Πατερικές αναφορές στο ΑΒΒΑΚΟΥΜ 3:8

Και πατήθηκε ο ληνός έξω από την πόλη, και βγήκε αίμα από τον ληνό μέχρι τα χαλινάρια των αλόγων σε απόσταση χιλίων εξακοσίων σταδίων. Διότι, πράγματι, έξω από την επουράνια πόλη Ιερουσαλήμ βρίσκεται ο τόπος της βασάνου για όσους είναι άξιοι αυτής. Το ότι δε το αίμα τους έφτασε μέχρι τα χαλινάρια των αλόγων από απόσταση χιλίων εξακοσίων σταδίων, πιθανότατα σημαίνει ότι από μακριά μεν, μέσω των τιμωρών αγγέλων, τους οποίους η θεία Γραφή συνηθίζει να ονομάζει μεταφορικά άλογα, φτάνουν μέχρι τα ίδια τους τα χαλινάρια οι οιμωγές όσων βασανίζονται· ως χαλινάρια δε οι άγιες δυνάμεις έχουν το θείο πρόσταγμα, με το οποίο καθοδηγούνται ως την επίτευξη όσων τους προστάζονται, όπως λέει ο Αββακούμ: «θα επιβιβαστείς στα άλογά σου», και το Άσμα Ασμάτων: «με τη φοράδα μου στα άρματα του Φαραώ σε παρομοίασα». Είναι όμως δυνατόν να κατανοηθεί και διαφορετικά. Ότι δηλαδή, επειδή οι παράνομοι έγιναν σαν θηλυμανή άλογα παραδομένα στις ηδονές, θα συλληφθούν από τις τιμωρίες μέχρι τα χαλινάρια, διότι δεν γνώρισαν χαλινάρι στις ηδονές τους. Και μέσω των χιλίων εξακοσίων σταδίων διδασκόμαστε το μέγα χάσμα που διαχωρίζει τους δικαίους από τους αμαρτωλούς, εξαιτίας της τέλειας πονηρίας και του βδελυρού χαρακτήρα των πράξεών τους, καθώς η μεν δεκάδα των εκατοντάδων (το χίλια) δηλώνει το τέλειο μέγεθος της κακίας, η δε εξάδα αυτών (το εξακόσια) την επιμελή εργασία της αμαρτίας εξαιτίας της παράχρησης της κτίσης που δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες και επειδή στο εξακοσιοστό έτος της ζωής του Νώε κατακλύστηκε ολόκληρη η ξηρά. [

μου] από τους συντρόφους σου που ποιμαίνουν τις Εκκλησίες, εγώ θα παραμείνω έχοντας το κάλυμμα πάνω στην καρδιά μου. <Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου.> Δηλαδή, αν δεν μετανοήσεις, λέει, θα βρεθείς πίσω από τα έθνη, εφόσον δεν έχεις καρπούς δικαιοσύνης, μένοντας άκαρπη, και πίσω από τα ποίμνια τα οποία εγώ συγκρότησα για τον εαυτό μου. <Με την ίππο μου σε παρομοίασα.> Δηλαδή, αφού δέχθηκες τη δική μου πίστη, ω Εκκλησία, παρομοιάστηκες με τους αποστόλους, για τους οποίους λέγεται το: «Θα επιβιβαστείς στους ίππους σου, και η ιππασία σου είναι σωτηρία», οι οποίοι και ετοιμάστηκαν εναντίον των αρμάτων του νοητού Φαραώ. <Τα μάγουλά σου είναι σαν του τρυγονιού.> Δηλαδή, παρουσιάζει τη συστολή προς τον νυμφίο μέσω του τρυγονιού. Διότι κόκκινα είναι τα μάγουλα του τρυγονιού.

Βλέπεις ότι, όταν ο Θεός λέει «Δεν είμαι μαζί σας», η κιβωτός δεν ανεβαίνει μαζί με τους απειθείς, αποδεικνύοντας έτσι σαφώς σε όσους έχουν διάθεση για μάθηση, ότι επέχει τη θέση του Θεού ως καθοδηγητή; Αλλά και γύρω από την Ιεριχώ περιφερόταν στα χέρια των ιερέων, και το ψηλό της τείχος κατέρρευσε, χωρίς να παρατάξει πολιορκητικές μηχανές και κριούς, αλλά μάλλον με σάλπιγγες και φωνές· πράγμα το οποίο ως αληθές θα το βρούμε και πάλι στον Χριστό. Διότι αυτός είναι που επιβαίνει στους ιερούς και αγίους άνδρες και καταστρέφει κάθε δύναμη του διαβόλου, όχι με όπλα, αλλά με κραυγή και σάλπιγγα, δηλαδή με τα αποστολικά και ευαγγελικά κηρύγματα και με την ομόφωνη συγκατάθεση όλου του λαού, ο οποίος με ορθότητα πίστεως ομολογεί τον δικό του Δεσπότη. Αυτό βλέπουμε να εκπληρώνεται και στις μυστικές δοξολογίες, όπου η ιερατική σάλπιγγα ηχεί πριν από τον λαό, η οποία νοείται και μέσα από τη φωνή του λειτουργού, και έτσι πέφτει και συντρίβεται η δύναμη των εχθρών· «Διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, σύμφωνα με τον Παύλο, αλλά δυνατά ενώπιον του Θεού». Το ότι δε ο Χριστός επιβαίνει και επαναπαύεται κατά κάποιον τρόπο στους αγίους, το αποσαφηνίζει και ο προφήτης Αμβακούμ λέγοντας: «Επειδή θα επιβιβαστείς πάνω στα άλογά σου, και η ιππασία σου είναι σωτηρία»· αλλά θα το διδάξει εξίσου και ο ίδιος ο Σωτήρας στον Ανανία, λέγοντας για τον Παύλο: «Πήγαινε, διότι αυτός είναι δικό μου σκεύος εκλογής για να βαστάξει το όνομά μου ενώπιον όλων των εθνών».

Αν όμως κάποιος επέλεγε να ερευνήσει και τη σημασία του ονόματος, ο Μαδιηναίος ερμηνεύεται ως κατακριμένος ή καταδικασμένος· και θα ταίριαζε μια τέτοια ονομασία τόσο στον ίδιο τον σατανά όσο και στις πονηρές δυνάμεις που είναι μαζί του, «για τις οποίες το ζοφερό σκοτάδι έχει φυλαχτεί αιώνια». <Μήπως οργίστηκες εναντίον των ποταμών, Κύριε; Ή μήπως ο θυμός σου είναι κατά των ποταμών; Ή μήπως η ορμή σου κατά της θάλασσας; Διότι θα ιππεύσεις τους ίππους σου, και η ιππασία σου είναι σωτηρία. Τεντώνοντας θα τεντώσεις το τόξο σου εναντίον των σκήπτρων, λέγει ο Κύριος.> Σκοπός του Προφήτη είναι να αναδείξει τη δεύτερη οικονομία ως ανώτερη και λαμπρότερη από την αρχαία και ως πραγματοποιηθείσα με ασυγκρίτως μεγαλύτερα αγαθά. Διότι στο παρελθόν, μέσω του Μωυσή, απελευθέρωσε τον Ισραήλ από τη σαρκική δουλεία, μετατρέποντας σε αίμα τους ποταμούς των Αιγυπτίων, και κάνοντας σημεία και τέρατα· έπειτα διαιρώντας την Ερυθρά θάλασσα, και περνώντας απέναντι τους λυτρωμένους, έπνιξε μέσα στα ύδατα τους πιο μαχητικούς από τους Αιγυπτίους.

Επειδή όμως ο Μονογενής Λόγος του Θεού έγινε άνθρωπος, ελευθέρωσε ολόκληρη την οικουμένη που ήταν υποταγμένη στις πλεονεξίες του διαβόλου, όχι μεταβάλλοντας ποταμούς σε αίμα, ούτε επιχύνοντας τη δική του οργή στα ύδατα, ούτε διασχίζοντας τα κύματα της θάλασσας, ούτε επιφέροντας όλεθρο στους ανθρώπους. Αντιθέτως, σκοτώνοντας τον ίδιο τον μιαιφόνο δράκοντα, καταργώντας την αμαρτία που επινοήθηκε από αυτόν και εξαιτίας του, καταλύοντας το ακαταμάχητο κράτος του θανάτου και καλώντας τους πάντες σε θεογνωσία μέσω των αγίων Αποστόλων, οι οποίοι, περιτρέχοντας όλη την οικουμένη και κάνοντας γνωστό το όνομα του Χριστού, πολύ δίκαια θαυμάζονταν. Ω Δέσποτα, λοιπόν, λέει, είναι πάρα πολύ αξιάκουστα τα όσα εσύ ο ίδιος έπραξες, και τα δικά σου κατορθώματα είναι πολύ ανώτερα από εκείνα που έγιναν μέσω του Μωυσή. Διότι δεν θα επιφέρεις οργή σε ποταμούς, ούτε θα ορμήσεις εναντίον της θάλασσας. Όχι σε εκείνα· πώς θα μπορούσε άλλωστε; Το θαύμα της θεοπρεπούς εξουσίας σου θα διαλάμψει, αλλά μάλλον θα επιβιβαστείς στους ίππους σου, και η ιππασία σου είναι σωτηρία. Ποιοι όμως θα μπορούσαν πάλι να είναι οι ίπποι;

Διότι πώς θα μπορούσε να αμφιβάλλει κανείς ότι στις διασπορές των Ελλήνων οι θεσπέσιοι μαθητές έγιναν σαν άλογα, σχεδόν χλιμιντρίζοντας ενάντια στην αθυροστομία και τη θεομίσητη απάτη τους; Αφού ο Χριστός λέει για τον μακάριο Παύλο προς τον Ανανία: «Πήγαινε, διότι αυτός είναι για μένα σκεύος εκλογής για να βαστάξει το όνομά μου ενώπιον εθνών και βασιλέων και των υιών του Ισραήλ.» Και ο Αββακούμ είπε κάπου, απευθυνόμενος προς τον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ότι «Θα επιβιβαστείς στα άλογά σου και η ιππασία σου είναι σωτηρία.» Επομένως, λέει, θα τον παρατάξει «ως άλογο μεγαλόπρεπο στον πόλεμο, και από αυτόν επέβλεψε.» Είναι σαν να έλεγε ότι, ως Θεός, εξέτασε μεν τους κατάλληλους για τη διακονία των ευαγγελικών κηρυγμάτων, εξέλεξε δε εκείνους που προέρχονταν από τον Ιούδα, και από αυτόν τους παρέταξε. Διότι τους επέλεξε για να γίνουν υπηρέτες και λειτουργοί των δικών Του θελημάτων, και τρόπον τινά μεσίτες και διάκονοι της δικής Του χάριτος. Και λέει ότι από αυτόν, δηλαδή προφανώς από τον Ιούδα, προέρχεται το τόξο που τεντώνεται με οργή εναντίον των αντιπάλων. Και πάλι από αυτόν θα εξέλθει και εκείνος που εξορμά μέσω αυτού. Και λέγοντας εκείνον που εξορμά, νομίζω ότι εννοεί αυτόν που λεηλατεί και αιχμαλωτίζει.

Επειδή, λοιπόν, το ισχυρότερο τμήμα της στρατιάς των Αιγυπτίων ήταν το ιππικό, την αόρατη δύναμη που επιφέρθηκε εναντίον της, διά της οποίας επιτεύχθηκε η νίκη κατά των Αιγυπτίων, ο λόγος της Γραφής την ονόμασε ίππο. Διότι και εκείνοι αντιλαμβάνονταν αυτόν που τους πολεμούσε, και φώναζαν ο ένας στον άλλον: «Ο Κύριος πολεμά τους Αιγυπτίους» και «Ας φύγουμε από το πρόσωπο του Κυρίου». Είναι δε φανερό ότι ο αληθινός αρχιστράτηγος εξόπλιζε τη δική του δύναμη κατά τρόπο ανάλογο με την πολεμική παρασκευή των αντιπάλων. Επομένως, υπήρχε κάποια αόρατη δύναμη η οποία ενεργούσε τον όλεθρο των Αιγυπτίων μέσα από τα θαύματα στη θάλασσα, την οποία ο λόγος ονόμασε ίππο. Υποθέτουμε δε ότι πρόκειται για αγγελική στρατιά, για την οποία ο προφήτης λέει: «Θα επιβιβαστείς στους ίππους σου, και η ιππασία σου είναι σωτηρία». Αλλά και ο Δαβίδ έκανε μνεία στο άρμα του Θεού, λέγοντας: «Το άρμα του Θεού είναι μυριοπλάσιο, στο οποίο ζεύονται χιλιάδες από αυτούς που ευημερούν». Επιπλέον, και η δύναμη που ανέλαβε τον προφήτη Ηλία μετέωρο από τη γη προς τον αιθέριο χώρο, λαμβάνει από τη Γραφή το όνομα των ίππων, και η ιστορική αφήγηση αποκαλεί τον ίδιο τον προφήτη άρμα του Ισραήλ και ιππέα· και αυτούς που περιπολούν σε ολόκληρη την οικουμένη, μέσω των οποίων η γη κατοικείται και ειρηνεύει, ο προφήτης Ζαχαρίας τους ονόμασε ίππους, οι οποίοι συνομιλούν με τον άνθρωπο που στεκόταν ανάμεσα στα δύο όρη.

Παρομοιάστηκε μεν με εκείνη την ίππο η ψυχή που έχει καθαρθεί δια των αρετών· αλλά δεν έχει υποταχθεί ακόμη στον Λόγο, ούτε έχει βαστάξει πάνω της Εκείνον που για λόγους σωτηρίας επιβαίνει σε τέτοιους ίππους. Διότι πρέπει πρώτα ο ίππος να στολιστεί πλήρως, και έπειτα να δεχθεί έτσι τον Βασιλέα ως αναβάτη. Είτε, λοιπόν, εφαρμόζει τον ίππο στον Εαυτό Του από ψηλά Εκείνος που, σύμφωνα με τον προφήτη, ανεβαίνει σε εμάς τους ίππους και μας ιππεύει για τη σωτηρία μας, είτε βρεθεί μέσα μας Εκείνος που ενοικεί και εμπεριπατεί και διεισδύει στα βάθη της ψυχής μας, δεν υπάρχει καμία διαφορά ως προς το νόημα. Διότι σε όποιον συμβεί το ένα από τα δύο, έχει επιτευχθεί ταυτόχρονα και το άλλο· επειδή, αυτός που έχει τον Θεό πάνω του, Τον έχει οπωσδήποτε και μέσα του, και αυτός που Τον δέχθηκε μέσα του, υποτάχθηκε σε Εκείνον που βρέθηκε μέσα του. Επομένως, ο Βασιλεύς πρόκειται να αναπαυθεί πάνω σε αυτόν τον ίππο. Και προκειμένου περί της θείας δυνάμεως είναι το ίδιο πράγμα, όπως έχει λεχθεί, η καθέδρα και η ανάκλιση· διότι, όποιο από τα δύο και αν συμβεί μέσα μας, η χάρις παραμένει η ίδια.

Διάψαλμα: μεταβολή του λόγου. «Εκάλυψεν»: Όταν αναλήφθηκε με τη σάρκα του πάνω σε νεφέλη. «Και αινέσεως»: Διότι, αφού ανήλθε στους ουρανούς, γέμισε τη γη με τη δόξα του. «Και φέγγος»: Αυτό της σάρκας, όπως και της θεότητας, διότι η θεότητα εξέλαμψε μέσα στη σάρκα. «Κέρατα»: Τα κέρατα του σταυρού <η κρίση που υπέστη στον σταυρό>. «Και έθετο»: Διότι, αφού μας αγάπησε δυνατά, πέθανε για εμάς. «Προ προσώπου»: Ο ευαγγελικός λόγος. «Εν πεδίλοις»: Σε ολόκληρη τη γη ακολουθώντας τα ίχνη του. «Έστη»: Όταν στάθηκε πάνω στον σταυρό και σχίστηκε η γη. «Επέβλεψεν»: Τα φύλα των δαιμόνων. «Διεθρύβη»: Όταν οι πέτρες διαρράγησαν. «Αντί κόπων»: Δηλαδή δεν απέβλεπαν στους κόπους της σάρκας, αλλά στις ακαταπόνητες πορείες της θεότητας. «Πτοηθήσονται»: Διότι προκαλεί τρόμο στα έθνη, ώστε κατ' αυτόν τον τρόπο να επιστρέψουν. «Μη εν ποταμοίς»: Δηλαδή να μην εμποδίσεις τις δωρεές του Πνεύματος. «Η εν θαλάσση»: Διότι ούτε στη θάλασσα του βαπτίσματος εμπόδισε τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. «Ότι επιβήση»: Εννοεί τον αποστολικό δρόμο. «Εντείνων»: Τον σταυρό, διότι σε αυτόν υποτάχθηκαν τα σκήπτρα των εθνών. «Ποταμών»: Μέσω των δωρεών του Πνεύματος η γήινη πολιτεία θα διαρραγεί, δηλαδή θα καταλυθεί. «Όψονται»: Οι ιουδαϊκοί λαοί θα δουν και θα πονέσουν, όπως η γυναίκα που γεννά. «Σκορπίζων»: Ο Χριστός μέσω της πορείας, την οποία βάδισε πάνω στη θάλασσα. «Έδωκεν»: Όταν ο Χριστός έκραξε πάνω στον σταυρό. Διότι ονομάζεται άβυσσος λόγω του ακατάληπτου.

Η μεν ίππος προερχόταν από τον λαό των Ιουδαίων, από όπου προήλθαν και οι απόστολοι. Διότι λέγει, «ανέβασες στη θάλασσα τα άλογά σου», και «θα επιβιβαστείς στα άλογά σου». Και γιατί ονομάζει τους αποστόλους άλογα; Επειδή τρέχουν γρήγορα στον κόσμο, δηλαδή διανύουν τον δρόμο της ευσέβειας, ενώ άρματα είναι οι εκκλησίες που προέρχονται από τα έθνη· τα άλογα λοιπόν που ζεύονται, δηλαδή οι απόστολοι, σέρνουν το άρμα που είναι η εκκλησία. Την σέρνουν κατευθύνοντάς την δίκαια προς την οδό της ουράνιας ζωής. «Οι σιαγόνες σου», λέγει, «είναι σαν τρυγόνια». Διότι το ερυθρό χρώμα φέρει τον γεμάτο συστολή λόγο της πίστεως. «Ο τράχηλός σου είναι σαν περιδέραια». Δηλαδή δεν σκύβεις πλέον προς τα κάτω· διότι, έχοντας λάβει την παρρησία της ελευθερίας, στρέφε το βλέμμα προς τους ουρανούς. «Ομοιώματα χρυσού θα σου φτιάξουμε με στίγματα από ασήμι». Επειδή ο νόμος ήταν σαν το ασήμι που διαπαιδαγωγούσε μέτρια, τώρα όμως, αφού έλαβες ως κληρονομιά την εξοχότατη αξία του χρυσού, δηλαδή το Ευαγγέλιο, θα σου φτιάξει ομοιώματα χρυσού. «Μέχρις ότου ο βασιλιάς τους εναγκαλιστεί», λέγει. Δηλαδή μέχρις ότου ο Χριστός έλθει για δεύτερη φορά, περιθάλποντας στη βασιλεία του όλους όσους πίστεψαν. «Ο νάρδος μου», λέγει, «έδωσε την οσμή του».

Ο υπάκουος άνθρωπος θα μιλήσει προφυλασσόμενος. [Κώδ. φ. 89 β.] Δηλαδή, έστω και αν είναι υπάκουος, εφόσον προφυλάσσεται, θα μπορέσει να μετάσχει στην παρρησία. Ή αλλιώς: Όταν ο ψευδομάρτυρας παρανομεί, εκείνος που υπακούει απόλυτα στον νόμο θα μιλήσει με προσοχή. Ο ασεβής άνθρωπος παρουσιάζει αναιδές πρόσωπο. Διότι, καθώς αμαρτάνει απέναντι στον Θεό, φανερώνει την αναίδειά του προς Αυτόν με το πρόσωπό του, χωρίς να έχει τίποτε το ευλαβές ή το σεμνό· ενώ ο ευθύς άνθρωπος είναι κατ' εικόνα του Θεού. Το άλογο ετοιμάζεται για την ημέρα του πολέμου. Ως άλογο πρέπει να εννοήσουμε τον προφορικό λόγο, τον οποίο πρέπει να προετοιμάζουμε ενάντια στις αιρέσεις. Διότι, αφού πράξουμε αυτό που μας αναλογεί, μας χορηγείται η νίκη από τον Θεό, ο Οποίος καταστρέφει τη σοφία των σοφών· ή ως άλογο εννοείται ο νους, σύμφωνα με το γραφικό: «Θα επιβιβαστείς στα άλογά σου».

«Μήπως στους ποταμούς θα οργιστείς, Κύριε» για τον νέο Ισραήλ «ή στη θάλασσα», όπως έπραξες στους Αιγυπτίους για τον παλαιό Ισραήλ; «Διότι θα επιβιβαστείς στους ίππους σου και η ιππασία σου είναι σωτηρία»· μέσω των λογικών σου ταχυδρόμων ίππων, των αποστόλων, θα προέλθει η σωτηρία στον κόσμο. «Τεντώνοντας θα τεντώσεις το τόξο» του σταυρού «σου ενάντια στα τυραννικά σκήπτρα», λέει ο Κύριος και Πατέρας, και θα κατασφάξεις την πλάνη της ειδωλομανίας. «Από ποταμούς θα διαρραγεί η γη». Νοητοί ποταμοί είναι οι άγιοι απόστολοι, από τους οποίους ξεχύθηκαν ποταμοί διδασκαλίας εκ του θείου Πνεύματος, αρδεύοντας την οικουμένη. «Θα σε δουν και θα καταληφθούν από ωδίνες οι λαοί» των Ιουδαίων, συλλαμβάνοντας φθόνο και φονική διάθεση εναντίον σου. «Σκορπίζοντας ύδατα στην πορεία». Βλέποντάς σε να οδοιπορείς σε πόλεις και χωριά και να σκορπίζεις στους λαούς τα νάματα της διδασκαλίας, εξαγριώνονταν ακόμη περισσότερο. «Η άβυσσος έδωσε τη φωνή της, το ύψος της φαντασίας της». Άβυσσος είναι τα πλήθη των όχλων που πίστεψαν, τα οποία «έδωσαν φωνή», δηλαδή ομολογία πίστεως, φτάνοντας μέχρι και σε κάποιους που υπερηφανεύονταν για το ύψος της καταγωγής τους.

Και ο Αββακούμ φαίνεται να προσεύχεται με παρόμοια λόγια: «Μήπως οργίστηκες στους ποταμούς, Κύριε, ή μήπως ο θυμός σου είναι στους ποταμούς, ή η ορμή σου στη θάλασσα;» Διότι το μεν πρώτο φαίνεται να μας προμηνύει τη θεία ευμένεια στον άλλο κόσμο, το δε δεύτερο την άσβεστη οργή του Κριτή, έστω και αν πολλοί αγαθοί είχαν οδυνηρό θάνατο σε αυτή τη ζωή, ενώ πολλοί κακοί είχαν το πιο ευχάριστο τέλος. Αυτό βέβαια είναι φανερό στον Θεό, ο οποίος κυβερνά με σοφία τα δικά μας ζητήματα, σε εμάς όμως είναι εντελώς ακατάληπτο και αδύνατον να το γνωρίσουμε. [9] Διότι κανείς δεν γνώρισε τον νου ή τη βουλή του Κυρίου, ούτε κανένα από τα κτίσματα έγινε σύμβουλός του. Διότι έθεσε στη θάλασσα τις οδούς της διοίκησης του σύμπαντος, και τα μονοπάτια μέσα στα πολλά ύδατα. Γι' αυτό, ακολούθως προσθέτει: «Και τα ίχνη σου», λέει, «δεν θα γίνουν γνωστά».

Μήπως στους ποταμούς οργίστηκες, Κύριε, ή στους ποταμούς είναι ο θυμός σου, ή στη θάλασσα η ορμή σου; Αφού σβήσουμε τη μέθη των ψυχοφθόρων ηδονών, ας γευθούμε άφθονο το ποτό της κατανύξεως μέσω της νηστείας. Νήστεψε, ψυχή, από την ακράτεια της τροφής, και απόλαυσε τη θεωρία των αγαθών, για να αξιωθείς την επουράνια τράπεζα.

Προς τον Οφεωμάχο. Εγώ, καλέ μου Ιωάννη, έχω πάθει απέναντί σου ακριβώς αυτό που αφηγείται ο μύθος για τους λαγούς και τους βατράχους. Διότι, ενώ όλο τον προηγούμενο καιρό θρηνούσα για τη δική μου δειλία και εξαιτίας της θεωρούσα πως έπρεπε να χωθώ στα έγκατα της γης, τώρα, επειδή σε βρήκα πιο δειλό από εμένα, υψώνω τον αυχένα και βαδίζω μπροστά σου με μεγάλα βήματα σαν τον Σαλαμίνιο ήρωα. Γιατί άραγε, θαυμάσιε φίλε, πτοήθηκες τόσο πολύ στη θέα των πραγμάτων, των οποίων εμείς υφιστάμεθα και υπομένουμε την ενεργή κακία, καίτοι είμαστε εντελώς απροετοίμαστοι και ασυγκρότητοι απέναντί της; Διότι γνωρίζεις πώς κυλούσε ο βίος μας, χωρίς ενοχλήσεις και απλά, και τι άλλο ανέδιδε παρά άρωμα βιβλίων και αρχαίας πολιτείας, μη έχοντας τίποτα το ταιριαστό με αυτήν τη νέα και δραστήρια ζωή; Αλλά εγώ καρτέρησα και παρέμεινα. Εσύ προς τα πού φεύγεις γυρνώντας τα νώτα, σαν δειλός μέσα στο πλήθος; Γιατί δειλίασες μπροστά στον κρότο των αρμάτων; Δεν έχουν επιβάτη, ούτε συμπολεμιστή, ούτε μαχητή· μόνο άλογα καλπάζουν μόνα τους προκαλώντας κρότο με εκείνα τα οχήματα, χωρίς ηνίοχο και άτακτα. Υπόμεινε την ορμή τους, αντιστάσου, και αμέσως θα σταματήσουν την πορεία τους, ή ίσως και, αφού τα καθησυχάσεις, να ανέβεις στα άλογα και η ιππασία σου να γίνει σωτηρία.