Πατερικές αναφορές στο ΑΒΒΑΚΟΥΜ 3:2

Του ιδίου Αθανασίου, αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, στο: «ενώ δε αυτός πορευόταν, έστρωναν τα ιμάτιά τους στον δρόμο»· «το δε περισσότερο πλήθος» χαιρόταν «με χαρά μεγάλη» και έκραζε: «ωσαννά εν τοις υψίστοις». Εάν εξετάσουμε το καθένα από τα γεγονότα που συνέβησαν από την αρχή, είναι άπειρα. Εάν, λοιπόν, κανείς δεν μπορεί να συγκρατήσει στη μνήμη του όσα βλέπονται και όσα έγιναν από τον Θεό, πώς θα μπορούσε κάποιος να κατανοήσει τα κρυμμένα Του; «Διότι τα περισσότερα», λέει, «από τα έργα του Θεού είναι απόκρυφα». Επομένως, υπάρχουν έργα του Θεού αόρατα τα οποία τυγχάνουν «απόκρυφα», για τα οποία και ο θεσπέσιος Απόστολος συμμαρτυρεί λέγοντας: «διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Διότι, αληθώς, «πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του». Γι' αυτό, άλλωστε, και ο προφήτης, συμμεριζόμενος την ίδια γνώμη, έλεγε: «κατενόησα τα έργα σου και έμεινα έκθαμβος». Ας ζητήσουμε, λοιπόν, και εμείς «πρώτα τη βασιλεία του, και» έτσι «όλα αυτά θα μας προστεθούν»· διότι έτσι διδάσκει και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός στα Ευαγγέλια, λέγοντας: «ζητείτε και θα βρείτε».

Ω των παράδοξων πραγμάτων! Η Ελισάβετ γέννησε σε λαμπρό οίκημα, και η Παρθένος γέννησε στο μικρό σπήλαιο· ο Ιωάννης πάνω σε κλίνη, και ο Κύριος μέσα σε φάτνη. Δεν είναι τυχαία η γέννηση του Κυρίου από την Παρθένο· δεν είναι τυχαίο το ότι τυλίχθηκε στα σπάργανα· δεν είναι τυχαίο το ότι θήλασε· δεν είναι τυχαίο το ότι ανακλίθηκε στη φάτνη· δεν είναι τυχαίο το ότι κλήθηκε στην απογραφή του Αυγούστου· όλα έχουν την αιτία τους, τον σκοπό τους και συμβολικό χαρακτήρα. Γεννιέται από Παρθένο, για να επανορθώσει τον πρωτόπλαστο Αδάμ, ο οποίος πλάστηκε από το χώμα της παρθένας γης. Τυλίγεται στα σπάργανα, για να λύσει τα σχοινιά των αμαρτιών μας, λύνοντας δεσμά με δεσμά, σύμφωνα με το ρητό που λέει: «Διότι καθένας σφίγγεται από τα σχοινιά των δικών του αμαρτιών». Θήλασε, για να αναβλύσει το γάλα της χάριτος, το οποίο ανέβλυσε από τη δική του πλευρά· διότι το γάλα δεν είναι τίποτε άλλο παρά λευκασμένο αίμα. Ανακλίθηκε στη φάτνη, για να θεραπεύσει την αλογία της ανθρωπότητας, και για να γίνει τροφή των δύο ζώων· ποιών δύο ζώων; Του εθνικού και του ιουδαϊκού λαού, για τους οποίους έχει γραφεί: «Ανάμεσα σε δύο ζώα θα γίνεις γνωστός». Καταδέχθηκε την απογραφή επί Καίσαρος Αυγούστου, για να διορθώσει την οικουμενική αταξία. Διότι αυτή η απογραφή αποτέλεσε τον αρραβώνα της οικουμενικής ευταξίας.

Του αυτού αγίου Αθανασίου από τον ίδιο λόγο Όταν δε ο δικός μας διδάσκαλος αναφέρει σε άλλο σημείο: «κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον δημιούργησε», να μη νομίσεις ότι ο Θεός Λόγος, ο οποίος υπήρχε από την αρχή μαζί με τον Πατέρα, είναι κτίσμα. Διότι δεν λέει να κατανοήσουμε την αόρατη θεότητα, αλλά τον κυριακό άνθρωπο, τον οποίο ο Παύλος ονόμασε μεσίτη Θεού και ανθρώπων, τον άνθρωπο Χριστό Ιησού που έδωσε τον εαυτό του ως αντίλυτρο για εμάς. Αυτόν ακριβώς είπε να κατανοήσουμε, τον «Ιησού που είναι πιστός σε εκείνον που τον δημιούργησε», όπως ακριβώς λέει και ο Κύριος: «παρατηρήστε τους κόρακες πώς δεν σπέρνουν» και τα εξής, και πάλι: «παρατηρήστε τα κρίνα του αγρού πώς αυξάνονται». Επομένως, εννοεί να παρατηρήσουμε τα ορατά και όχι τους αγγέλους ή άλλες αόρατες κτίσεις. Διότι, ακόμη κι αν ο προφήτης Αμβακούμ λέει: «κατενόησα τα έργα σου και εξεπλάγην», αναφέρει «κατενόησα τα έργα» και όχι τον δημιουργό των έργων. Έτσι και ο Απόστολος λέει να κατανοήσουμε το ορατό σώμα του Κυρίου, όχι την αόρατη θεότητα του Λόγου. Διότι «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», ούτε είναι δυνατόν να τον δει, μολονότι «ο Λόγος ήταν Θεός» και είναι, όπως λέει ο Ιωάννης ο Θεολόγος.

Ανόμ. Διότι πού έχει αναφερθεί ότι η γη έχει πρόσωπο; Ορθ. «Αυτός που φεύγει θα είναι σαν αυτόν που φεύγει από το πρόσωπο της φωτιάς», έχει γραφτεί στον προφήτη. Και στη Γένεση ο Κάιν λέγει: «Εάν με εκδιώξεις σήμερα από το πρόσωπο της γης, θα κρυφτώ και από το πρόσωπό σου». Ανόμ. Αλλά όταν αυτά τα ονόματα λέγονται για τα έμβια όντα, σημαίνουν μέλη· ενώ για τα αναίσθητα χρησιμοποιούνται καταχρηστικώς. Ορθ. Δεν νομίζεις ότι η ψυχή είναι έμβιο ον; Ανόμ. Και βέβαια. Διότι και ο άγγελος είναι έμβιο ον, όπως και όλα τα πνεύματα· γι' αυτό άλλωστε και τα σεραφείμ ονομάζονται ζώα και έχει γραφτεί: «Ο Θεός, ανάμεσα σε δύο ζώα θα γίνεις γνωστός». Ορθ. Εάν λοιπόν λέγει ο Θεός: «Άνοιξε το στόμα σου, και θα το γεμίσω», για ποιο στόμα ομιλεί; Και εάν ο Δαβίδ στον 118ο ψαλμό λέγει: «Άνοιξα το στόμα μου και είλκυσα Πνεύμα, διότι επέλεξα τις εντολές σου», για ποιο στόμα ομιλεί;

Έτσι και ο προφήτης Αββακούμ έλεγε: «Κύριε, άκουσα την ακοή σου και φοβήθηκα, κατενόησα τα έργα σου και εξεπλάγην»· διότι είναι αληθώς έκσταση και πέρα από κάθε θαύμα αυτό που συνέβη. Αλλά δεν γνωρίζω πώς, μη έχοντας κατανοήσει ορθά το μυστήριο γύρω από αυτό, κάποιοι κενολογούν και μάλιστα έχουν γράψει τα εξής, θέλοντας να ερμηνεύσουν τα αναφερόμενα στον όγδοο ψαλμό: «Ας εξετάσουμε, λοιπόν, ποιος είναι ο άνθρωπος για τον οποίο εκπλήσσεται και θαυμάζει, που ο Μονογενής καταδέχθηκε να τον θυμηθεί και να τον επισκεφθεί». Έπειτα, σε αυτά προσθέτει με μεγάλη σαφήνεια ότι το «Τι είναι ο άνθρωπος ώστε να τον θυμάσαι, ή ο υιός του ανθρώπου ώστε να τον επισκέπτεσαι;» δεν έχει ειπωθεί για κάθε άνθρωπο, αλλά μόνο για τον Υιό. Επιχειρούν δε να εδραιώσουν τους λόγους τους ως αλήθεια, προσαρμόζοντας το ότι ο μακάριος Παύλος αναφέρει τα του ψαλμού στο πρόσωπό Του, επειδή λέει: «Βλέπουμε δε τον Ιησού, ο οποίος είχε γίνει λίγο κατώτερος από τους αγγέλους, να έχει στεφανωθεί με δόξα και τιμή εξαιτίας του πάθους του θανάτου». Έπειτα, διαχωρίζοντας τις φύσεις, ισχυρίζονται ότι αυτός που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο είναι ολοκληρωτικά και ιδιαιτέρως άνθρωπος, για τον οποίο και θαυμάζει, όπως λένε, ο Δαβίδ, ότι αξιώθηκε και μνήμης και επισκέψεως· αξιώθηκε δε και όσων υπερβαίνουν τη δική του φύση, ως ευεργετούμενος από τον Θεό Λόγο.

Την ονόμαζε λοιπόν ράβδο του Θεού. Διότι έγινε για αυτόν ράβδος δυνάμεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο. Όταν, λοιπόν, ο προφήτης, υποδεικνύοντας αινιγματωδώς το μυστήριο του Χριστού, λέει ότι η ράβδος εμφανίστηκε σε εμάς από τη ρίζα του Ιεσσαί, τότε ακριβώς, βλέποντας με τα μάτια της διανοίας τον ίδιο τον μονογενή Λόγο του Θεού, δι' ου τα πάντα και εν ω τα πάντα, σαρκωμένο και ενανθρωπήσαντα, και να έχει υποβάλει τον εαυτό του σε εκούσια κένωση, και να έχει καταδεχθεί για εμάς την κατά θεία οικονομία γέννηση, εννοώ δηλαδή την κατά σάρκα και εκ γυναικός, λέει μαζί με τον προφήτη: «Κύριε, άκουσα την ακοή σου και φοβήθηκα· κατανόησα τα έργα σου και εξεπλάγην». Ράβδος, λοιπόν, έχει ονομαστεί για τις αιτίες που μόλις αναφέραμε. Άνθος δε πάλι· διότι η ανθρώπινη φύση αναβλάστησε εντός του προς την αφθαρσία, τη ζωή και την καινότητα της ευαγγελικής πολιτείας· άνθος όμως και με άλλη έννοια, εξαιτίας της νοητής ευωδίας. «Διότι εγώ», λέει, «είμαι το άνθος του πεδίου, το κρίνο των κοιλάδων». Και έχει γίνει και για εμάς σαν μια οσμή της γνώσεως του Θεού και Πατρός.

Υπέμεινα σαν την επίτοκο. Παρατήρησε λοιπόν πόση φειδώ έδειχνε για αυτούς που βρίσκονταν στη γη ο Θεός των όλων· μολονότι, όπως λέει ο Ψαλμωδός, κανείς δεν έπραττε την αγαθότητα· αφού όλοι είχαν παρεκκλίνει, μέχρι και ο τελευταίος, και είχαν αχρειωθεί ολοκληρωτικά, σχεδόν. Και ενώ ένιωθε ωδίνες για αυτό, και αν μπορούσε να ανεχθεί και να είναι δεκτικός λύπης, θα είχε πάθει και αυτό για εμάς, φύλαξε, όπως είπα, τις βοήθειες για τον κατάλληλο καιρό. <Θα εκστήσω, και μαζί θα ξηράνω, και θα μετατρέψω ποταμούς σε νησιά, και θα ξηράνω έλη.> Είναι αναγκαίο να εξετάσουμε τι θα μπορούσε να σημαίνει το «Εκστήσω» σε αυτά τα λόγια. Διότι ή λέει εκείνο, ότι δηλαδή «Θα εκδιώξω αυτούς που τώρα κυριαρχούν πάνω στη γη, και θα τους κάνω να βρεθούν έξω από την εξουσία που έχουν αποκτήσει επί πάντων», σύμφωνα τουλάχιστον με αυτό που έχει ειπωθεί από τον Χριστό: «Τώρα ο άρχοντας αυτού του κόσμου θα εκβληθεί έξω»· ή το «Εκστήσω» θα το κατανοήσεις αντί του, «Θα κάνω να θαυμάσουν όσοι βλέπουν τα κατορθώματα, και τους τρόπους της οικονομίας μου, και την υπερβολή της ανέκφραστης δύναμής μου»· όπως ακριβώς και ο προφήτης Αββακούμ έμενε έκπληκτος με αυτά τα ίδια λέγοντας: «Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου, και φοβήθηκα· κατενόησα τα έργα σου, και εξέστην (έμεινα έκθαμβος)». Ή, αν κάποιος νομίζει, μπορεί να κατανοήσει το «Εκστήσω» και με άλλον τρόπο.

Εξαιτίας αυτού του λόγου, λέει, θα υψωθεί και θα δοξαστεί πάρα πολύ. Διότι ο Θεός δοξολογείται από εμάς ως Κύριος, και τον αποκαλούμε Σωτήρα και Λυτρωτή. Και έχουμε πιστέψει ότι αυτό είναι αληθινό. Αλλά για να είναι ο λόγος από τον Θεό και Πατέρα απολύτως αληθινός και αδιάβλητος, πρόσθεσε αναγκαστικά ότι: Όπως πολλοί θα εκπλαγούν με εσένα, έτσι θα είναι άδοξη ανάμεσα στους ανθρώπους η μορφή σου, και η δόξα σου ανάμεσα στους ανθρώπους. Διότι εκείνοι που γνώρισαν την επιφάνειά του και μπόρεσαν να δουν με τα μάτια της διανοίας το μέγεθος της θεοπρεπούς εξουσίας που υπάρχει μέσα του, εκπλήσσονται με την οικονομία. Τέτοιος ήταν ο προφήτης Αββακούμ, που έλεγε: «Κύριε, άκουσα το μήνυμά σου και φοβήθηκα· κατανόησα τα έργα σου και εξεπλάγην». Εκείνοι όμως που δεν κατανόησαν τη δόξα του, αλλά παρέμειναν άπιστοι και ασύνετοι, τον καταδίκασαν ανόσια σε αδοξία και ατιμία, αποκαλώντας τον Σαμαρείτη, φαγά και μέθυσο, και γεννημένο από πορνεία, και επιπλέον αμαρτωλό. Επομένως, όπως πολλοί θα εκπλαγούν μαζί σου, έτσι και ανάμεσα στους ανθρώπους θα είναι άδοξη η μορφή σου, και η δόξα σου από τους ανθρώπους.

Κάτι τέτοιο συμβαίνει και με όσους καλούνται από την ελληνική πλάνη· διότι θεραπεύονται από τους μυσταγωγούς χωρίς να σκληραγωγούνται υπερβολικά και χωρίς να βαδίζουν αμέσως τον τραχύ δρόμο, αλλά σαν να τρέφονται με γάλα μέσω μιας ήπιας αγωγής και να προοδεύουν σιγά-σιγά προς τον τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού. Γι' αυτό άλλωστε έδωσε εντολή στους αγίους αποστόλους να βαπτίζουν όλα τα έθνη στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και να τα διδάσκουν να τηρούν όλα όσα τους παρήγγειλε. Εκείνοι, αν και ήθελαν να το πράξουν αυτό, στην αρχή δεν επέβαλαν κανένα βαρύ φορτίο στους πιστούς, χρησιμοποιώντας διδακτική δεξιοτεχνία. Διότι έγραψαν σε όσους προέρχονταν από τα έθνη: «Φάνηκε καλό στο Άγιο Πνεύμα και σε εμάς, να μην σας επιβάλλουμε κανένα επιπλέον βάρος, παρά μόνο να απέχετε από την πορνεία, από το πνιγμένο κρέας και από το αίμα». Γράφει επίσης σε κάποιους ο πανάριστος Παύλος ότι: «Σας πότισα γάλα και όχι στερεά τροφή, διότι δεν μπορούσατε ακόμα, αλλά ούτε και τώρα μπορείτε». Η στερεά τροφή όμως είναι για τους τέλειους, για εκείνους που, λόγω της συνεχούς άσκησης, έχουν τα αισθητήρια της καρδιάς τους γυμνασμένα στη διάκριση του καλού και του κακού. Επομένως, «θα σηκωθούν στους ώμους», λέει, «οι γιοι σου και οι θυγατέρες σου, και τότε θα δεις και θα φοβηθείς, και θα εκσταθείς», δηλαδή, θα θαυμάσεις. Διότι έτσι κάπου λέει και ο θεσπέσιος Αββακούμ: «Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα· κατενόησα τα έργα σου και έμεινα έκθαμβος».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ΄. <«Και τον πλησίαζαν όλοι οι τελώνες και οι αμαρτωλοί για να τον ακούσουν.»> (A f. 206) «Έστειλε από τον ουρανό τον Υιό ο Θεός και Πατέρας, όχι για να κρίνει τον κόσμο, όπως λέει ο ίδιος, αλλά για να σωθεί ο κόσμος δι' αυτού.» Έπειτα, πώς έπρεπε να σωθεί ο κόσμος, ο οποίος είχε πιαστεί στις παγίδες της αμαρτίας; Άραγε με το να του ζητηθεί να δώσει λόγο, ή μάλλον με το να ευεργετηθεί, δείχνοντας ο Θεός ανεξικακία, και παραδίδοντας τρόπον τινά στη λήθη τα παρελθόντα, και αναπλάθοντας σε μια άγια ζωή όσους δεν γνώριζαν να ζουν σωστά; Γιατί λοιπόν, πες μου, γογγύζεις, ω Φαρισαίε, επειδή ο Χριστός δεν απαξίωσε να συναναστραφεί με τελώνες και αμαρτωλούς, και με αυτόν τον τρόπο άνοιξε για αυτούς τον δρόμο της σωτηρίας στο πλαίσιο της θείας οικονομίας; Για αυτήν την αιτία υποβλήθηκε σε κένωση και έγινε όμοιος με εμάς. Μήπως λοιπόν επικρίνεις την ένσαρκη οικονομία του Μονογενούς; Αν και οι μακάριοι προφήτες θαύμασαν την έντεχνη σοφία αυτού του μυστηρίου. Διότι ψάλλει ο προφήτης Δαβίδ και λέει: «Ψάλτε με σύνεση, εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών.» Ο δε Αββακούμ λέει ότι άκουσε το άγγελμα, κατανόησε τα έργα, και περιήλθε σε έκσταση· πώς λοιπόν δεν ντρέπεσαι να κατακρίνεις αυτά που έπρεπε να θαυμάζεις;

...θα δώσει την αλήθεια στον Ιακώβ, το έλεος στον Αβραάμ, καθώς ορκίστηκε στους πατέρες μας κατά τις ημέρες του παρελθόντος.» Διότι το μυστήριο του Χριστού προκαλεί αληθινά έκσταση, και η υπεροχή της πραότητάς του προς εμάς βρίσκεται πέρα από κάθε λόγο ικανό να θαυμάσει. Και βέβαια ο θεσπέσιος Αββακούμ, έχοντας εκπλαγεί με τον τρόπο της ενανθρωπήσεως, αναφωνούσε με σαφήνεια: «Κύριε, άκουσα την ακοή σου και φοβήθηκα· Κύριε, κατανόησα τα έργα σου και έμεινα εκστατικός». Διότι ο Μονογενής, ενώ υπήρχε στη μορφή και στην ισότητα του Θεού και Πατρός, και όντας πλούσιος ως Θεός, έγινε φτωχός για χάρη μας, ώστε εμείς με τη δική του φτώχεια να πλουτίσουμε· για να σώσει το χαμένο, να δυναμώσει το αδύναμο, να επιδέσει το συντετριμμένο, να ζωοποιήσει το φθαρμένο, να καθαρίσει το μολυσμένο, να απαλλάξει από την καταδίκη το καταδικασμένο, να αναδείξει ευλογημένο το καταραμένο, να στολίσει με την τιμή της υιοθεσίας αυτό που είναι από τη φύση του δούλο. Επομένως, ας ακούει από όλους: «Ποιος Θεός είναι όμοιος με εσένα;» Δηλαδή αγαθός και αμνησίκακος, που συγχωρεί τα αμαρτήματα στα υπολείμματα της κληρονομίας του. Ως υπολείμματα δε της κληρονομίας του θα μπορούσαν να νοηθούν εκείνοι από τον Ισραήλ που πίστεψαν, ενώ φυσικά το υπόλοιπο πλήθος εξολοθρεύτηκε, επειδή δεν πίστεψαν. Είπε μάλιστα κάπου ο Χριστός: «Εκείνος που πιστεύει στον Υιό δεν κρίνεται· ενώ εκείνος που δεν πιστεύει, έχει ήδη κριθεί, διότι δεν έχει πιστέψει στο όνομα του Υιού του Θεού».

Έχοντας λοιπόν εκπλαγεί ο Προφήτης από τη δύναμη του μυστηρίου, και θαυμάζοντας υπερβολικά την ανέκφραστη και θεοπρεπή οικονομία της ένσαρκης παρουσίας του Μονογενούς, κάνει την προσευχή του σε μορφή ωδής, σύμφωνα βέβαια με εκείνο που ειπώθηκε διά φωνής του Δαβίδ: «Η γλώσσα μου θα μελετά τη δικαιοσύνη σου, όλη την ημέρα τον έπαινό σου». «Κύριε, άκουσα την ακοή σου και φοβήθηκα· Κύριε, κατανόησα τα έργα σου και έμεινα έκθαμβος». Ο λόγος αυτός θα μπορούσε να νοηθεί, αν κανείς το προτιμούσε, ότι απευθύνεται προς τον Πατέρα και Θεό των όλων, ως Αυτόν που αποκαλύπτει τον Υιό, και διατρανώνει την ακοή περί αυτού διά του Πνεύματος· ή εύλογα και προς αυτόν τον ίδιο τον ενανθρωπήσαντα Λόγο. Και αν κάποιος πει ότι τυχόν απευθύνεται προς τον Πατέρα, θα το κατανοήσουμε με τον εξής τρόπο: Ω Δέσποτα των όλων, λέει, μένω έκπληκτος ενώπιόν σου για την αποκάλυψη που δόθηκε, δηλαδή για την ακοή περί του γεννήματός σου· διότι είναι φρικτά και υπερβαίνουν τον λόγο τα όσα διηγούμαστε, και ο τρόπος της οικονομίας βρίσκεται πλέον πέρα από κάθε νου. Εάν δε, προσηλώνοντας το λεπτό βλέμμα της καρδιάς, παρατηρήσω τη δύναμη των έργων σου, το γεγονός θα προκαλέσει έκσταση και τίποτε άλλο. Εάν πάλι ο λόγος απευθύνεται προς τον Υιό, εξίσου θα τον προσεγγίσουμε με τον εξής περίπου τρόπο: Ω Κύριε και κυρίαρχε των πάντων, παρόλο που έγινες σάρκα, λαμβάνοντας την ακοή για σένα, δηλαδή το άκουσμα και την αποκάλυψη, έχω περιπέσει σε δέος.

Έχω καταπλαγεί, και πολύ δικαιολογημένα, από το μεγαλείο του πράγματος. Διότι μαθαίνω ότι, ενώ υπάρχεις σε μορφή και απόλυτη ισότητα με Εκείνον που σε γέννησε, θα υποβάλεις τον εαυτό σου σε εκούσια κένωση, και θα γίνεις άνθρωπος σαν εμάς από γυναίκα, και θα υπομείνεις τη μορφή του δούλου, και θα επιγράψεις μαζί με εμάς ως Θεό τον δικό σου Πατέρα, και θα γίνεις υπήκοος «μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού». Άκουσα λοιπόν το μήνυμά σου και φοβήθηκα, κατανόησα τα έργα σου και εξεπλάγην. Διότι ευαγγελίστηκες στους τυφλούς την ανάβλεψη, κήρυξες στους αιχμαλώτους την απελευθέρωση, γιάτρεψες τους συντετριμμένους στην καρδιά, επανέφερες τον πλανημένο, έδεσες τον συντετριμμένο, έγινες φως για εκείνους που βρίσκονταν στο σκοτάδι, θύρα και οδός προς τη ζωή και τον αγιασμό, έγινες ειρήνη, ενώνοντας μέσω της πίστης σε έναν λαό τόσο εκείνους που προέρχονται από την περιτομή, όσο βέβαια και εκείνους από τα έθνη, έγινες «λίθος ακρογωνιαίος, εκλεκτός, έντιμος»· κατέκτησες την οικουμένη για τον Θεό και Πατέρα, ελευθέρωσες από τις αμαρτίες όσους είχαν αιχμαλωτιστεί εξαιτίας της αδυναμίας τους, τους γλίτωσες από τα χέρια του διαβόλου, με τη χάρη της υιοθεσίας λαμπρύνθηκε ο δούλος, πολίτης του ουρανού έγινε ο χωματένιος άνθρωπος· επιπλέον όμως αυτών, άξιο να ακουστεί είναι και το εξής, νομίζω· διότι εσύ που ζωογονείς τα πάντα, υπέμεινες μαζί μας τον θάνατο της σάρκας. Όμως έγινες «πρωτότοκος εκ των νεκρών», και απαρχή των κεκοιμημένων, και ο πρώτος καρπός της ανθρωπότητας που επανήλθε στην αφθαρσία.

Διότι αναστήθηκες ως Θεός, καταπατώντας το σκληρό και δυσαντιμετώπιστο θηρίο, δηλαδή τον θάνατο, και παρέλυσας τη δύναμη εκείνης της αρχαίας κατάρας. Καταργήθηκε δε σε εσένα και μέσω εσού το «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις», το οποίο είχε ειπωθεί εναντίον μας. «Εν μέσω δύο ζώων θα γίνεις γνωστός.» Αυτό έχει ερμηνευθεί με διάφορους τρόπους από κάποιους. Και κάποιος μεν είπε ότι έχουν ονομαστεί ως δύο ζώα το Πνεύμα και ο Υιός, ανάμεσα στα οποία γνωρίζεται ο Θεός και Πατέρας. Θεωρώ όμως ανίδεο το να νοείται με αυτόν τον τρόπο, και ότι ενέχει πολλή αφέλεια. Διότι ποιος είναι αυτός που θα τολμούσε να πει ότι η ζωή, δηλαδή ο Υιός ή το Άγιο Πνεύμα, είναι ζώο; Διότι ζωή είναι μάλλον αυτό που ζωοποιεί, ενώ ζώο είναι αυτό που μετέχει στη ζωή που παρέχεται από άλλον. Είναι δε άτοπο και από άλλη άποψη να νοείται ο Πατέρας στο μέσον των δύο, Αυτός που ονομάζεται πρώτος σύμφωνα με τη σύνταξη της ομολογίας της Αγίας και ομοουσίου Τριάδος. Και δεν λέμε βέβαια, επειδή προτάσσεται κατά την ονομασία του Υιού και του Πνεύματος, ότι προϋπάρχει αυτών· διότι αυτό είναι φλυαρία και ψευδολογία· αλλά μάλλον φρονούμε και έχουμε πιστέψει, ότι έχει συναΐδιο τον Λόγο που προήλθε από Αυτόν, και ήταν, αυτό που είναι, όχι χωρίς το ίδιο Του το Πνεύμα, αλλά ταυτόχρονα με το να νοείται ο Πατέρας ως Θεός, συμπαρίσταται αμέσως και η ύπαρξη Εκείνου εξαιτίας του οποίου είναι Πατέρας, καθώς και το ίδιο το θείο και Άγιο Πνεύμα Του. Επειδή δε είναι τρόπον τινά πηγή του δικού Του γεννήματος, έχει ονομαστεί πρώτος οικονομικώς.

Άλλοι πάλι είπαν ότι τα δύο ζώα είναι η Νέα και η Παλαιά Διαθήκη, στο μέσο των οποίων γνωρίζεται ο Χριστός. Σε τέτοιου είδους θεωρήσεις ας ακολουθήσει κανείς όποια οδό επιθυμεί για τον εαυτό του. Εμείς όμως, στρέφοντας πλέον τον λόγο στο πρόσωπο του Χριστού, θα κάνουμε την αφήγηση των νοημάτων σύμφωνα με τον Νόμο. Έγινε λοιπόν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ιλαστήριο μέσω της πίστεως. Διότι έτσι φαινόταν σωστό να φρονεί και να λέει και ο θεσπέσιος Παύλος. Επειδή απαλλαχθήκαμε μέσω αυτού από κάθε κατηγορία, και έχουμε τον Πατέρα ίλεω και ευμενή. Και θα το μαρτυρήσει αυτό ο σοφός Ιωάννης λέγοντας: «Τεκνία μου, αυτά σας τα γράφω για να μην αμαρτάνετε. Και αν κάποιος αμαρτήσει, έχουμε παράκλητο προς τον Πατέρα, τον Ιησού Χριστό τον δίκαιο, και αυτός είναι ιλασμός για τις αμαρτίες μας· και όχι μόνο για τις δικές μας, αλλά και για τις αμαρτίες όλου του κόσμου». Επειδή όμως όσα προτυπώνονταν παλαιά μέσω αινιγμάτων ήταν τύποι όσων επρόκειτο να συμβούν αληθινά, ας πούμε κάτι αποδεικνύοντας ότι ο Υιός είναι το ιλαστήριο που έγινε από τον Πατέρα στην αγία σκηνή.

Πρόσταξε λοιπόν ο Θεός των όλων να κατασκευαστεί κιβωτός και λυχνία, αλλά και τράπεζα μέσα στην αγία σκηνή. Έπειτα, εκτός από αυτά, και ιλαστήριο από χρυσό και πορφύρα και κλωσμένο βύσσο και στριμμένο κόκκινο νήμα, και αυτό, υψωμένο πάνω σε τέσσερις στύλους, κρεμόταν πάνω από την αγία κιβωτό. Έπειτα, δύο Χερουβίμ στα δεξιά και στα αριστερά, κατασκευασμένα από χρυσό, περιέβαλλαν το ιλαστήριο, στρέφοντας τα πρόσωπά τους προς αυτό. Το γεγονός αυτό αποτελούσε πάλι προτύπωση του μυστηρίου του Χριστού. Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα, αν και υπάρχει ως Θεός και Κύριος των όλων, εφόσον προήλθε κατά φύση από τον Θεό και Πατέρα. Αλλά αν και έγινε σάρκα και ορίστηκε από τον Πατέρα ως ιλαστήριο, δεν απέβαλε αυτό που ήταν, δηλαδή το να είναι Θεός. Απεναντίας βρίσκεται και έτσι μέσα στη θεοπρεπή εξουσία και δόξα, και πάλι τον περιστοιχίζουν οι άνω δυνάμεις, εκτελώντας τις λειτουργίες που τους έχουν ανατεθεί. Γι' αυτόν τον λόγο τα Χερουβίμ περιβάλλουν το ιλαστήριο και βλέπουν προς αυτό διαρκώς. Διότι είναι συνήθεια στις άνω δυνάμεις, που είναι άγιες και πάναγνες, να ενατενίζουν πάντοτε τα του Θεού και να βλέπουν προς αυτόν, και να στρέφονται διαρκώς προς όσα είναι σε αυτόν αρεστά και φίλα. Θα γίνεις λοιπόν γνωστός, ω Δέσποτα, λέει, το ποιος θα είσαι όταν θα γίνεις σαν κι εμάς. Διότι ως ιλαστήριο, όπως προκύπτει από το παράδειγμα της αγίας σκηνής, θα γίνεις σαφώς γνωστός.

Διότι στέκεσαι ανάμεσα σε δύο ζώα, δηλαδή τα Χερουβείμ, και το όνομά σου είναι ιλαστήριο. Και ο λόγος είναι αληθινός· διότι όπως λέει ο ίδιος ο Χριστός: «Δεν απέστειλε ο Πατέρας τον Υιό στον κόσμο για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σωθεί ο κόσμος δι' αυτού». <Καθώς πλησιάζουν τα έτη θα γίνεις γνωστός· όταν φτάσει ο καιρός θα αναδειχθείς.> Ο μεν νόμος προφήτευσε το μυστήριο του Χριστού, αλλά και ο χορός των αγίων προφητών το προανήγγειλε. Αντιπαραβάλλοντας δε ωφέλιμα τα όσα συνέβησαν και κατορθώθηκαν κατά τον καιρό της έλευσής Του με εκείνα που είχαν γραφτεί παλαιά γι' Αυτόν, οι μυσταγωγοί μας καθιστούν πιο σταθερούς στην πίστη σε Αυτόν με ποικίλους τρόπους, και θα διαπιστώσουμε ότι πολλές φορές και οι ίδιοι από εκεί εδραιώνουν τον δικό τους νου· όπως είναι εκείνο που λέγεται από τη φωνή των ευαγγελιστών. Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός εξέβαλε από τον ναό αυτούς που πουλούσαν τα πρόβατα και τα βόδια, και ανέτρεψε τα τραπέζια των αργυραμοιβών, «και αφού έφτιαξε φραγγέλιο από σχοινιά τους εξέβαλε όλους, λέγοντας: Μην κάνετε τον οίκο του Πατέρα μου οίκο εμπορίου». Και τι συνέβη έπειτα; «Θυμήθηκαν», λέει, «οι μαθητές του ότι ήταν γραμμένο: Ο ζήλος για τον οίκο σου με κατατρώει».

Αυτός όμως, αν και ήταν δυνατόν να πει «Εγώ είμαι και όχι άλλος», τους πείθει να ανατρέξουν στην αρχαία προφητεία λέγοντας: «Πηγαίνετε να αναγγείλετε στον Ιωάννη αυτά που ακούτε και βλέπετε: τυφλοί αναβλέπουν, κουτσοί περπατούν, λεπροί καθαρίζονται και κουφοί ακούν, νεκροί ανασταίνονται και στους φτωχούς κηρύττεται το Ευαγγέλιο, και μακάριος είναι όποιος δεν σκανδαλιστεί εξαιτίας μου». Είναι λοιπόν αληθές ότι, όπως λέει ο Προφήτης, «καθώς πλησιάζουν τα έτη θα γίνεις γνωστός», και ότι στους καιρούς που είχαν προκαθοριστεί από παλιά, σύμφωνα με το θέλημα και τη βουλή του Θεού και Πατρός, αναδείχθηκε ο Χριστός. Διότι κατά τους έσχατους καιρούς του αιώνα φανερώθηκε σε εμάς, αναγνωρίστηκε και ομολογήθηκε, όπως ακριβώς, φυσικά, και πριν από τους άλλους ο Ναθαναήλ είχε αναφωνήσει λέγοντας: «Ραββί, εσύ είσαι ο Υιός του Θεού, εσύ είσαι ο βασιλιάς του Ισραήλ». Έγινε λοιπόν γνωστός καθώς πλησίαζαν τα έτη, δηλαδή, κατά τον καιρό της ένσαρκης οικονομίας. Και αναγνωρίστηκε τόσο από τους αγίους όσο και από ολόκληρη πλέον την οικουμένη. Διότι γνωρίσαμε αυτόν που βρισκόταν ανάμεσα στα δύο ζώα, προτυπωμένον ως ιλαστήριο μέσα από νομικά αινίγματα, δηλαδή, τον Χριστό. «Όταν ταραχθεί η ψυχή μου με οργή, θα θυμηθείς το έλεος». Η ανθρώπινη φύση προσέκρουσε στον Δημιουργό εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ, ο οποίος θεώρησε εντελώς ανάξια λόγου την εντολή που του δόθηκε.

Διότι, έχοντας υποστεί την αποστροφή εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ, επιστρέψαμε στο χώμα από το οποίο και δημιουργηθήκαμε. Επειδή όμως πάλι, εν Χριστώ και δια του Χριστού, πλουτίσαμε με το θείο Πνεύμα, γινόμενοι μέτοχοι της δικής Του φύσης, σύμφωνα με τις Γραφές, αναδημιουργηθήκαμε προς την αρχική μας κατάσταση, και έχουμε ανακαινιστεί και σωθεί. Διότι είναι αληθινό αυτό που και ο ίδιος ο θείος Παύλος μας έγραψε, ότι τα πάντα «εν Χριστώ είναι καινή κτίση, και τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινούργια». Επομένως, ταραχθήκαμε μεν εξ αρχής, υπομένοντας τα αποτελέσματα της θείας οργής. Επειδή όμως, καθώς πλησίαζαν τα έτη, γνωρίστηκε ο Χριστός, και φανερώθηκε κατά τους από παλιά προορισμένους καιρούς, ο Θεός θυμήθηκε λοιπόν το έλεός Του. Διότι δικαιωθήκαμε όχι «εξ έργων νόμου», σύμφωνα με τις Γραφές, αλλά ούτε «από τα έργα δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά κατά το πολύ Του έλεος». <Ο Θεός από τη Θαιμάν θα έλθει, και ο Άγιος από το όρος Φαράν, το κατάσκιο και δασώδες.> Διττή θεώρηση έχει το νόημα των προκειμένων, και βεβαίως θα πούμε γι' αυτά όσα είναι δυνατόν· διότι η Θαιμάν ερμηνεύεται ως νότος· και η έρημος Φαράν είναι βεβαίως νοτιότατη, όπου λέγεται ότι βρίσκεται και το όρος Χωρήβ, εκεί όπου ο Μωυσής παρουσίασε τους Ισραηλίτες στον Θεό, ο Οποίος όριζε τους καθοριστικούς νόμους για τα όσα έπρεπε να πράξουν.

Έπειτα, πώς αυτό δεν συνιστά άγνοια; Διότι πρώτα φοβήθηκαν, και έπειτα έτσι έγιναν άγιοι. Και η τάξη των πραγμάτων καθιστά αναγκαίο αυτόν τον λόγο. Τι λοιπόν λέμε; Το «Φοβηθείτε» το έχει τοποθετήσει εδώ αντί του «Θαυμάστε», δηλαδή εκπλαγείτε. Όπως ακριβώς βέβαια ο προφήτης Αββακούμ, θαυμάζοντας τις οικονομίες του Σωτήρα μας, λέει: «Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα· κατανόησα τα έργα σου και έμεινα έκθαμβος». <Πλούσιοι πτώχευσαν και πείνασαν.> (C f. 70 b) Μερικές φορές τα ανθρώπινα πράγματα καταρρέουν και υφίστανται απροσδόκητες μεταβολές, ώστε ο χθεσινός πλούσιος να περιπέσει σε έσχατη φτώχεια· και αυτός που ζούσε με τρυφηλότητα να στερείται και το λιγοστό ψωμί. Διότι τίποτα στα ανθρώπινα δεν είναι ασφαλές ή βέβαιο. [«Εκείνοι που αναζητούν τον Θεό», δηλαδή αυτοί που τον αγαπούν, και επιδιώκουν να ακολουθούν πιστά τα ίχνη του, και θέλουν να κατορθώνουν εκείνα με τα οποία αυτός ευφραίνεται (και είναι φανερό ότι εννοείται κάθε τρόπος αρετής), δεν θα στερηθούν ποτέ τα αναγκαία για τη ζωή.]

Αλλά εμφανίστηκε με σάρκα, όταν, αν και είναι αληθινός Θεός (επειδή προέρχεται από Εκείνον που είναι πέρα από τα πάντα), έχοντας λάμψει θεοπρεπώς και έχοντας γεννηθεί στους έσχατους καιρούς του αιώνος, δεν ήρθε να κατοικήσει μέσα σε άνθρωπο, όπως είπα, ούτε βέβαια, σύμφωνα με τις φλυαρίες κάποιων, ένωσε με τον εαυτό του έναν άνθρωπο· αλλά έγινε πραγματικά άνθρωπος, παράδοξα και υπεράνω του νου, και πήρε μορφή δούλου, αυτός που γεμίζει τα πάντα κατήλθε σε κένωση, και ο Ύψιστος κατέβηκε στην δική μας ταπείνωση, και στα μέτρα της ανθρωπότητας Εκείνος που είναι υπεράνω κάθε Αρχής, και Κυριότητας, και Θρόνων και Εξουσιών, και κάθε ονόματος που ονομάζεται. Μην τον κατηγορείς λοιπόν, λέγοντας: «Γιατί εσύ, που είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό;» αλλά αντίθετα να δέχεσαι το εξαίσιο θαύμα, και να επικροτείς με ατελεύτητους ύμνους τη σοφία της οικονομίας, λέγοντας: Πώς λοιπόν, ενώ είσαι Θεός κατά φύση, έγινες άνθρωπος παραμένοντας Θεός; Διότι τότε θα μπορούσε κανείς να βρει τον προφήτη Αββακούμ να συμμερίζεται αυτούς τους λόγους για τούτο το θαύμα, και μάλιστα να ανακράζει: «Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα. Κατανόησα τα έργα σου και εξεπλάγην». Μάθε λοιπόν ότι, έστω κι αν τον βλέπεις ως άνθρωπο στη δική σου πτωχεία, για χάρη σου, ωστόσο παραμένει και έτσι Θεός, που γεννήθηκε μεν από τον Πατέρα θεϊκώς, αλλά από την αγία Παρθένο κατά σάρκα, με τρόπο ξένο και παράδοξο. Διότι έπρεπε και η κατά σάρκα γέννησή του να φανεί καινοφανής.

Άκουσες πάλι τον Αββακούμ να λέει προς τον Κύριο: «Όταν πλησιάσουν τα χρόνια, θα γίνεις γνωστός, όταν φτάσει ο καιρός, θα φανερωθείς». Και ποιο είναι το σημείο του ερχομένου Κυρίου, ω προφήτη; Εκείνος δε λέει στη συνέχεια: «Ανάμεσα σε δύο ζωές θα γίνεις γνωστός». Αυτό το λέει σαφώς προς τον Κύριο, εννοώντας ότι αφού έρθεις ένσαρκος ζεις και πεθαίνεις, και αφού αναστηθείς από τους νεκρούς ζεις πάλι.

γ'. Εμείς όμως, αδελφοί, ας στοχαστούμε βαθιά και πάλι τα λόγια του ψαλμωδού, για να δούμε και πάλι με τα μάτια του λόγου τον Κύριο που αναλήφθηκε στους ουρανούς πάνω σε νεφέλη. Διότι ο συλλογισμός με προτρέπει προς το παρόν να αποσιωπήσω τη μαρτυρία των αποστόλων, για να μη φανώ στους άφρονες ότι συνηγορώ υπέρ του εαυτού μου, δεδομένου ότι κάθε αποστολικός λόγος επιβεβαιώνεται από την προφητική αλήθεια. Διότι οι λόγοι τους αναγνωρίζονται ως γεννήματα των προφητικών ρήσεων. Επειδή όσα οι προφήτες με πρόγνωση υπαινίχθηκαν περί της ενανθρωπήσεως του Κυρίου, αυτά οι απόστολοι με επίγνωση τα διατράνωσαν, εμπνευσμένοι από το ίδιο Άγιο Πνεύμα. Διότι, όπως λέει, όταν θα πλησιάσουν τα χρόνια θα επιγνωστείς, και όταν θα έρθει ο καιρός θα αναδειχθείς.

Άλλος Προφήτης βοά, λέγοντας: Ιδού, ο Κύριος έρχεται, και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της ελεύσεώς του, ή ποιος θα σταθεί όρθιος κατά την εμφάνισή του; Έτερος δε Προφήτης ανακράζει, λέγοντας: Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα, και εισήλθε τρόμος στα οστά μου. Άλλος Προφήτης βοά εκ προσώπου του Κυρίου, λέγοντας: Σε ημέρα εκδικήσεως θα ανταποδώσω, και δεν υπάρχει κανείς που θα ξεφύγει από τα χέρια μου. Περί αυτής της ημέρας ο θεόφατος Δαβίδ έλεγε: Ο Θεός θα έλθει εμφανώς, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· φωτιά θα καεί ενώπιόν του, και γύρω του σφοδρή καταιγίδα. Περί αυτής της ημέρας βοά και ο απόστολος Παύλος: Κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου. Και πάλι λέγει: Προσέχετε πώς πορεύεστε· είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού. Βοά δε και ο μακάριος Πέτρος, ο κορυφαίος των Αποστόλων, για την ημέρα εκείνη, λέγοντας: Η ημέρα του Κυρίου έρχεται όπως ο κλέφτης μέσα στη νύχτα, εξαιτίας της οποίας οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως θα λιώσουν καιγόμενα. Και τι να πω για τους Προφήτες και τους Αποστόλους; Ο ίδιος ο Δεσπότης και Κύριός μας προμαρτύρησε για την ημέρα εκείνη, λέγοντας: Προσέχετε μήπως βαρύνουν οι καρδιές σας από την κραιπάλη, τη μέθη και τις βιοτικές μέριμνες, και έλθει αιφνιδίως σε εσάς η ημέρα εκείνη· διότι σαν παγίδα θα επέλθει σε όλους όσους κατοικούν στο πρόσωπο όλης της γης.

Όλοι λοιπόν, όπως είπα, οι θεοφόροι, με πόνο και δάκρυα κράζουν, προμηνύοντας τη θλίψη εκείνης της ημέρας. Για αυτήν την ημέρα έλεγε ο προφήτης Ησαΐας: «Ιδού, ο Κύριος έρχεται για να καταστρέψει όλη τη γη και να εξολοθρεύσει τους αμαρτωλούς από αυτήν». Και πάλι ο ίδιος Προφήτης λέει: «Ιδού, ο Κύριος έρχεται, και ο μισθός του μαζί του, και το έργο του καθενός ενώπιόν του». Άλλος Προφήτης φωνάζει, λέγοντας: «Ιδού, ο Κύριος έρχεται, και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της ελεύσεώς του, ή ποιος θα σταθεί όρθιος κατά την εμφάνισή του;» Έτερος δε Προφήτης ανακράζει, λέγοντας: «Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα, και εισήλθε τρόμος στα οστά μου». Άλλος φωνάζει εκ προσώπου του Κυρίου, λέγοντας: «Σε ημέρα εκδικήσεως θα ανταποδώσω, και δεν υπάρχει κανείς που θα γλιτώσει από τα χέρια μου».

Πλησίασε στο εξής τον φιλάνθρωπο και αμνησίκακο Θεό, ζητώντας να βάλει φυλακή στο στόμα σου και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη σου. Διότι βλέπεις τον Προφήτη πώς, ένφοβος και έντρομος, συνομιλώντας με τον Θεό, μέσω της καθαρής προσευχής αναφωνεί λέγοντας: Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα· κατανόησα τα έργα σου και έμεινα έκθαμβος. Και πάλι: φυλάχτηκα, και πτοήθηκε η καρδιά μου από τη φωνή της προσευχής των χειλέων μου, και εισήλθε τρόμος στα οστά μου, και μέσα μου ταράχτηκε η δύναμή μου. Εάν όμως επιμένουμε να περιφρονούμε τον δίκαιο Κριτή, ας ακούσουμε τον Απόστολο που λέει: Ή περιφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς του και της ανοχής και της μακροθυμίας του, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Σύμφωνα όμως με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκάλυψης και της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Γι' αυτό και σε άλλο σημείο λέει: Εάν ένας άνθρωπος αμαρτήσει σε άνθρωπο, τότε θα προσευχηθούν για αυτόν προς τον Κύριο· εάν όμως αμαρτήσει στον Κύριο, ποιος θα προσευχηθεί για αυτόν; Ας μετανοήσουμε, λοιπόν, αδελφοί. Έως πότε θα πικραίνουμε Εκείνον που μας δημιούργησε; Εάν χάσουμε το λιμάνι, πού θα διασωθούμε σε καιρό καταιγίδας και ταραχής; Εάν παροργίσουμε τον Κύριο, σε ποιον θα καταφύγουμε σε ώρα θλίψης και ανάγκης;

Και πάλι: μην απορείτε γι' αυτό, διότι έρχεται η ώρα κατά την οποία όλοι όσοι βρίσκονται στα μνήματα θα ακούσουν τη φωνή του, και θα εξέλθουν εκείνοι που έπραξαν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, ενώ εκείνοι που έπραξαν τα φαύλα σε ανάσταση κρίσεως. Διότι είναι γραμμένο: «Πρόσεχε, ουρανέ, και θα μιλήσω, και ας ακούσει η γη τα ρήματα από το στόμα μου. Ας αναμένεται σαν τη βροχή ο λόγος μου, και ας κατέβουν σαν τη δροσιά τα ρήματά μου». Αυτή είναι η δροσιά που ανατέλλει και ζωοποιεί τους νεκρούς. Όπως ακριβώς και ένας άλλος προφήτης αναφωνεί, λέγοντας: «Θα αναστηθούν οι νεκροί, και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνήματα, και θα ευφρανθούν όσοι βρίσκονται στη γη· διότι η δροσιά που προέρχεται από εσένα είναι θεραπεία γι' αυτούς». Διότι τα πάντα είναι δυνατά στον Θεό, και τίποτα δεν είναι αδύνατο για αυτόν. Διότι είτε πρόκειται για ανθρώπους, είτε για γη, είτε για τα πελάγη των θαλασσών, είτε για τις αβύσσους, είτε για οποιαδήποτε άλλη κτίση, τα πάντα βρίσκονται στο χέρι του, και μπροστά του είναι σαν να μην υπάρχουν. Και ας σε πείσει ο προφήτης, λέγοντας: «Ποιος μέτρησε με το χέρι του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και όλη τη γη με μια χούφτα; Ποιος ζύγισε τα βουνά σε σταθμά και τις κοιλάδες σε ζυγαριά;» Και πάλι λέει: «Όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν μια σταγόνα από τον κουβά και σαν το ελάχιστο βάρος της ζυγαριάς, και θα θεωρηθούν σαν σάλιο. Ο δε Λίβανος δεν είναι αρκετός για καύση προσφοράς, και όλα τα τετράποδα δεν είναι αρκετά για ολοκαύτωμα, και όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν ένα τίποτα». Ο δε Αββακούμ λέει: «Κύριε, άκουσα την ακοή σου και φοβήθηκα· Κύριε, κατανόησα τα έργα σου και εξεπλάγην».

Και πού συνέβησαν αυτά; Στη Σιών, την πόλη του μεγάλου Βασιλέως· στην οποία κατεργάστηκε σωτηρία εν μέσω της γης ο Ιησούς, ο Θεόπαις, αφού έγινε γνωστός εν μέσω δύο ζώων· εν μέσω του Πατρός και του Πνεύματος, των δύο αυτών «ζώων», όντας ζωή εκ ζωής, όπως λέγει, αναγνωριζόμενος ως ζωντανός, και γεννώμενος στη φάτνη εν μέσω αγγέλων και ανθρώπων· και κείμενος ως ακρογωνιαίος λίθος εν μέσω δύο λαών· και κηρυττόμενος ταυτοχρόνως εν μέσω του Νόμου και των προφητών· και εμφανιζόμενος πάνω στο όρος εν μέσω του Μωυσή και του Ηλία· και εν μέσω των δύο ληστών, κάνοντας τον εαυτό Του γνωστό ως Θεό στον ευγνώμονα ληστή· και καθήμενος ως αιώνιος κριτής εν μέσω της παρούσης ζωής και της μελλούσης· και εν μέσω ζώντων και νεκρών σήμερα, κατεργαζόμενος διττή ζωή και σωτηρία.

Και ο Αββακούμ: Θα ανατείλει στο τέλος και στον κατάλληλο καιρό· και εάν καθυστερήσει, περίμενέ τον, διότι ερχόμενος θα φθάσει και δεν θα αργήσει. Και πάλι: Όταν έλθει ο καιρός, θα φανερωθεί. Και ότι: Ο Θεός θα έλθει από τη Θαιμάν.

Επομένως, και εμείς, ακολουθώντας αυτούς, εναλλάσσοντας το πρώτο με το ύστερο και μεταφέροντας το ύστερο στη θέση του πρώτου, θα διασώσουμε το νόημα της φράσης, συνδέοντας με υπερβατό σχήμα μετά το «διότι αυτός που έρχεται θα φθάσει και δεν θα καθυστερήσει» το «ο δε δίκαιός μου θα ζήσει εκ πίστεως», και προσθέτοντας σε αυτό το «εάν δειλιάσει, η ψυχή μου δεν ευαρεστείται σε αυτόν». Με αυτό το νόημα συμφωνεί και ο Ακύλας, λέγοντας: «Εάν αργοπορήσει, περίμενέ τον, διότι ερχόμενος θα έλθει και δεν θα βραδύνει. Ιδού, για εκείνον που αδρανεί η ψυχή μου δεν είναι ευθεία απέναντί του, και ο δίκαιος θα ζήσει με την πίστη του». <Από τον ίδιο>. «Κύριε, άκουσα την ακοή σου και φοβήθηκα· κατανόησα τα έργα σου και εξέστην. Στο μέσον δύο ζωών θα γίνεις γνωστός, όταν πλησιάσουν τα έτη θα επιγνωσθείς· όταν φθάσει ο καιρός θα αναδειχθείς· όταν ταραχθεί η ψυχή μου με οργή, θα θυμηθείς το έλεος. Ο Θεός θα έλθει από τη Θαιμάν, και ο Άγιος από το σκιερό και δασώδες όρος. Η αρετή του κάλυψε τους ουρανούς, και η γη είναι πλήρης από την αίνεσή του. Και η λάμψη του θα είναι σαν το φως· κέρατα θα βρίσκονται στα χέρια του, και έθεσε κραταιά αγάπη της ισχύος του. Προ του προσώπου του θα προπορεύεται ο λόγος και θα εξέλθει στις πεδιάδες».

Ακούγοντας λοιπόν ο ιερός προφήτης τον ίδιο του τον εαυτό, ή μάλλον το θείο Πνεύμα που τον ενέπνεε και προφήτευε μέσα του, το οποίο είπε για εκείνον που προφητευόταν ότι «ο ερχόμενος θα έλθει και δεν θα καθυστερήσει», «ο δε δίκαιος θα ζήσει εκ της πίστεώς μου», και αφού πίστεψε ως δίκαιος στον χρησμό, λέγει μέσα από τα προκείμενα λόγια: «Κύριε, άκουσα την ακοή σου και φοβήθηκα», και τα εξής, με τα οποία ξεκάθαρα εξαγγέλλει ότι ο Θεός πρόκειται να έλθει ανάμεσα στους ανθρώπους. Και ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι αυτός που γνωριζόταν από παλιά, και ύστερα κάποτε «όταν πλησιάζουν τα χρόνια» επρόκειτο να γίνει γνωστός και κατά τον προφητευόμενο χρόνο «θα αναδειχθεί», παρά ο ίδιος εκείνος ο προδηλωθείς δεύτερος Κύριος των όλων, ο οποίος και, σύμφωνα με την προφητεία, κηρύχθηκε «στα τέλη των αιώνων» ώστε να γίνει ακουστός σε όλους τους ανθρώπους;

Έχοντας λοιπόν προειδεί με τα μάτια της ψυχής του τα καταγεγραμμένα στα ιερά ευαγγέλια έργα του, δηλαδή τη γέννηση από την Παρθένο του σκηνώματος που προσέλαβε, και το ότι «ενώ υπήρχε στη μορφή του Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου», καθώς και τα θαύματα που επιτέλεσε αυτός στους ανθρώπους, αλλά και όσα βεβαίως τόλμησε εναντίον του το έθνος των Ιουδαίων, και αφού έμαθε με καθαρμένη διάνοια από το θείο Πνεύμα που τον δίδασκε τα όσα επρόκειτο να συμβούν, ο προφήτης ομολογεί ότι «εξεπλάγη» και φοβήθηκε με όσα άκουσε, λέγοντας: «Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα· Κύριε, κατανόησα τα έργα σου και εξεπλάγην». Ο Σωτήρας και Κύριός μας όμως, αυτός ο ίδιος ο Λόγος του Θεού, «έγινε γνωστός ανάμεσα σε δύο ζωές», όπου το «ζωών» νοείται εδώ στον πληθυντικό αριθμό και τονίζεται με περισπωμένη, προερχόμενο από το όνομα στον ενικό αριθμό «της ζωής». Διότι δεν λέγεται παροξυτόνως «των ζώων», ούτε προέρχεται από το ουδέτερο «το ζώο», αλλά λέγεται «ζωών» περισπωμένως, από την ονομαστική του πληθυντικού «οι ζωές». «Ανάμεσα σε δύο ζωές, λοιπόν», λέει, «θα γίνεις γνωστός».

Διότι, εφόσον υπάρχει μία ζωή κατά Θεόν και μία άλλη κατά άνθρωπον, και η μεν μία είναι θνητή η δε άλλη αΐδια, και έχοντας εύλογα ο Κύριος λάβει πείρα και των δύο, λέγεται, σύμφωνα με τη μετάφραση των Εβδομήκοντα, ότι «θα γνωριστεί εν μέσω δύο ζωών»· διότι κατά τον Ακύλα δεν αναφέρεται έτσι, αλλά έχει ειπωθεί «όταν πλησιάζουν τα έτη, ζωοποίησέ το» (και τι εννοεί με το «αυτό», παρά το έργο σου;), και ο Θεοδοτίων επίσης λέει «εν μέσω των ετών ζωοποίησέ τον», και ο Σύμμαχος το απέδωσε ως «εντός των ετών αναζωογόνησέ τον». Όλοι, λοιπόν, λέγοντας «ζωοποίησέ τον», κατέστησαν σαφές ότι ο λόγος δεν γίνεται για κάποια άλογα ή λογικά ζώα. Γι' αυτό, ως προς το «εν μέσω δύο ζωών θα γνωριστείς» που λέγεται στους Εβδομήκοντα, δεν το εκλάβαμε όπως αυτοί που προηγήθηκαν από εμάς, αλλά είπαμε ότι δηλώνονται δύο ζωές αυτού για τον οποίο γίνεται η προφητεία, η μία η ένθεη, και η άλλη η ανθρώπινη.

Σε αυτά ο προφήτης προσθέτει: «όταν ταραχθεί η ψυχή μου, μέσα στην οργή θα θυμηθείς το έλεος», διδάσκοντας ότι, επειδή διέκρινε μέσω του Πνεύματος τον καιρό του προφητευόμενου πάθους, είχε θορυβηθεί. Πλην όμως, λέει, σε αυτόν ακριβώς τον καιρό, για τον οποίο ταράχθηκε η ψυχή μου. Και ενώ ποτέ άλλοτε δεν είχε επικρεμαστεί στους ανθρώπους οργή για τις ασέβειες που τόλμησαν να διαπράξουν κατά του Κυρίου, ο ίδιος ο φιλανθρωπότατος Κύριος θυμήθηκε το έλεος αντί για την οργή, όντας Υιός αγαθού Πατέρα. Το πάθος του, λοιπόν, κατέστη για όλο τον κόσμο αίτιο της κατά Θεόν σωτηρίας και του ελέους. Σε αυτά προστίθεται: «ο Θεός θα έλθει από τη Θαιμάν». Η λέξη Θαιμάν μεταφράζεται στην ελληνική γλώσσα ως «συντέλεια», ώστε να μη διαφέρει καθόλου αν λεγόταν σαφώς: «ο Θεός θα έλθει κατά τη συντέλεια». Διότι κατά τη συντέλεια του αιώνα και σε αυτές τις έσχατες ημέρες φανερώθηκε σε εμάς η ευεργεσία του Θεού των όλων μέσω του Σωτήρα μας. Ίσως όμως με αυτά να προαγγέλλει και τη δεύτερη και ένδοξη έλευσή του, ώστε τα όσα ακολουθούν το «ο Θεός θα έλθει από τη Θαιμάν» να διαβάζονται ως μία νέα αρχή, με την έννοια ότι αυτός θα έλθει κατά τη συντέλεια του αιώνα από τα νότια μέρη του ουρανού· διότι η λέξη «Θαιμάν» μεταφράζεται και ως «νότος». Γι' αυτό ακριβώς ο Θεοδοτίων το μεταφράζει με αυτόν τον τρόπο: «ο Θεός θα έλθει από τον νότο».

Επειδή λοιπόν ο άνθρωπος, αφού απομακρύνθηκε από την αφθονία των αγαθών, γέμισε μέσω της παρακοής με τον φθοροποιό καρπό (και το όνομα αυτού του καρπού είναι η θανατοποιός αμαρτία), αμέσως νεκρώθηκε ως προς τον ανώτερο βίο, ανταλλάσσοντας τη θειότερη ζωή με την άλογη και κτηνώδη. Και εφόσον ο θάνατος αναμείχθηκε άπαξ με τη φύση, η νέκρωση μεταδόθηκε στις διαδοχικές γενεές των απογόνων. Γι' αυτόν τον λόγο μάς υποδέχθηκε ένας νεκρός βίος, καθώς κατά κάποιον τρόπο πέθανε η ίδια η ζωή μας· διότι η ζωή μας, στερημένη από την αθανασία, είναι προφανώς νεκρή. Για τον λόγο αυτόν, ανάμεσα σε αυτές τις δύο ζωές μεσιτεύει Εκείνος που αναγνωρίζεται «εν μέσω των δύο ζωών», ώστε, με την αναίρεση της χειρότερης, να χαρίσει τη νίκη στην ακήρατη ζωή. Όπως, λοιπόν, ο άνθρωπος, πεθαίνοντας ως προς την αληθινή ζωή, εξέπεσε σε αυτόν τον νεκρό βίο, έτσι, όταν πεθάνει ως προς αυτή τη νεκρή και κτηνώδη ζωή, μεταβαίνει πάλι στην αιώνια ζωή, ώστε να είναι αναμφίβολο ότι δεν είναι δυνατόν να εισέλθει κάποιος στη μακάρια ζωή, εάν δεν νεκρωθεί ως προς την αμαρτία. Γι' αυτό, έχει διατυπωθεί φιλοσοφικά από τον Λόγο ότι το καθένα από τα δύο δέντρα βρίσκεται στο ίδιο ακριβώς σημείο, στο μέσο, με την έννοια ότι το ένα υπάρχει εκ φύσεως, ενώ το άλλο προκύπτει πάνω στο υπάρχον μέσω της στέρησης. Διότι, από το ίδιο υποκείμενο και στο ίδιο ακριβώς σημείο, μέσω της μετοχής και της στέρησης, συντελείται η εναλλαγή και της ζωής και του θανάτου, επειδή εκείνος που νεκρώθηκε ως προς το αγαθό ζει μέσα στο κακό, και εκείνος που έγινε νεκρός ως προς την κακία αναβίωσε προς την αρετή.

Προσευχή του Αββακούμ. Διότι προσευχήθηκε για όσα είδε, ώστε αυτά να πραγματοποιηθούν γρήγορα. Κύριε, άκουσα. Πάντοτε μεν, αλλά κυρίως στον σταυρό. Κατανόησα. Όσα έδειξες ως δημιουργός. Εν μέσω. Αναφέρεται στους δύο ληστές που σταυρώθηκαν μαζί του. Ενώ πλησιάζει. Διότι, όταν πλησιάσει ο καιρός της συντέλειας, τότε θα γίνει γνωστό σε όλους ότι είναι Θεός αυτός που φανερώθηκε στη γη ως άνθρωπος. Ενώ είναι παρόντα. Αναφέρεται στον καιρό της σαρκώσεως. Κατά την ταραχή. Διότι μέσα στην οργή του Θεού συνυπάρχει το έλεος. Ο Θεός από τον νότο (διότι Θαιμάν ερμηνεύεται ως νότος), δηλαδή από το φως, όπως ακριβώς από τον βορρά προέρχονται τα κακά. Και ο Άγιος από την Παρθένο. Διότι αυτή είναι όρος κατάσκιο και δασώδες, επειδή είναι δυσθεώρητο και ακατάληπτο το μυστήριο που τελέστηκε σε αυτήν.

Θα κατέλθει σαν τη βροχή πάνω στο δέρας; Δεν ακούσατε τον Αββακούμ που είπε: «Ανάμεσα σε δύο ζώα θα γίνεις γνωστός»; Δεν ακούσατε τον Μιχαία που κηρύττει: «Και εσύ Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, από εσένα θα προέλθει για εμένα άρχοντας»; Δεν ακούσατε τον Αββακούμ που έγραψε: «Εκείνος που έρχεται θα έρθει και δεν θα καθυστερήσει»; Δεν ακούσατε τον Σολομώντα που από παλιά είχε πει: «Άραγε, θα κατοικήσει ο Θεός μαζί με τους ανθρώπους πάνω στη γη;»; Δεν ακούσατε τον Ασάφ που βοά: «Με έβαλαν στον κατώτατο λάκκο»; Δεν ακούσατε τους υιούς του Κορέ που κραυγάζουν:

Ώ Ιωάννη, τον πατέρα σου Ζεβεδαίο στο πλοίο εγκατέλειψες, και τον Δεσπότη σου Ναζωραίο στο στήθος αγάπησες. Σαν δύο όρη θεωρούσες τους δύο μαστούς του, ανάμεσα στους οποίους αφού αναπαύθηκες γλυκά, θεολόγησες για Εκείνον που αναγνωρίζεται ανάμεσα σε δύο ζώα: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος». Και παρατήρησέ μου το παράδοξο του αποστόλου.

Β΄. Λέγοντας τέτοια πράγματα, λογομαχούσαν με τον Στέφανο. Τότε ο Στέφανος είπε: «Δεν φυλάσσονται σε εσάς τα συγγράμματα των προφητών; Δεν ξεδιπλώνετε και δεν μελετάτε εσείς τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης; Δεν λέγατε μεταξύ σας: "Εμείς γνωρίζουμε ότι στον Μωυσή μίλησε ο Θεός, ενώ τούτον εδώ δεν γνωρίζουμε από πού είναι· εμείς είμαστε μαθητές του Μωυσή"; Δεν έλεγε ο Μωυσής: "Προφήτη σαν εμένα θα αναστήσει σε εσάς Κύριος ο Θεός από τους αδελφούς σας· αυτόν να ακούσετε"; Δεν προέγραψε από παλιά ο Μιχαίας: "Και εσύ, Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, διόλου δεν είσαι η πιο ασήμαντη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα· διότι από εσένα θα προέλθει ηγέτης"; Δεν προανήγγειλε ο Ησαΐας τον τοκετό της απειρόγαμης Κόρης: "Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει"; Δεν προείπε ο Αββακούμ την παρουσία των ζώων στη φάτνη: "Ανάμεσα σε δύο ζώα θα γίνεις γνωστός"; Δεν προείπε ο Ησαΐας τη φυγή στην Αίγυπτο εξαιτίας του Ηρώδη: "Ιδού, ο Κύριος έρχεται πάνω σε ελαφριά νεφέλη στην Αίγυπτο"; Δεν προμήνυσε ο Δαβίδ τη φυγή των υδάτων του Ιορδάνη: "Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν"; Δεν προέγραψε ο Ησαΐας την έκβαση των κόπων και των πόνων: "Αυτός πήρε τις αμαρτίες μας και βάσταξε τις ασθένειές μας"; Δεν προείπε ο προφήτης Δαβίδ τη βία των καρφιών: "Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου"; Δεν προανήγγειλε ο Μωυσής την ανάρτηση στο ξύλο: "Θα δείτε τη ζωή σας κρεμασμένη πάνω σε ξύλο";»

Εσύ όμως παρέμενες όλη την ημέρα κάτω από τη δρυ, φανερούμενος στους οδοιπόρους ως αγαθός άγγελος αναπαύσεως. Σου εμφανίστηκε ο Χριστός, ω θαυμάσιε, δορυφορούμενος από δύο αγγέλους, και μέσω της φιλοξενίας έγινες ομόσκηνος και με τον Θεό και με τους αγγέλους. Ω, μακάρια σκηνή, που χώρεσε τον Θεό μαζί με αγγέλους για λόγους θείας οικονομίας! Σου εμφανίστηκε ο Χριστός με ανθρώπινη μορφή, αποκαλύπτοντάς σου τα μυστήρια της θείας και σωτήριας ελεύσεώς Του· ωστόσο, δεν σου διέφυγε η δόξα Εκείνου που ήταν παρών εξαιτίας της δουλικής Του μορφής. Διότι είχες άλλα μάτια, με τα οποία αναγνωρίζεται ο Δεσπότης. Αναγνώρισες, επομένως, τον μεσίτη του Θεού, τον Υιό που επρόκειτο να αναγνωριστεί ανάμεσα σε δύο ζώα. Θαυμάζω, μακάριε, τη σπουδή σου για εκείνους που σου εμφανίστηκαν· διότι, ενώ μπορούσες να διατάξεις κάποιον υπηρέτη και να εκπληρώσεις την ανάγκη με ένα πρόσταγμα, εσύ έτρεξες στα βόδια αν και γέροντας, στηρίζοντας το γερασμένο σώμα σου με ακμαίο πόθο. Στα έργα αυτά συμμετείχε πρόθυμα μαζί σου και η σύζυγός σου, και στεφάνωσε το τραπέζι με πλήθος άζυμων άρτων· διότι η σπουδή της φιλοξενίας δεν περίμενε τη ζύμωση. Και όλα όσα πράττονταν γίνονταν με φόβο και σεβασμό, όχι σαν κάποιος που φιλοξενεί ανθρώπους, αλλά σαν κάποιος που προσφέρει θυσία στον Θεό. Καλός υπήρξε, μακάριε, εξαιτίας αυτών ο καρπός της φιλοξενίας σου, καλή και η αμοιβή της φιλοθεΐας σου. Διότι, ενάντια σε κάθε ελπίδα, λύνονται τα δεσμά της στειρωμένης μήτρας, και τα νεκρωμένα μέλη του γέροντα ανθίζουν για τη σπορά ενός γνήσιου τέκνου, και δέχεσαι από τον Μονογενή Θεό χαρμόσυνα αγγέλματα για την απόκτηση ενός μονογενούς υιού.