ακόμη: «Περίμενέ με λίγο ακόμη, για να σε διδάξω· διότι έχω ακόμη λόγο να πω. Αναζητώντας τη γνώση μου από μακριά, θα εκφέρω δίκαια με τα έργα μου, με αλήθεια και όχι με άδικα», λέει, «λόγια που αδίκως κατανοείς». Δηλαδή: αυτά που προκύπτουν από τα ίδια τα έργα τα ονομάζω δίκαια, δεν είναι αυτά απλώς λέξεις ούτε λόγια.

Γ'. Τι σημαίνει η φράση: «Η μερίς του ποτηρίου αυτών»; Αυτός είναι ο κλήρος τους, λέει, αυτό είναι το απόκτημά τους, σε αυτό θα διατρίψουν, σε αυτά θα αναλωθούν. Έπειτα αναφέρει και την αιτία: ότι εκείνος που επιβλέπει τα πάντα δεν θα ανεχθεί να τα προσπεράσει ατιμώρητα. Το ίδιο ακριβώς λέει και ένας άλλος προφήτης: «Καθαρός είναι ο οφθαλμός σου, ώστε να μη βλέπει τα πονηρά, και δεν θα μπορέσεις να αντικρίζεις πόνους»· αυτό ακριβώς καταδεικνύει και αυτός λέγοντας: «Διότι ο Κύριος είναι δίκαιος και αγάπησε τις δικαιοσύνες». Διότι αυτό είναι το κατεξοχήν εξαιρετικό γνώρισμα του Θεού, το να αποδέχεται τα δίκαια και την ορθότητα· και δεν πρόκειται να ανεχθεί μέχρι τέλους όσα γίνονται με αντίθετο τρόπο.

Είδες αυτόν που γελά να παραδίδεται στον θρήνο; Δες αυτόν που πενθεί να απολαμβάνει παρηγοριά. Διότι λέει: «Μακάριοι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν». Είδες αυτούς που δυσανασχετούν να τιμωρούνται; Δες αυτούς που ευχαριστούν να σώζονται. «Ευλογητός είσαι, Κύριε, και αξιοΰμνητο το όνομά σου, διότι είσαι δίκαιος σε όλα όσα έπραξες σε εμάς». Και λίγο μετά: «Όλα όσα επέφερες σε εμάς, τα έκανες με αληθινή κρίση». Εκείνοι έλεγαν: «Καθένας που πράττει το πονηρό, είναι καλός ενώπιον του Κυρίου»· τούτοι, αντίθετα: «Καθαρός είναι ο οφθαλμός σου, ώστε να μη βλέπει τα πονηρά».

Διότι, λέγει, είναι καθαρός ο οφθαλμός σου, ώστε να μη βλέπει τα πονηρά· και δεν θα μπορέσεις να αντικρίζεις τα βάσανα. Γι' αυτό αποστρέφεται και τους απονενοημένους. Γι' αυτό λέγει: «Σε ποιον θα στρέψω το βλέμμα μου, παρά μόνο στον πράο και τον ήσυχο, και σε εκείνον που τρέμει τα λόγια μου;» Αυτήν την αρετή, λοιπόν, ας επιδιώκουμε, για να ελκύσουμε το πρόσωπό του, ώστε να μην κατακρημνιστούμε στα βάραθρα της κακίας, καθώς επικρατεί βαθύ σκοτάδι. Είναι δυνατόν και όσοι έχουν πέσει να ανορθωθούν. Πρέπει, λοιπόν, εκείνοι που πέφτουν να μην παραμένουν πεσμένοι κάτω.