Πατερικές αναφορές στο ΑΓΓΑΙΟΣ 2:5

Περί του Πνεύματος. «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον άδη, είσαι παρών.» Άλλο: «Εσείς όμως τον γνωρίζετε, και κοντά σας μένει.» Και ο Ησαΐας: «Αυτός που στερέωσε τον ουρανό και τη γη, και δίνει πνοή στον λαό που βρίσκεται πάνω σε αυτήν, καθώς και πνεύμα σε όσους περπατούν πάνω της·» και, «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη» και, «Το Πνεύμα μου στέκεται ανάμεσά σας.» Βλέπεις πώς το Πνεύμα προτάσσεται του Πατρός;

Διότι το Πνεύμα είναι αυτό που πληροί τα σύμπαντα, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη», λέει ο Σολομών. Γι' αυτό και, επειδή το Πνεύμα γνωρίζεται μέσα από επτά ενέργειες, τις οποίες ανέφερε ο Ησαΐας, επτά οφθαλμούς ονόμασε το Πνεύμα του Κυρίου και ο Ζαχαρίας, λέγοντας τα εξής: «Αυτοί είναι οι οφθαλμοί του Κυρίου που επιβλέπουν τη γη»· και το λεγόμενο: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέγει ο Κύριος», σημαίνει την πλήρωση μέσω του θείου Πνεύματος· όπως ακριβώς λέει ο Θεός και μέσω του Ζαχαρία: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, και το Πνεύμα μου παρίσταται στο μέσο σας». Έχουν προαναφερθεί δε και πολλά άλλα παρόμοια, σχετικά με το ότι το Πνεύμα είναι αυτό που πληροί την κτίση. Ποιος, λοιπόν, δεν αντιλαμβάνεται τη θεϊκή δόξα του Πνεύματος, όταν ακούει το: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμά σου;» και πάλι: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέγει ο Κύριος»; Βλέπω να συμπίπτει σε ένα και το αυτό η λεγόμενη καθολική παρουσία του Θεού και του Πνεύματος στα πάντα. Εσύ όμως, μην μπορώντας σε τέτοιες περιπτώσεις να νοήσεις ή να αποκαλέσεις το Πνεύμα άκτιστο, λες ότι ο ίδιος ο Θεός ονομάζεται πνεύμα.

Και η φωνή του Θεού λέει τα εξής για τον εαυτό Του και για το Πνεύμα: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, λέει ο Κύριος, και το Πνεύμα μου στέκεται στο μέσο σας». Ούτε λοιπόν είναι ξένο το Πνεύμα προς τη δόξα του Θεού, αφού φανερώθηκε άρρητα από το άρρητο στόμα· ούτε ο ίδιος ο Θεός είναι χωρίς Πνεύμα, αλλά πρόκειται για Πνεύμα του Θεού, που βρίσκεται παρά τω Θεώ, αποστέλλεται από τον Θεό και χορηγείται δια του Υιού. Όπως λέγεται αφενός από το πατρικό πρόσωπο: «Το Πνεύμα μου, που βρίσκεται επάνω σου», και αφετέρου λέγεται από τον Κύριο ότι «θα σας στείλω Παράκλητο», τον οποίο μάλιστα αποκαλεί «το Πνεύμα της αληθείας». Πρέπει λοιπόν, σύμφωνα με τη θεία παράδοση, να ομολογούμε έναν Πατέρα, έναν Υιό, και ένα Πνεύμα, και ούτε δύο πατέρες, ούτε δύο υιούς. Γι’ αυτό το Πνεύμα δεν είναι Υιός, ούτε ονομάζεται έτσι. Διότι δεν λαμβάνουμε κάποιον από το Πνεύμα, όπως λαμβάνουμε το Πνεύμα από τον Υιό, αλλά υποδεχόμαστε το ίδιο, το οποίο προσέρχεται σε εμάς και μας αγιάζει, ως κοινωνία θεότητος, και μετουσία υιότητος, και αρραβώνα της αιώνιας κληρονομίας, και απαρχή των μελλόντων αγαθών. Και ας μην περιεργάζεται κανείς κάτι πέρα από τα ιερά ονόματα που έχουν ειπωθεί· ούτε να εκβιάζει τα πράγματα αποδίδοντας στο Πνεύμα την προσηγορία του Υιού, ούτε τη γέννηση, αλλά ας αρκείται στην προσηγορία και την ομοίωση που αρμόζει στο Πνεύμα.

Είναι πιστευτό ότι το Πνεύμα ενεργούσε ταυτόχρονα και στον Αββακούμ και στον Δανιήλ στη Βαβυλώνα· και ότι βρισκόταν μαζί με τον Ιερεμία στον λάκκο της φυλακής και μαζί με τον Ιεζεκιήλ στον ποταμό Χοβάρ. «Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη». Και αλλού: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» Και ο προφήτης λέει: «Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος· και το Πνεύμα μου βρίσκεται ανάμεσά σας.» Αυτό, λοιπόν, που είναι πανταχού παρόν και συμπαρίσταται με τον Θεό, τι είδους φύση αρμόζει να θεωρούμε ότι έχει; Εκείνη που περιέχει τα πάντα, ή εκείνη που περιορίζεται σε συγκεκριμένους τόπους, όπως έδειξε ο λόγος ότι είναι η φύση των αγγέλων; Αλλά κανείς δεν θα ισχυριζόταν το δεύτερο.

Παρατήρησε λοιπόν ότι ο Θεός απευθύνθηκε στους παλαιότερους και αρχαιότερους λέγοντας: «Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέει ο Κύριος ο παντοκράτορας, και το Πνεύμα μου στέκεται ανάμεσά σας, έχετε θάρρος·» σε εμάς πάλι απευθύνεται ο θεσπέσιος ευαγγελιστής λέγοντας: «Από αυτό γνωρίζουμε ότι μένει μέσα μας, από το Πνεύμα το οποίο μας έδωσε.» Με ποιον τρόπο, πες μου, ήταν ο Θεός στους αρχαιότερους, όταν το Πνεύμα στεκόταν ανάμεσά τους; Ή πώς θα μπορούσε να είναι ο Θεός και σε εμάς τους ίδιους που έχουμε το Πνεύμα; Διότι, βεβαίως, δεν θα μπορούσε το Πνεύμα να πραγματοποιήσει μέσα μας την παρουσία του κατά φύσιν Θεού, εάν ήταν ετεροφυές προς τον Θεό. Β. Σε καμία περίπτωση. Α. Επομένως, το Πνεύμα είναι Θεός, και προέρχεται εκ του Θεού κατά φύσιν· ειδάλλως, εάν νομίζουν μέσα τους ότι δεν έχουν έτσι τα πράγματα, τότε ο λόγος του σοφότατου Παύλου θα φανεί ως μάταιη φλυαρία και αληθινή απάτη, ο οποίος έγραψε τα εξής σε όσους έλαβαν το Πνεύμα και προφητεύουν δι' αυτού: «Εάν όμως όλοι προφητεύουν, και εισέλθει κάποιος άπιστος ή αμύητος, ελέγχεται από όλους, ανακρίνεται από όλους, τα κρυπτά της καρδιάς του γίνονται φανερά· και έτσι, πέφτοντας με το πρόσωπο, θα προσκυνήσει τον Θεό, ομολογώντας ότι όντως ο Θεός είναι ανάμεσά μας.» Και βέβαια λέει και προς αυτούς που αγαπούν τις γλώσσες: «Ώστε, αυτός που μιλάει με γλώσσες δεν μιλάει σε ανθρώπους, αλλά στον Θεό. Διότι κανείς δεν τον κατανοεί, αλλά με το Πνεύμα λαλεί μυστήρια.» Διότι πώς αλλιώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι ο Θεός κατοικεί μέσα σε εκείνους που προφητεύουν δια του Πνεύματος;

Δυσεύρετος, λοιπόν, και πάρα πολύ ηλικιωμένος θα ήταν αυτός που ζούσε και πριν από την άλωση, και έζησε κατά την αιχμαλωσία, και επέστρεψε πάλι στα Ιεροσόλυμα. Γι' αυτό λέει: Ποιος από εσάς θα είναι ο άνθρωπος που είδε αυτόν τον οίκο στην προηγούμενη δόξα του, και έπειτα θα δει τον μελλοντικό και νέο σαν να μην υπάρχει καθόλου; Υπάρχει δε σε αυτή την ερώτηση μομφή, επειδή δεν αναλογίστηκαν ότι, έστω κι αν οι ίδιοι βρίσκονταν σε μεγάλη στενότητα και έλλειψη χρημάτων, ο Θεός ωστόσο δεν θα αδυνατούσε, αλλά ο ίδιος πάλι θα αρκούσε για να αναδείξει τον δικό του ναό πανεύφημο και ένδοξο. <Και τώρα ενδυναμώσου Ζοροβάβελ, λέει ο Κύριος, και ενδυναμώσου Ιησού, γιε του Ιωσεδέκ, ο μέγας ιερέας, και ας ενδυναμωθεί όλος ο λαός της γης, λέει ο Κύριος, και εργάζεστε, διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, καθώς και ο λόγος μου που διαθήκευσα σε εσάς όταν εξήλθατε από τη γη της Αιγύπτου, και το πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας. Έχετε θάρρος.> Δεν τους αφήνει να κλονιστούν προς την ακηδία, ούτε βέβαια να νικηθούν από τους φόβους που οδηγούν στην οκνηρία. Αντιθέτως, τους κινητοποιεί προς την εργατικότητα και τους δημιουργεί ακμαία προθυμία. Συγχρόνως, τους γυμνάζει στην πίστη και τους καθιστά σταθερούς, λέγοντάς τους ότι πρέπει να έχουν θάρρος, και, αυτό που είναι πέρα από αυτά και πράγματι το πιο πολυπόθητο, τους υπόσχεται ότι θα είναι μαζί τους. Και με ποιον τρόπο; Το πρόσθεσε λέγοντας: Το πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας. Έχετε θάρρος.

Διότι, ενώ βρισκόταν στο δεύτερο έτος της βασιλείας του Δαρείου, τον έβδομο μήνα, όταν ο Θεός επέπληττε αυτούς που είχαν λυτρωθεί από την αιχμαλωσία και τους κατηγορούσε για την οκνηρία τους, εννοώ βέβαια σχετικά με την υποχρέωση να ανοικοδομήσουν τον ναό, με δυσκολία προσήλθαν και άρχισαν πλέον να συμμετέχουν στους ιδρώτες της εργατικότητας. Έπειτα, επειδή το έπραξαν αυτό, ο Θεός τους επαίνεσε, τους υποσχέθηκε ότι θα είναι μαζί τους και ότι θα τους ευλογεί, και τους προέτρεπε να έχουν θάρρος, καθώς το Πνεύμα βρισκόταν ανάμεσά τους. Αυτοί, όμως, δεν ήταν λιγότερο οκνηροί και απρόθυμοι, και αφού πέρασαν μόλις περίπου δύο μήνες, έπεσαν σε ραθυμία, και πάλι πιάστηκαν να αδρανούν σε μεγάλο βαθμό. Διότι, έχοντας στραφεί υπερβολικά και άτοπα προς τα έργα του εμπορίου και διακατεχόμενοι από ακράτητη φιλοκερδεία, παραδίδονταν στην ακηδία, επειδή δεν τους ήταν δυνατό να ασχολούνται με τις εμπορικές μέριμνες με την άνεσή τους. Έπειτα, προσφέροντας θυσίες, ισχυρίζονταν ότι αυτό τους αρκούσε για τον αγιασμό τους, ακόμη κι αν ίσως δεν είχε ακόμη κατασκευαστεί ο θείος ναός.

Αφού έδειξε τη μεταβολή των εχθρών, προλέγει στη συνέχεια ποια λόγια θα χρησιμοποιήσουν όσοι έχουν επιτύχει τη σωτηρία, υμνώντας τον ευεργέτη. <Αναλογιστήκαμε (Υπελάβομεν), Θεέ, το έλεός σου εν μέσω του ναού σου, κ.λπ.> (E f. 86, I f. 260 b, L f. 126 b) Το «υπελάβομεν» σε αυτά τα σημεία είτε πρέπει να εκληφθεί αντί του «εικάσαμε, εννοήσαμε», είτε ότι διατεθήκαμε σταθερά και αμετακίνητα με την πεποίθηση ότι το έλεός σου με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε θα υπάρξει για όσους βρίσκονται μέσα στον ναό. Διότι, βεβαίως, δεν λέμε ότι η μετοχή στα χαρίσματα του Θεού θα διανεμηθεί στους απίστους, αλλά σε εκείνους που έχουν ήδη πιστέψει. Έχει λεχθεί άλλωστε στους αρχαιοτέρους, ότι «Το Πνεύμα μου έχει σταθεί ανάμεσά σας, έχετε θάρρος.» Ομοίως και στα προηγούμενα από αυτό, ότι «Ο Θεός βρίσκεται στο μέσον της, δεν θα σαλευθεί.» <Κατά το όνομά σου, Θεέ, έτσι και η αίνεσή σου φθάνει έως τα πέρατα της γης.> Η Θεία Γραφή συνηθίζει να ονομάζει τη δόξα «όνομα»· και λέει ότι ο έπαινος προς τον Θεό ακολουθεί τη δόξα Του, αναλόγως και ευλόγως· διότι υμνείται από όλους τους επί της γης ανάλογα με το ύψος της υπεροχής Του. Τι λέμε άλλωστε υμνώντας Τον; «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα;» Και: «Ποιος Θεός είναι μεγάλος, όπως ο Θεός μας; Δικοί σου είναι οι ουρανοί, και δική σου είναι η γη· την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες. Δική σου είναι η ημέρα, και δική σου είναι η νύχτα· εσύ κατασκεύασες τον ήλιο και τη σελήνη.» Και απλώς, Τον υμνολογούμε ως Θεό και Κύριο των πάντων. «

Στον Αγγαίο: Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέει ο Κύριος ο παντοκράτωρ, και το Πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας. Στο Ευαγγέλιο: Οι οποίοι δεν γεννήθηκαν από αίματα, ούτε από θέλημα σαρκός, ούτε από θέλημα ανδρός, αλλά γεννήθηκαν από τον Θεό.

Εάν δε κάποιος διατρέξει όλα τα βιβλία τόσο των δώδεκα όσο και των υπολοίπων προφητών, θα βρει πολλές μαρτυρίες περί του Αγίου Πνεύματος. Διότι ο μεν Μιχαίας λέγει εκ προσώπου του Θεού: «Εάν εγώ δεν γεμίσω με δύναμη εν Πνεύματι Κυρίου»· ο δε Ιωήλ αναφωνεί: «Και θα συμβεί μετά από αυτά, λέγει ο Θεός, να εκχύσω από το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα», και τα εξής· και ο Αγγαίος διακηρύσσει: «Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και το Πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας»· ομοίως δε και ο Ζαχαρίας: «Όμως, δεχθείτε τους λόγους μου και τα προστάγματά μου, τα οποία εγώ παραγγέλλω δια του Πνεύματός μου στους δούλους μου τους προφήτες».

Ομοίως και για το Άγιο Πνεύμα λέγει: «εάν εγώ αναχωρήσω, εκείνος έρχεται», δηλαδή «το Πνεύμα της αληθείας»· και ακόμη για τον εαυτό του: «εγώ είμαι η αλήθεια»· και για τον Πατέρα: «το Πνεύμα του Πατέρα μου είναι αυτό που λαλεί μέσα σας» και για το Πνεύμα: «το Πνεύμά μου βρίσκεται ανάμεσά σας». Το δε Πνεύμα, συμπράττοντας αρρήτως με τον Υιό, «τον οδηγεί στην έρημο» για «να πειρασθεί από τον διάβολο», και ο ίδιος ο Κύριος λέγει: «Πνεύμα Κυρίου είναι πάνω μου, εξαιτίας του οποίου με έχρισε», ενώ το Άγιο Πνεύμα, λαλώντας μέσω των προφητών, λέγει: «Αυτά λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ» και «αυτός που λαλεί στους προφήτες είναι ο Κύριος», «εκείνος που στερεώνει τη βροντή και δημιουργεί τον άνεμο», εννοώντας ως βροντή μεν αυτήν που αντηχεί στους ανθρώπους, και δημιουργώντας δε άνεμο για την ενέργεια των βροχών που αποστέλλονται από τον Θεό στη γη.

Αλλά και τη δικαίωση αναφέρει ότι προέρχεται και από τους δύο, καθώς και τη χάρη· «αφού δικαιωθήκαμε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και εν τω Πνεύματι του Θεού μας», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «έχοντας λοιπόν δικαιωθεί εκ πίστεως, έχουμε ειρήνη με τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· «κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», και κανείς δεν μπορεί να λάβει το Άγιο Πνεύμα παρά μόνο από τον Κύριο· «υπάρχουν δε διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα, και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος, και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα σε όλους» και «από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως από το Πνεύμα του Κυρίου»· και «μη λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «ή μήπως προκαλούμε σε ζηλοτυπία τον Κύριο; Μήπως είμαστε ισχυρότεροί του;»· «το δε Πνεύμα ρητώς λέει», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «αυτά λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ»· και «το Πνεύμά μου βρίσκεται ανάμεσά σας», όμοιο με το να λέει: «εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθω εγώ και ο Πατέρας και θα κατοικήσουμε μαζί του»· ο δε Ησαΐας λέει: «και επάνω του Πνεύμα Θεού», ενώ ο Χριστός: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε» και «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο έχρισε ο Θεός με Πνεύμα Άγιο» ή «ο Κύριος με απέστειλε και το Πνεύμα του». Είναι δε φανερή και η φωνή των Σεραφείμ, που κράζει: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ».

Διότι το Πνεύμα είναι πάντοτε μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, όχι αδελφό του Πατέρα, ούτε γεννητό, ούτε κτιστό, ούτε αδελφό του Υιού, ούτε έκγονο του Πατέρα, αλλά εκπορευόμενο από τον Πατέρα και λαμβάνον από τον Υιό, όχι ξένο προς τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά από την ίδια ουσία, από την ίδια θεότητα, από τον Πατέρα και τον Υιό, μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, πάντοτε ενυπόστατο Άγιο Πνεύμα, Πνεύμα θείο, Πνεύμα δόξης, Πνεύμα Χριστού, Πνεύμα Πατέρα («διότι το Πνεύμα του Πατέρα», λέει, «είναι αυτό που λαλεί μέσα σας» και «το Πνεύμά μου βρίσκεται ανάμεσά σας»), τρίτο κατά την ονομασία, ίσο κατά τη θεότητα, μη αλλοιωμένο σε σχέση με τον Πατέρα και τον Υιό, σύνδεσμος της Τριάδας, επισφράγιση της ομολογίας. Διότι ο Υιός λέει: «εγώ και ο Πατέρας, οι δύο, ένα είμαστε»· και δεν είπε «ένας είμαι», αλλά με το «εγώ» και με το «ο Πατέρας» υποδηλώνει τον Πατέρα ως ενυπόστατο και τον Υιό ως ενυπόστατο· και είπε «οι δύο», και δεν είπε «ο ένας»· και πάλι «ένα είμαστε», και δεν είπε «ένας είμαι». Ομοίως δε: «αφού πορευτείτε», λέει, «να βαπτίσετε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος».

Διότι, λέει, «το πνεύμα μου στέκεται ανάμεσά σας» και «έχρισε τον Χριστό με Άγιο Πνεύμα». Εάν ο ίδιος ο Μονογενής χρίεται με το Πνεύμα, ποιος θα κατηγορήσει την Αγία Τριάδα; 19. Έπειτα πάλι λέει ο μανιώδης Άρειος: «Πώς είπε ο Κύριος, "τι με λέγεις αγαθό; Ένας είναι αγαθός, ο Θεός", σαν να αρνείται ο ίδιος την αγαθότητά του;» Και ποιος άλλος είναι τόσο αγαθός όσο ο Μονογενής, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του ως αντίλυτρο για τις δικές μας ψυχές; Και δεν γνωρίζουν τη δύναμη και την αγαθότητα του Θεού ούτε την οικονομία της σοφίας του Θεού, όντας ψυχικοί και σαρκικοί, ελεγχόμενοι από το Άγιο Πνεύμα, όντας κενοί από αυτό, μην έχοντας τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος, η οποία δίνει σοφία σε κάθε άνθρωπο. Πάλι δε του ζητούν, λέει, οι υιοί του Ζεβεδαίου μέσω της μητέρας τους το να καθίσουν στη βασιλεία του ένας στα δεξιά και ένας στα αριστερά, και τους είπε: «Δεν ξέρετε τι ζητάτε. Μπορείτε να πιείτε το ποτήριο που εγώ πρόκειται να πιω;» Και όταν εκείνοι απάντησαν «ναι», τους είπε: «Το δικό μου ποτήριο θα το πιείτε, το να καθίσετε όμως στα δεξιά μου και στα αριστερά μου δεν ανήκει σε εμένα να το δώσω, αλλά σε αυτούς για τους οποίους έχει ετοιμαστεί από τον Πατέρα». Έπειτα λέει ο απόστολος «ο Θεός τον ανέστησε από τους νεκρούς», σαν να είχε αυτός ανάγκη από εκείνον που τον ανέστησε.

Αλλά αποδίδει και τη δικαίωση και τη χάρη και στους δύο: «αφού δικαιωθήκαμε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και εν τω Πνεύματι του Θεού μας», το οποίο είναι όμοιο με το να πει: «εφόσον, λοιπόν, δικαιωθήκαμε από την πίστη, έχουμε ειρήνη με τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· «κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι» και κανείς δεν μπορεί να λάβει Άγιο Πνεύμα παρά μόνο από τον Κύριο, «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο Κύριος είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο ίδιος Θεός είναι που ενεργεί τα πάντα σε όλους», και «από δόξα σε δόξα, όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου»· και «μην λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως», το οποίο είναι όμοιο με το να πει: «ή μήπως παρακινούμε σε ζηλοτυπία τον Κύριο; μήπως είμαστε ισχυρότεροί του;» Το «το δε Πνεύμα ρητώς λέγει» είναι όμοιο με το να πει «αυτά λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ». Και το «το Πνεύμά μου στέκεται ανάμεσά σας» είναι όμοιο με το να πει «εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθω εγώ και ο Πατέρας και θα κάνουμε κατοικία κοντά του»· ο δε Ησαΐας λέγει «και επ' αυτόν Πνεύμα Θεού», ενώ ο Χριστός «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε»· και «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο ο Θεός έχρισε με Πνεύμα Άγιο», ή «ο Κύριος με απέστειλε και το Πνεύμα του». Είναι δε φανερή και η φωνή των Σεραφείμ, που κράζουν: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ».

Ανατροπή. Ο Αέτιος προσπαθεί πάλι, όπως βλέπετε, φίλοι της αλήθειας, να κατασκευάσει για εμάς έναν διαληπτικό (διαχωριστικό) συλλογισμό περί έξεων, που να εφαρμόζεται στον Θεό και σε ό,τι είναι μετά τον Θεό. Και άλλα μεν τα θέτει ως πρώτα, άλλα δε ως δεύτερα. Το να δέχεται, όμως, κανείς πρώτα ή δεύτερα για τον Θεό δεν είναι καν θεμιτό να το λέγει. Διότι στον Θεό τα πάντα συνυπάρχουν ταυτόχρονα και δεν επιδέχεται καμία προσθήκη. Γι' αυτό και ο ευσεβής λόγος δέχεται ότι το Γέννημα δεν νοείται ως προερχόμενο από τον χρόνο. Διότι στον Θεό Πατέρα, στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, δηλαδή στην υπάρχουσα Τριάδα *· γι' αυτό ο ων Θεός ονομάζεται ων Πατήρ και ων Υιός, ο οποίος υπάρχει προς τον Όντα, έχοντας γεννηθεί ανάρχως και αχρόνως, όπως δηλώνει το «παρά σοι πηγή ζωής» και το «εν τω φωτί σου οψόμεθα φως» και το «ο ων εις τον κόλπον του Πατρός» και το «εν αρχή ην ο Λόγος και ο Λόγος ην προς τον Θεόν και Θεός ην ο Λόγος», και ομοίως περί του Αγίου Πνεύματος: «το Πνεύμά μου εφέστηκεν εν μέσω υμών». Και βλέπεις ότι ουδέν το πρόσφατο υπάρχει στην Τριάδα. Γι' αυτό, ούτε η ουσία υπάρχει πριν από την έξη, ούτε η έξη πριν από την ουσία.

Και πάλι: Έχε θάρρος, Σιών, ας μην παραλύσουν τα χέρια σου· ο Κύριος ο Θεός είναι μέσα σου, δυνατός να σε σώσει. Και ο Αγγαίος λέει: Εγώ είμαι μαζί σας, λέει ο Κύριος, και το πνεύμα μου παραμένει επάνω σας. Και ο Ζαχαρίας λέει: Χαίρε πάρα πολύ, θυγατέρα της Σιών, διότι ιδού εγώ έρχομαι και θα κατασκηνώσω ανάμεσά σου, λέει ο Κύριος.

Πώς πρέπει όμως να κατανοηθεί εκείνο στο βιβλίο της Εξόδου: «Και αφού σηκώθηκε νωρίς το πρωί ο Μωυσής, ανέβηκε στο όρος Σινά, όπως ακριβώς του παρήγγειλε ο Κύριος. Και πήρε ο Μωυσής τις πέτρινες πλάκες. Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη, και στάθηκε εκεί, και μίλησε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος από το πρόσωπο του Κυρίου.» Ποιος Κύριος, άραγε, μίλησε στο όνομα του Κυρίου; Και ποιος Κύριος πέρασε από το πρόσωπο του Κυρίου; Και τι σημαίνει αυτό που ειπώθηκε στον Ιακώβ: «Εγώ είμαι αυτός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού;» Πώς εξηγείται και το: «Ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού;» Ποιον, και ποιου Θεού; Λέει ο Μωυσής: «Και έθεσε ο Κύριος προθεσμία, λέγοντας: Την αυριανή ημέρα θα κάνει ο Κύριος αυτό το πράγμα πάνω στη γη.» Και πάλι: «Έχε θάρρος, Ζοροβάβελ, διότι εγώ είμαι μαζί σας, και ο Λόγος μου ο αγαθός, και το Πνεύμα μου βρίσκονται ανάμεσά σας.» Ποια ανάγκη υπήρχε λοιπόν να αναφερθούν τρία, εάν το καθένα δεν υπάρχει σε δική του υπόσταση; Και πάλι: «Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Κατέβα και δώσε αυστηρή παραγγελία στον λαό, και αγνισέ τους σήμερα και αύριο, και ας πλύνουν τα ενδύματά τους, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα. Διότι την τρίτη ημέρα θα κατέβει ο Κύριος στο όρος Σινά, μπροστά σε όλο τον λαό.» Και δεν είπε: «Θα κατέβω». «Και θα συμβεί τις έσχατες ημέρες, λέει ο Κύριος, να εκχύσω από το Πνεύμα μου πάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι γιοι σας, και οι θυγατέρες σας θα δουν ενύπνια.»

ΚΒʹ. Περί του Αγίου Πνεύματος. Ο Ησαΐας: «Και τώρα ο Κύριος απέστειλε εμένα, και το Πνεύμα του.» Από την Έξοδο: «Και είπε στον Μωυσή: Ανέβασέ μου εβδομήντα πρεσβυτέρους, και θα λάβω από το Πνεύμα που είναι επάνω σου, και θα το εκχέω σε αυτούς, και θα σε συνδράμω.» Ο Δαβίδ: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και Πνεύμα ευθές εγκαίνισε στα έγκατά μου, και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με.» Και πάλι: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου;» Ο Ιώβ: «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με δημιούργησε.» Και πάλι: «Υπάρχει πνεύμα στους θνητούς, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει.» Και πάλι: «Ζει ο Κύριος, ο οποίος έτσι με έκρινε, και ο Παντοκράτορας, ο οποίος πίκρανε την ψυχή μου. Θείο δε Πνεύμα είναι αυτό που παραμένει στα ρουθούνια μου.» Ο Ζαχαρίας: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, και το Πνεύμα μου στέκεται στο μέσο σας.» Ο Σολομών: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη.» Ο Ησαΐας: «Παρόξυναν το Άγιο Πνεύμα, και στράφηκε εναντίον τους με έχθρα. — Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου.» Ο Ιωήλ: «Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες, θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε αυτήν που πιστεύει, «και στους γιους σας, και στις θυγατέρες σας», και τα εξής. Ο Ησαΐας: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για τον λόγο αυτό με έχρισε», και, «Θα αναπαυθούν επάνω του επτά πνεύματα.» Και, «Κατέβηκε το Πνεύμα του Κυρίου και τους οδήγησε.»

Και ο Ιώβ επίσης λέγει: Ζει ο Κύριος, ο οποίος με έκρινε κατ' αυτόν τον τρόπο, και ο Παντοκράτωρ, ο οποίος πίκρανε την ψυχή μου, και το θείο Πνεύμα που παραμένει στους μυκτήρες μου. Και ο Ζαχαρίας, μιλώντας εκ προσώπου του Θεού και Πατρός, αναφέρει: Εγώ είμαι μαζί σας, και ο Λόγος μου, και το Πνεύμα μου. Και ο Ησαΐας: Τώρα ο Κύριος απέστειλε εμένα, και το Πνεύμα του.

Και πάλι, ότι «Το Άγιο Πνεύμα δίνει μαρτυρία σε εμένα από πόλη σε πόλη, λέγοντας», και τα εξής· και ο προφήτης: «Το Πνεύμα μου, λέει, παρίσταται ανάμεσά σας»· ο δε Κύριος: «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί βρίσκομαι ανάμεσά τους»· και, «Ο Κύριος με απέστειλε, και το Πνεύμα Του»· «Να προσέχετε τους εαυτούς σας και ολόκληρο το ποίμνιο, στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σας έθεσε επισκόπους και διακόνους». Δες τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, και την αυθεντία και την εξουσία του.

Και ο μεν θείος Ιεζεκιήλ λέγει: «Με ανέλαβε το Πνεύμα και με οδήγησε στη γη των Χαλδαίων σε όραμα, εν Πνεύματι Θεού». Ο δε ενδέκατος από τους προφήτες, ο Ζαχαρίας, λέει: «Και τους λόγους σου εξαπέστειλε ο Κύριος ο Παντοκράτωρ με το Πνεύμα Του». Και ο Μιχαίας: «Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου». Ο δε Αγγαίος: «Διότι εγώ είμαι μαζί σας, λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ, και το Πνεύμα μου βρίσκεται ανάμεσά σας». Και στον Ιώβ έχει γραφτεί: «Το Πνεύμα του Κυρίου είναι που με δημιούργησε, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι που με διδάσκει». Ενώ στη Σοφία: «Διότι υπάρχει σε αυτήν Πνεύμα άγιο νοερό, απαύγασμα αιώνιου φωτός». Και πάλι: «Διότι το άφθαρτο Πνεύμα σου υπάρχει στα πάντα». Και στους Κριτές: «Ήλθε σε αυτόν το Πνεύμα του Κυρίου και έκρινε τον Ισραήλ». Και: «Ήλθε στον Ιεφθάε το Πνεύμα του Κυρίου». Και: «Όρμησε το Πνεύμα του Κυρίου πάνω στον Σαμψών». Στους δε Αριθμούς: «Θα πάρω από το Πνεύμα που είναι πάνω σου και θα το θέσω πάνω σε αυτούς»· και: «Είθε να γινόταν όλος ο λαός του Κυρίου προφήτες, όταν δώσει ο Κύριος το Πνεύμα Του σε αυτούς». Ενώ στη Γένεση: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Αλλά μέχρι πότε θα προσπαθούμε να αριθμήσουμε τα αναρίθμητα;

Αυτό που από παλιά θρυλούνταν, ότι δηλαδή τα πράγματα είχαν ανάγκη οικουμενικής συνόδου, εμείς σήμερα το εκπληρώσαμε και προσφέραμε καθετί δικό μας. Δώσε, λοιπόν, και εσύ τα δικά σου για την ολοκλήρωση όσων αρχίσαμε. Διότι μπορείς, αν μόνο το θελήσεις, και η θέλησή σου αποτελεί τετελεσμένη πράξη. Πες και σε εμάς όπως παλαιότερα μέσω του προφήτη σου: «Ιδού εγώ είμαι μαζί σας, και το πνεύμα μου βρίσκεται ανάμεσά σας»· διότι με τη δική σου παρουσία, όλα πλέον θα γίνουν ευνοϊκά και ομαλά.

Πες και σε εμάς, όπως παλαιότερα μέσω του προφήτη σου: Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας, και το Πνεύμα μου παραμένει ανάμεσά σας.