Πατερικές αναφορές στο ΑΓΓΑΙΟΣ 2:4

Αλλά ας είναι αυτά έτσι, λένε και οι ίδιοι· γιατί λοιπόν ο Απόστολος, μετά τον Χριστό, δεν ανέφερε ονομαστικά το Άγιο Πνεύμα, παρά μόνο τους εκλεκτούς αγγέλους; Το ίδιο όμως θα μπορούσε κανείς να τους ρωτήσει: Γιατί ο Παύλος δεν ονόμασε αρχαγγέλους, ούτε χερουβίμ, ούτε σεραφίμ, ούτε κυριότητες, ούτε θρόνους, ούτε τίποτε άλλο, παρά μόνο εκλεκτούς αγγέλους; Άραγε λοιπόν, επειδή δεν τους ονόμασε έτσι, οι άγγελοι είναι αρχάγγελοι, ή υπάρχουν μόνο άγγελοι και δεν υπάρχουν ούτε σεραφίμ, ούτε χερουβίμ, ούτε αρχάγγελοι, ούτε κυριότητες, ούτε θρόνοι, ούτε αρχές, ούτε τίποτε άλλο; Αλλά το να επιβάλλουν τέτοια αναγκαιότητα στον Απόστολο, απαιτώντας να μάθουν γιατί δεν έγραψε έτσι αλλά αλλιώς, φανερώνει ότι αγνοούν τις θείες Γραφές και εξαιτίας αυτού πλανώνται ως προς την αλήθεια. Διότι ιδού, στον μεν Ησαΐα έχει γραφτεί: «Πλησιάστε σε μένα, και ακούστε τα αυτά· δεν μίλησα εξ αρχής στα κρυφά· όταν γίνονταν, εγώ ήμουν εκεί· και τώρα ο Κύριος με απέστειλε, και το Πνεύμα του»· στον δε Αγγαίο: «Και τώρα ενδυναμώσου, Ζοροβάβελ, λέγει ο Κύριος, και ενδυναμώσου Ιησού, γιε του Ιωσεδέκ, μέγα ιερέα, λέγει ο Κύριος. Και ας ενδυναμωθεί όλος ο λαός της γης, λέγει ο Κύριος· και εργαστείτε, διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και το Πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας». Και στους δύο προφήτες γίνεται μνεία μόνο για τον Κύριο και το Πνεύμα. Τι έχουν να πουν, λοιπόν, και για αυτό;

Αλλά ας δεχτούμε ότι αυτά είναι έτσι, λένε και οι ίδιοι: Γιατί λοιπόν ο Απόστολος μετά τον Χριστό δεν ονόμασε το Άγιο Πνεύμα, αλλά τους εκλεκτούς αγγέλους; Το ίδιο όμως θα μπορούσε να τους ρωτήσει κάποιος: Γιατί ο Παύλος δεν ονόμασε αρχαγγέλους, ούτε χερουβίμ, ούτε σεραφίμ, ούτε κυριότητες, ούτε θρόνους, ούτε κάτι άλλο, αλλά ονόμασε μόνο εκλεκτούς αγγέλους; Άραγε λοιπόν, επειδή δεν τα ονόμασε έτσι, οι άγγελοι είναι αρχάγγελοι, ή υπάρχουν μόνο άγγελοι, και δεν υπάρχουν ούτε σεραφίμ, ούτε χερουβίμ, ούτε αρχάγγελοι, ούτε κυριότητες, ούτε θρόνοι, ούτε αρχές, ούτε τίποτα άλλο; Αλλά το να εγείρουν τέτοια ζητήματα σημαίνει ότι αφενός επιβάλλουν καταναγκασμό στον Απόστολο, ζητώντας τον λόγο γιατί έγραψε έτσι και όχι αλλιώς, και αφετέρου ότι αγνοούν τις θείες Γραφές, και εξαιτίας αυτού πλανώνται ως προς την αλήθεια. Διότι ιδού, στον Ησαΐα είναι γραμμένο: «Πλησιάστε προς εμένα, και ακούστε αυτά: Από την αρχή δεν μίλησα στα κρυφά· όταν συνέβαιναν, ήμουν εκεί· και τώρα ο Κύριος απέστειλε εμένα, και το Πνεύμα του». Στον Αγγαίο πάλι: «Και τώρα ενδυναμώσου, Ζοροβάβελ, λέγει ο Κύριος, και ενδυναμώσου Ιησού, υιέ του Ιωσεδέκ, μέγα ιερέα, λέγει ο Κύριος. Και ας ενδυναμωθεί όλος ο λαός της γης, λέγει ο Κύριος· και να εργάζεστε, διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και το Πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας». Και στους δύο προφήτες έχει γίνει μνεία μόνο για τον Κύριο και το Πνεύμα. Τι θα πουν, λοιπόν, και γι' αυτό;

Διότι το Πνεύμα είναι αυτό που πληροί τα σύμπαντα, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη», λέει ο Σολομών. Γι' αυτό και, επειδή το Πνεύμα γνωρίζεται μέσα από επτά ενέργειες, τις οποίες ανέφερε ο Ησαΐας, επτά οφθαλμούς ονόμασε το Πνεύμα του Κυρίου και ο Ζαχαρίας, λέγοντας τα εξής: «Αυτοί είναι οι οφθαλμοί του Κυρίου που επιβλέπουν τη γη»· και το λεγόμενο: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέγει ο Κύριος», σημαίνει την πλήρωση μέσω του θείου Πνεύματος· όπως ακριβώς λέει ο Θεός και μέσω του Ζαχαρία: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, και το Πνεύμα μου παρίσταται στο μέσο σας». Έχουν προαναφερθεί δε και πολλά άλλα παρόμοια, σχετικά με το ότι το Πνεύμα είναι αυτό που πληροί την κτίση. Ποιος, λοιπόν, δεν αντιλαμβάνεται τη θεϊκή δόξα του Πνεύματος, όταν ακούει το: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμά σου;» και πάλι: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέγει ο Κύριος»; Βλέπω να συμπίπτει σε ένα και το αυτό η λεγόμενη καθολική παρουσία του Θεού και του Πνεύματος στα πάντα. Εσύ όμως, μην μπορώντας σε τέτοιες περιπτώσεις να νοήσεις ή να αποκαλέσεις το Πνεύμα άκτιστο, λες ότι ο ίδιος ο Θεός ονομάζεται πνεύμα.

Και η φωνή του Θεού λέει τα εξής για τον εαυτό Του και για το Πνεύμα: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, λέει ο Κύριος, και το Πνεύμα μου στέκεται στο μέσο σας». Ούτε λοιπόν είναι ξένο το Πνεύμα προς τη δόξα του Θεού, αφού φανερώθηκε άρρητα από το άρρητο στόμα· ούτε ο ίδιος ο Θεός είναι χωρίς Πνεύμα, αλλά πρόκειται για Πνεύμα του Θεού, που βρίσκεται παρά τω Θεώ, αποστέλλεται από τον Θεό και χορηγείται δια του Υιού. Όπως λέγεται αφενός από το πατρικό πρόσωπο: «Το Πνεύμα μου, που βρίσκεται επάνω σου», και αφετέρου λέγεται από τον Κύριο ότι «θα σας στείλω Παράκλητο», τον οποίο μάλιστα αποκαλεί «το Πνεύμα της αληθείας». Πρέπει λοιπόν, σύμφωνα με τη θεία παράδοση, να ομολογούμε έναν Πατέρα, έναν Υιό, και ένα Πνεύμα, και ούτε δύο πατέρες, ούτε δύο υιούς. Γι’ αυτό το Πνεύμα δεν είναι Υιός, ούτε ονομάζεται έτσι. Διότι δεν λαμβάνουμε κάποιον από το Πνεύμα, όπως λαμβάνουμε το Πνεύμα από τον Υιό, αλλά υποδεχόμαστε το ίδιο, το οποίο προσέρχεται σε εμάς και μας αγιάζει, ως κοινωνία θεότητος, και μετουσία υιότητος, και αρραβώνα της αιώνιας κληρονομίας, και απαρχή των μελλόντων αγαθών. Και ας μην περιεργάζεται κανείς κάτι πέρα από τα ιερά ονόματα που έχουν ειπωθεί· ούτε να εκβιάζει τα πράγματα αποδίδοντας στο Πνεύμα την προσηγορία του Υιού, ούτε τη γέννηση, αλλά ας αρκείται στην προσηγορία και την ομοίωση που αρμόζει στο Πνεύμα.

Είναι πιστευτό ότι το Πνεύμα ενεργούσε ταυτόχρονα και στον Αββακούμ και στον Δανιήλ στη Βαβυλώνα· και ότι βρισκόταν μαζί με τον Ιερεμία στον λάκκο της φυλακής και μαζί με τον Ιεζεκιήλ στον ποταμό Χοβάρ. «Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη». Και αλλού: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» Και ο προφήτης λέει: «Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος· και το Πνεύμα μου βρίσκεται ανάμεσά σας.» Αυτό, λοιπόν, που είναι πανταχού παρόν και συμπαρίσταται με τον Θεό, τι είδους φύση αρμόζει να θεωρούμε ότι έχει; Εκείνη που περιέχει τα πάντα, ή εκείνη που περιορίζεται σε συγκεκριμένους τόπους, όπως έδειξε ο λόγος ότι είναι η φύση των αγγέλων; Αλλά κανείς δεν θα ισχυριζόταν το δεύτερο.

Δυσεύρετος, λοιπόν, και πάρα πολύ ηλικιωμένος θα ήταν αυτός που ζούσε και πριν από την άλωση, και έζησε κατά την αιχμαλωσία, και επέστρεψε πάλι στα Ιεροσόλυμα. Γι' αυτό λέει: Ποιος από εσάς θα είναι ο άνθρωπος που είδε αυτόν τον οίκο στην προηγούμενη δόξα του, και έπειτα θα δει τον μελλοντικό και νέο σαν να μην υπάρχει καθόλου; Υπάρχει δε σε αυτή την ερώτηση μομφή, επειδή δεν αναλογίστηκαν ότι, έστω κι αν οι ίδιοι βρίσκονταν σε μεγάλη στενότητα και έλλειψη χρημάτων, ο Θεός ωστόσο δεν θα αδυνατούσε, αλλά ο ίδιος πάλι θα αρκούσε για να αναδείξει τον δικό του ναό πανεύφημο και ένδοξο. <Και τώρα ενδυναμώσου Ζοροβάβελ, λέει ο Κύριος, και ενδυναμώσου Ιησού, γιε του Ιωσεδέκ, ο μέγας ιερέας, και ας ενδυναμωθεί όλος ο λαός της γης, λέει ο Κύριος, και εργάζεστε, διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, καθώς και ο λόγος μου που διαθήκευσα σε εσάς όταν εξήλθατε από τη γη της Αιγύπτου, και το πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας. Έχετε θάρρος.> Δεν τους αφήνει να κλονιστούν προς την ακηδία, ούτε βέβαια να νικηθούν από τους φόβους που οδηγούν στην οκνηρία. Αντιθέτως, τους κινητοποιεί προς την εργατικότητα και τους δημιουργεί ακμαία προθυμία. Συγχρόνως, τους γυμνάζει στην πίστη και τους καθιστά σταθερούς, λέγοντάς τους ότι πρέπει να έχουν θάρρος, και, αυτό που είναι πέρα από αυτά και πράγματι το πιο πολυπόθητο, τους υπόσχεται ότι θα είναι μαζί τους. Και με ποιον τρόπο; Το πρόσθεσε λέγοντας: Το πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας. Έχετε θάρρος.

Στον Αγγαίο: Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέει ο Κύριος ο παντοκράτωρ, και το Πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας. Στο Ευαγγέλιο: Οι οποίοι δεν γεννήθηκαν από αίματα, ούτε από θέλημα σαρκός, ούτε από θέλημα ανδρός, αλλά γεννήθηκαν από τον Θεό.

Εάν δε κάποιος διατρέξει όλα τα βιβλία τόσο των δώδεκα όσο και των υπολοίπων προφητών, θα βρει πολλές μαρτυρίες περί του Αγίου Πνεύματος. Διότι ο μεν Μιχαίας λέγει εκ προσώπου του Θεού: «Εάν εγώ δεν γεμίσω με δύναμη εν Πνεύματι Κυρίου»· ο δε Ιωήλ αναφωνεί: «Και θα συμβεί μετά από αυτά, λέγει ο Θεός, να εκχύσω από το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα», και τα εξής· και ο Αγγαίος διακηρύσσει: «Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και το Πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας»· ομοίως δε και ο Ζαχαρίας: «Όμως, δεχθείτε τους λόγους μου και τα προστάγματά μου, τα οποία εγώ παραγγέλλω δια του Πνεύματός μου στους δούλους μου τους προφήτες».

Και πάλι: Έχε θάρρος, Σιών, ας μην παραλύσουν τα χέρια σου· ο Κύριος ο Θεός είναι μέσα σου, δυνατός να σε σώσει. Και ο Αγγαίος λέει: Εγώ είμαι μαζί σας, λέει ο Κύριος, και το πνεύμα μου παραμένει επάνω σας. Και ο Ζαχαρίας λέει: Χαίρε πάρα πολύ, θυγατέρα της Σιών, διότι ιδού εγώ έρχομαι και θα κατασκηνώσω ανάμεσά σου, λέει ο Κύριος.

Πώς πρέπει όμως να κατανοηθεί εκείνο στο βιβλίο της Εξόδου: «Και αφού σηκώθηκε νωρίς το πρωί ο Μωυσής, ανέβηκε στο όρος Σινά, όπως ακριβώς του παρήγγειλε ο Κύριος. Και πήρε ο Μωυσής τις πέτρινες πλάκες. Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη, και στάθηκε εκεί, και μίλησε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος από το πρόσωπο του Κυρίου.» Ποιος Κύριος, άραγε, μίλησε στο όνομα του Κυρίου; Και ποιος Κύριος πέρασε από το πρόσωπο του Κυρίου; Και τι σημαίνει αυτό που ειπώθηκε στον Ιακώβ: «Εγώ είμαι αυτός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού;» Πώς εξηγείται και το: «Ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού;» Ποιον, και ποιου Θεού; Λέει ο Μωυσής: «Και έθεσε ο Κύριος προθεσμία, λέγοντας: Την αυριανή ημέρα θα κάνει ο Κύριος αυτό το πράγμα πάνω στη γη.» Και πάλι: «Έχε θάρρος, Ζοροβάβελ, διότι εγώ είμαι μαζί σας, και ο Λόγος μου ο αγαθός, και το Πνεύμα μου βρίσκονται ανάμεσά σας.» Ποια ανάγκη υπήρχε λοιπόν να αναφερθούν τρία, εάν το καθένα δεν υπάρχει σε δική του υπόσταση; Και πάλι: «Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Κατέβα και δώσε αυστηρή παραγγελία στον λαό, και αγνισέ τους σήμερα και αύριο, και ας πλύνουν τα ενδύματά τους, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα. Διότι την τρίτη ημέρα θα κατέβει ο Κύριος στο όρος Σινά, μπροστά σε όλο τον λαό.» Και δεν είπε: «Θα κατέβω». «Και θα συμβεί τις έσχατες ημέρες, λέει ο Κύριος, να εκχύσω από το Πνεύμα μου πάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι γιοι σας, και οι θυγατέρες σας θα δουν ενύπνια.»

ΚΒʹ. Περί του Αγίου Πνεύματος. Ο Ησαΐας: «Και τώρα ο Κύριος απέστειλε εμένα, και το Πνεύμα του.» Από την Έξοδο: «Και είπε στον Μωυσή: Ανέβασέ μου εβδομήντα πρεσβυτέρους, και θα λάβω από το Πνεύμα που είναι επάνω σου, και θα το εκχέω σε αυτούς, και θα σε συνδράμω.» Ο Δαβίδ: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και Πνεύμα ευθές εγκαίνισε στα έγκατά μου, και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με.» Και πάλι: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου;» Ο Ιώβ: «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με δημιούργησε.» Και πάλι: «Υπάρχει πνεύμα στους θνητούς, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει.» Και πάλι: «Ζει ο Κύριος, ο οποίος έτσι με έκρινε, και ο Παντοκράτορας, ο οποίος πίκρανε την ψυχή μου. Θείο δε Πνεύμα είναι αυτό που παραμένει στα ρουθούνια μου.» Ο Ζαχαρίας: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, και το Πνεύμα μου στέκεται στο μέσο σας.» Ο Σολομών: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη.» Ο Ησαΐας: «Παρόξυναν το Άγιο Πνεύμα, και στράφηκε εναντίον τους με έχθρα. — Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου.» Ο Ιωήλ: «Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες, θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε αυτήν που πιστεύει, «και στους γιους σας, και στις θυγατέρες σας», και τα εξής. Ο Ησαΐας: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για τον λόγο αυτό με έχρισε», και, «Θα αναπαυθούν επάνω του επτά πνεύματα.» Και, «Κατέβηκε το Πνεύμα του Κυρίου και τους οδήγησε.»

Και ο Ιώβ επίσης λέγει: Ζει ο Κύριος, ο οποίος με έκρινε κατ' αυτόν τον τρόπο, και ο Παντοκράτωρ, ο οποίος πίκρανε την ψυχή μου, και το θείο Πνεύμα που παραμένει στους μυκτήρες μου. Και ο Ζαχαρίας, μιλώντας εκ προσώπου του Θεού και Πατρός, αναφέρει: Εγώ είμαι μαζί σας, και ο Λόγος μου, και το Πνεύμα μου. Και ο Ησαΐας: Τώρα ο Κύριος απέστειλε εμένα, και το Πνεύμα του.

Και ο μεν θείος Ιεζεκιήλ λέγει: «Με ανέλαβε το Πνεύμα και με οδήγησε στη γη των Χαλδαίων σε όραμα, εν Πνεύματι Θεού». Ο δε ενδέκατος από τους προφήτες, ο Ζαχαρίας, λέει: «Και τους λόγους σου εξαπέστειλε ο Κύριος ο Παντοκράτωρ με το Πνεύμα Του». Και ο Μιχαίας: «Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου». Ο δε Αγγαίος: «Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ, και το Πνεύμα μου βρίσκεται ανάμεσά σας». Και στον Ιώβ έχει γραφτεί: «Το Πνεύμα του Κυρίου είναι που με δημιούργησε, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι που με διδάσκει». Ενώ στη Σοφία: «Διότι υπάρχει σε αυτήν Πνεύμα άγιο νοερό, απαύγασμα αιώνιου φωτός». Και πάλι: «Διότι το άφθαρτο Πνεύμα σου υπάρχει στα πάντα». Και στους Κριτές: «Ήλθε σε αυτόν το Πνεύμα του Κυρίου και έκρινε τον Ισραήλ». Και: «Ήλθε στον Ιεφθάε το Πνεύμα του Κυρίου». Και: «Όρμησε το Πνεύμα του Κυρίου πάνω στον Σαμψών». Στους δε Αριθμούς: «Θα πάρω από το Πνεύμα που είναι πάνω σου και θα το θέσω πάνω σε αυτούς»· και: «Είθε να γινόταν όλος ο λαός του Κυρίου προφήτες, όταν δώσει ο Κύριος το Πνεύμα Του σε αυτούς». Ενώ στη Γένεση: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Αλλά μέχρι πότε θα προσπαθούμε να αριθμήσουμε τα αναρίθμητα;

Αυτό που από παλιά θρυλούνταν, ότι δηλαδή τα πράγματα είχαν ανάγκη οικουμενικής συνόδου, εμείς σήμερα το εκπληρώσαμε και προσφέραμε καθετί δικό μας. Δώσε, λοιπόν, και εσύ τα δικά σου για την ολοκλήρωση όσων αρχίσαμε. Διότι μπορείς, αν μόνο το θελήσεις, και η θέλησή σου αποτελεί τετελεσμένη πράξη. Πες και σε εμάς όπως παλαιότερα μέσω του προφήτη σου: «Ιδού εγώ είμαι μαζί σας, και το πνεύμα μου βρίσκεται ανάμεσά σας»· διότι με τη δική σου παρουσία, όλα πλέον θα γίνουν ευνοϊκά και ομαλά.

Πες και σε εμάς, όπως παλαιότερα μέσω του προφήτη σου: Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας, και το Πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας.