Πατερικές αναφορές στο ΑΓΓΑΙΟΣ 2:9

«Ποιος από εσάς είδε αυτόν τον οίκο στην προηγούμενη δόξα του; Και πώς τον βλέπετε τώρα, λέει, σαν να μην υπάρχει μπροστά σας; Ζω εγώ, λέει ο Κύριος, και η έσχατη δόξα αυτού του οίκου θα είναι μεγάλη, μεγαλύτερη από την πρώτη, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ». Διότι, σε σύγκριση με τον ναό που βρισκόταν στα Ιεροσόλυμα, ανεγέρθηκαν σε όλη την οικουμένη ναοί, δηλαδή εκκλησίες, πολύ μεγαλύτεροι και πλουσιότεροι, οι οποίοι έχουν το σεπτό θυσιαστήριο προς δόξαν Χριστού. «Πλάτυνε, λοιπόν», λέει, «τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου. Διότι το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσεις σε ερειπωμένες πόλεις». Επειδή η Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη έγινε μητέρα και τροφός πάρα πολλών αγίων και αγαθών ανδρών, και γέννησε πολλούς άρχοντες και ηγέτες λαών, ώστε να καθοδηγούν πολλά έθνη, εξαιτίας της ικανότητάς τους να διατυπώνουν τον αλάνθαστο λόγο της μυσταγωγίας και να μη στερούνται της ποιμαντικής τέχνης. Σε αυτούς και ο ίδιος ο Σωτήρας, επειδή ακριβώς κατόρθωσαν μια ένδοξη και ευδόκιμη ζωή, υπόσχεται ως κληρονομιά την καθοδήγηση λαών και στον μέλλοντα αιώνα. Διότι, κατά τη διανομή των ταλάντων, σε εκείνους που επιστρέφουν διπλάσιο αυτό που τους δόθηκε, λέει: «Να έχεις εξουσία πάνω σε δέκα πόλεις». Και σε άλλον πάλι: «Να έχεις εξουσία πάνω σε πέντε πόλεις». Επομένως, το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη.

Διότι, όπως ακριβώς όταν απομάκρυνε τον Ισραήλ από τις θυσίες του νόμου, έλεγε αναγκαίως: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους· διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του αγρού, τα κτήνη στα όρη, και τα βόδια»· έτσι και εδώ, απορρίπτοντας τον υλικό κόσμο, και ζητώντας μάλλον τον νοητό, λέει: «δικό μου είναι το ασήμι και δικό μου το χρυσάφι», δηλαδή: «Απέχω και είμαι πλήρης και δεν έχω ανάγκη από κανένα τέτοιο πράγμα· ας προσέλθει μάλλον αυτός που έχει ορθή πίστη, αυτός που διαπρέπει με τα καυχήματα της αρετής, αυτός που είναι στολισμένος με την αγάπη προς εμένα, ο καθαρός στην καρδιά, ο πτωχός στο πνεύμα, ο φιλεύσπλαχνος και αγαθός». Διότι, συγκεντρωμένοι κατ' αυτόν τον τρόπο στον δικό μου ναό, δηλαδή στην Εκκλησία, θα την αναδείξουν ένδοξη και περίβλεπτη. <Διότι μεγάλη θα είναι η δόξα αυτού του οίκου, η έσχατη ανώτερη από την πρώτη, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και σε αυτόν τον τόπο θα δώσω ειρήνη, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και ειρήνη ψυχής ως απόκτημα σε καθέναν που εργάζεται για να ανοικοδομήσει αυτόν τον ναό.> Διότι πραγματικά, κατά τον καιρό της παρουσίας του Σωτήρος μας, ο θείος ναός αναδείχθηκε ασυγκρίτως πιο ένδοξος, και τόσο ανώτερος και υπερέχων από τον παλαιό, όσο θα θεωρούσε κανείς ότι διαφέρει η εν Χριστώ και ευαγγελική λατρεία από την κατά τον νόμο λατρεία, και η αλήθεια από εκείνα που ήταν σκιές.

Και βέβαια ο προφήτης Ιερεμίας, θρηνώντας τον ως πεσμένο και κλονισμένο, έλεγε: «Ο οίκος του Ισραήλ έπεσε, δεν υπάρχει κανείς που να τον ανορθώσει». Επειδή δηλαδή συμπεριφέρθηκαν με ασέβεια απέναντι στον Χριστό, γι' αυτόν τον λόγο έπεσε και πλέον δεν υπήρχε κανείς που να τον ανορθώσει. Όμως, ανορθώθηκε μέσω του Χριστού και μετασκευάστηκε προς το καλύτερο, με την ένταξη των εθνών σε αυτόν και με την ανάδειξη μέσα στον κόσμο της Εκκλησίας, «η οποία είναι οίκος του ζώντος Θεού», και του κάλλους της οποίας έγινε εραστής ο Κύριος και Θεός των πάντων. Ότι δηλαδή ο ναός που ανεγέρθηκε στους έσχατους καιρούς, τουτέστιν η Εκκλησία, είναι ασυγκρίτως καλύτερος από τον πρώτο, το επιβεβαίωσε πλήρως λέγοντας δια στόματος του προφήτη Αγγαίου: «Ποιος από εσάς είναι εκείνος που είδε τον οίκο αυτόν στην προηγούμενη δόξα του; Και πώς τον βλέπετε εσείς τώρα, σαν να μην υπάρχει ενώπιόν σας;». Και λίγο παρακάτω: «Διότι μεγάλη θα είναι η έσχατη δόξα του οίκου τούτου, περισσότερο από την πρώτη, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ».

Και μετά από άλλα λέει πάλι: «Δικό μου είναι το ασήμι και δικό μου το χρυσάφι, λέει ο Κύριος ο παντοκράτορας, διότι η έσχατη δόξα αυτού του οίκου θα είναι μεγαλύτερη από την πρώτη, λέει ο Κύριος ο παντοκράτορας· και σε αυτόν τον τόπο θα δώσω ειρήνη.» Και ειρήνη ψυχής προς σωτηρία σε καθέναν που οικοδομεί για να ανεγείρει αυτόν τον ναό. Και χωρίς κόπο θα μπορούσε κανείς να συγκεντρώσει τα χωρία μέσω των οποίων μας προδιαγραφόταν ο Χριστός ήδη από τα παλαιά χρόνια.

Αντί δε του: «διότι θα περικυκλωθούν από πέτρα σαν από χαράκωμα και θα ηττηθούν, ενώ εκείνος που φεύγει θα αιχμαλωτιστεί, αυτά λέει ο Κύριος», ο Σύμμαχος το απέδωσε ως εξής: «η πέτρα του», προφανώς εννοώντας του Ασσυρίου, «θα παρέλθει φοβερή και θα ηττηθούν οι άρχοντές του, λέει ο Κύριος». «Πέτρα» δε ονομάζει τους Ασσυρίους, δηλαδή το άλλοτε στερεό, βέβαιο και ισχυρό στοιχείο της βασιλείας του, το οποίο «θα παρέλθει», όπως αναφέρει ο λόγος, υπονοώντας την καθαίρεση της δυναστείας των Ασσυρίων. Έπειτα λέει: «Μακάριος αυτός που έχει σπέρμα στη Σιών και οικείους στην Ιερουσαλήμ». Και μέσω αυτού προτρέπει εκείνους που ξεκίνησαν για την Αίγυπτο να μην αναχωρήσουν από τον τόπο όπου βρισκόταν ο ναός του Θεού· αλλά και μακαρίζει όσους θα έχουν «σπέρμα στη Σιών και οικείους στην Ιερουσαλήμ», διότι αυτή πρόκειται να ανανεωθεί και να ανακτήσει πάλι τη δική της δόξα, ίσως και ανώτερη από εκείνη που είχε πρωτύτερα. Γι' αυτό ελέχθη σε άλλα [χωρία]: «και η έσχατη δόξα αυτού του οίκου θα είναι υπέρτερη από την πρώτη». Πρέπει δε να γνωρίζουμε, ότι τη λέξη «μακάριος» κανένας από τους ερμηνευτές δεν την έχει χρησιμοποιήσει.

Καθώς ο Λόγος προαγόρευε ότι έπρεπε να απολαύσει αυτά τα αγαθά εκείνη που έγινε έρημη για χάρη του Θεού, αυτός ο νέος και καλός μας Ζοροβάβελ, εισακούοντας με την οξεία ακοή της διάνοιάς του, μετά από την πικρή εκείνη αιχμαλωσία και το βδέλυγμα της ερημώσεως, δεν παρέβλεψε το νεκρό πτώμα· απεναντίας, αφού πρώτα απ' όλα κατέστησε ίλεω τον Πατέρα με παρακλήσεις και ικεσίες μαζί με την κοινή ομοφροσύνη όλων σας, και αφού προσέλαβε ως σύμμαχο και συνεργό τον μόνο ζωοποιό των νεκρών, ανήγειρε την πεσούσα, αφού προηγουμένως την καθάρισε και τη θεράπευσε από τα δεινά. Και δεν την περιέβαλε με την αρχαία και παλαιά στολή, αλλά με εκείνη για την οποία καθοδηγήθηκε εκ νέου από τους θείους χρησμούς, οι οποίοι λέγουν σαφώς τα εξής: «η έσχατη δόξα του οίκου τούτου θα είναι ανώτερη από την προηγούμενη».

Αλλά ούτε και το δάπεδο, επομένως, δεν το άφησε παραμελημένο· και αφού το λάμπρυνε εξαιρετικά με μαρμάρινο λίθο και με κάθε είδους διάκοσμο, προχώρησε πλέον και στα εξωτερικά μέρη του ναού, κατασκευάζοντας έντεχνα στις δύο πλευρές εξέδρες και τεράστια οικήματα, τα οποία συνδέονταν στις πλευρές με τον κυρίως ναό και ενώνονταν με τις εισόδους που οδηγούσαν στον κεντρικό οίκο. Αυτά ακριβώς κατασκεύαζε ο δικός μας ειρηνικότατος Σολομών, ο οποίος οικοδόμησε τον ναό του Θεού, για εκείνους που είχαν ακόμη ανάγκη καθάρσεως και εξαγνισμού δια του ύδατος και του Αγίου Πνεύματος, έτσι ώστε η προφητεία που προαναφέρθηκε να μην είναι πλέον λόγια, αλλά να έχει γίνει πράξη· διότι πραγματοποιήθηκε και τώρα αληθινά ισχύει ότι «η έσχατη δόξα του οίκου τούτου θα είναι μεγαλύτερη από την προηγούμενη». Επειδή έπρεπε και ήταν φυσικό επόμενο, εφόσον ο Ποιμένας και Δεσπότης της καταδέχτηκε μία φορά για πάντα τον θάνατο υπέρ αυτής, και μετά το πάθος μετέβαλε σε λαμπρό και ένδοξο το φθαρτό σώμα που είχε ενδυθεί για χάρη της, οδηγώντας την ίδια τη σάρκα που είχε διαλυθεί από τη φθορά προς την αφθαρσία, έτσι και αυτή ομοίως να γευτεί τους καρπούς των οικονομιών του Σωτήρος. Διότι, έχοντας λάβει από Αυτόν υπόσχεση πολύ ανώτερη και από αυτά, ποθεί να απολαύσει την πολύ μεγαλύτερη δόξα της παλιγγενεσίας κατά την ανάσταση του άφθαρτου σώματος, μαζί με τη φωτεινή χορεία των αγγέλων στα βασίλεια του Θεού που βρίσκονται πέραν των ουρανών, μαζί με τον ίδιο τον Χριστό Ιησού, τον Πανευεργέτη και Σωτήρα, διαρκώς στους αιώνες που ακολουθούν.

Διότι δεν εγκαταλείφθηκε, αλλά έτυχε επισκοπής μετά από όχι πολύ χρόνο, κατά τον οποίο αξιώθηκε ανανέωσης μεγαλύτερης από την προηγούμενη, ώστε κάποιος από τους προφήτες να προφητεύσει ότι βεβαίως «η έσχατη δόξα αυτού του οίκου θα είναι μεγαλύτερη από την προηγούμενη». Μετά όμως από τον λόγο του Σωτήρα μας, το πώς εγκαταλείφθηκαν και ο οίκος τους 〈με απόφαση του Θεού〉 οδηγήθηκε σε έσχατη ερήμωση, σε όσους φθάνουν σε εκείνους τους τόπους η ίδια η όψη επιδεικνύει το αποτέλεσμα του λόγου. Εξάλλου και ο χρόνος που παρήλθε, όντας πολυετής και μακρός, ώστε όχι μόνο να είναι διπλάσιος από την εβδομηκονταετή ερήμωση που συνέβη στη Βαβυλώνα, αλλά να υπερβαίνει και το τετραπλάσιό της, επιβεβαιώνει την απόφαση του Σωτήρα μας. Όταν 〈δε πάλι και σε κάποιον άλλο χρόνο〉 ο μεν 〈Σωτήρας〉 βάδιζε γύρω από το 〈προαναφερθέν〉 ιερό, και οι μαθητές του, θαυμάζοντας υπερβολικά τα οικοδομήματα του περιβόλου και το μέγεθος και το κάλλος αυτού [του] ίδιου του ιερού, του τα έδειχναν, «Εκείνος 〈αποκρινόμενος τους είπε: δεν τα βλέπετε όλα αυτά; Σας λέγω ότι δεν πρόκειται να αφεθεί εδώ λίθος επί λίθου που να μην κατακρημνιστεί〉». Και το ότι βέβαια ήταν αξιοθέατα όλα τα στοιχεία της οικοδομής, καθώς και της υπόλοιπης κατασκευής του εκεί ναού, το μαρτυρούν οι ιστορικές πηγές. Ως δείγμα μάλιστα διασώζονται ακόμη μέχρι σήμερα κάποια λείψανα, μέσω των οποίων γίνονται αντιληπτά τα ίχνη των παλαιών κατασκευασμάτων.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΙΣΙΔΩΡΟ. Αν και μπορώ να αποδείξω από όλες τις Ιερές Γραφές ότι τα ιουδαϊκά πράγματα έχουν παρέλθει οριστικά και δεν πρόκειται να γνωρίσουν παλιγγενεσία, θα προσπαθήσω να αποδείξω τον παντελή αφανισμό τους από την ίδια ακριβώς τη ρήση στην οποία στηρίχθηκε ο Ιουδαίος που αντιδίκησε μαζί σου, νομίζοντας ότι αυτά θα αναστηθούν. Ποια είναι λοιπόν αυτή η ρήση, για την οποία εκείνος υπερηφανεύεται; Λέει: «Και θα είναι η έσχατη δόξα αυτού του οίκου μεγαλύτερη από την πρώτη». Αλλά πριν προχωρήσω στην ερμηνεία, δεν ξέρω τι να κάνω, αν πρέπει να κατακρίνω την αμάθειά του ή να μισήσω την κακουργία του.

Και η έσχατη δόξα αυτού του οίκου θα είναι μεγαλύτερη από την πρώτη. Εδώ πρόσεξέ με καλά. Ο Ζοροβάβελ ανέλαβε τη δεύτερη οικοδόμηση, και έχει ειπωθεί προφητεία για αυτόν: «Τα χέρια του Ζοροβάβελ θεμελίωσαν αυτόν τον οίκο και τα χέρια του θα τον ολοκληρώσουν». Το «θεμελίωσαν» δείχνει αφενός την παντελή ερήμωση μετά τη Βαβυλώνα, και αφετέρου δείχνει τη δεύτερη οικοδόμηση. Επειδή λοιπόν ανοικοδομήθηκε ο ναός και έφτασε σε λαμπρότερη ευπρέπεια από την προηγούμενη, όταν οι Ιουδαίοι έσφαλαν ξανά στα σχετικά με τον Χριστό, παραδόθηκε στα χέρια των Ρωμαίων, τα οποία τον κατεδάφισαν έως το έδαφος. Αν λοιπόν επρόκειτο να ανοικοδομηθεί ξανά, θα έλεγε: «Η δεύτερη δόξα αυτού του οίκου θα είναι μεγαλύτερη από την πρώτη». Το ότι όμως λέει «η έσχατη μεγαλύτερη από την πρώτη», καθόρισε τη δεύτερη ως έσχατη· όπως ακριβώς δεν υπάρχει προγενέστερη της πρώτης, έτσι δεν υπάρχει και μεταγενέστερη της έσχατης.

Και θα πω για ποιον λόγο ελέχθη και εκείνο. Διότι ο προφήτης Αγγαίος, επειδή συνεχώς υποσχόταν στους Ιουδαίους, μετά την επιστροφή από τη Βαβυλώνα, ότι θα τους δείξει τον ναό στην προηγούμενή του μορφή, και επειδή κάποιοι δεν πίστευαν τα λεγόμενα και θεωρούσαν σχεδόν αδύνατο το να εμφανιστεί ξανά τέτοιος ο οίκος μετά την τέφρα και τη σκόνη· εκείνος, για να διαλύσει την απιστία τους, λέει αυτά εκ προσώπου του Θεού, σαν να έλεγε: Τι φοβάστε; Και γιατί δυσπιστείτε; Δικό μου είναι το αργύριο και δικό μου είναι το χρυσίο, και δεν έχω την ανάγκη να δανειστώ από άλλους για να καλλωπίσω έτσι τον οίκο. Και για να αποδείξει ότι αυτό εννοεί, πρόσθεσε: Και θα είναι η έσχατη δόξα του οίκου τούτου ανώτερη από την πρώτη. Ας μην προσθέτουμε, λοιπόν, ιστούς αραχνών στον βασιλικό μανδύα.

Και ποια βλάβη προκύπτει από αυτό; Πολλοί μιαροί, αγύρτες και ακόλαστοι, οι οποίοι δεν είναι άξιοι ούτε αυτόν τον ήλιο να βλέπουν, ούτε να ζουν, ούτε να αναπνέουν, απολαμβάνουν μεγάλη ευπορία, ανατρέποντας τα πάντα, αρπάζοντας τα σπίτια των χηρών, λυμαινόμενοι τα ορφανά και επιδεικνύοντας αλαζονεία απέναντι στους πιο αδύναμους. Θέλοντας, λοιπόν, ο διάβολος να πείσει τους ανθρώπους ότι κάθε πλούτος προέρχεται άνωθεν και αποτελεί δωρεά του Θεού, προκειμένου εξαιτίας αυτού να προσάψει μεγάλη βλασφημία στον Δεσπότη, πήρε μια ρήση από τη Γραφή που λέει: «Δικό μου είναι το ασήμι, και δικό μου το χρυσάφι», και πρόσθεσε μιαν άλλη που δεν υπάρχει στη Γραφή, λέγοντας: «Και σε όποιον θέλω, θα τα δώσω». Ο προφήτης Αγγαίος, όμως, δεν λέει έτσι· αντίθετα, όταν οι Ιουδαίοι επέστρεψαν από τη βάρβαρη γη και επρόκειτο να ανοικοδομήσουν τον ναό και να τον επαναφέρουν στην προηγούμενη ευπρέπειά του, επειδή βρίσκονταν σε αμηχανία, καθώς τους περικύκλωναν εχθροί, υπήρχε πολλή φτώχεια και δεν διαφαινόταν από πουθενά καμία ευπορία, θέλοντας να τους οδηγήσει σε αγαθές ελπίδες και να τους πείσει να έχουν θάρρος για την τελική έκβαση, λέει εκ προσώπου του Θεού: «Δικό μου είναι το ασήμι, και δικό μου το χρυσάφι, και η έσχατη δόξα του οίκου τούτου θα είναι ανώτερη από την πρώτη».

«Για να διηγηθείτε σε άλλη γενεά». Άλλος ερμηνευτής λέει: «Σε μεταγενέστερη γενεά». Διότι αυτός είναι ο Θεός μας στους αιώνες των αιώνων. Αυτός θα μας ποιμάνει στους αιώνες. Το γιατί βέβαια δίνει αυτές τις παραγγελίες, το να περιέρχονται δηλαδή την πόλη, να μετρούν τους πύργους, να προσέχουν τα οικοδομήματα, να αναλογίζονται την ομορφιά της, να υπολογίζουν τους περιβόλους και τα τείχη της, να καταμετρούν τις οικίες και τα ανάκτορα, δεν υπάρχει ανάγκη από δική μας ερμηνεία· διότι ο ίδιος ο λόγος διασαφηνίζει τον εαυτό του. Επειδή, αφού είπε αυτά, πρόσθεσε αμέσως και την αιτία. Ποια είναι λοιπόν αυτή; «Για να διηγηθείτε», λέει, «σε άλλη γενεά». Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Γεμίστε με αγαλλίαση, χαρείτε, σκιρτήστε. Αλλά όχι απλώς, ούτε επιπόλαια, αλλά με ακρίβεια να κατανοήσετε τη δύναμή της. Διότι, επειδή είχε μεταβληθεί σε ερείπιο, επειδή ξεριζώθηκε σύρριζα και το έδαφός της σχεδόν είχε χαθεί, και είχαν απελπιστεί για τη μεταβολή της προς το καλύτερο, ώστε να λένε: «Ξεράθηκαν τα οστά μας, έχουμε χαθεί, έχουμε εξολοθρευτεί», και δεν περίμεναν ότι θα την ανακτήσουν· την ανέκτησαν όμως, και μάλιστα όχι τέτοια όπως την έχασαν, αλλά πολύ καλύτερη και λαμπρότερη, και πιο επιφανή, και μεγαλύτερη, και πιο εύπορη, και πιο δυνατή, και πιο ευρύχωρη στα οικοδομήματα, στα αγαθά, στη δύναμη, στην αφθονία των υπαρχόντων της. «Διότι θα είναι», λέει, «η έσχατη δόξα αυτού του οίκου μεγαλύτερη από την προηγούμενη».

Εάν λοιπόν στους ανθρώπους υπάρχει τόσο μεγάλο έλεος και τέτοια περιφρόνηση της κοσμικής δόξας, ώστε να απαλλάσσουν από εκείνη τη δουλεία τις γυναίκες που πολλές φορές εξευτελίστηκαν στο πορνείο και να τις κατατάσσουν στη θέση των νόμιμων συζύγων, πολύ περισσότερο θα συμβεί αυτό από τον Θεό, και μάλιστα για τις ψυχές που από την άνωθεν ευγένεια έπεσαν, εξαιτίας της τυραννίας του διαβόλου, στο πορνείο της παρούσας ζωής. Και θα βρεις τους προφήτες γεμάτους από τέτοια παραδείγματα, όταν απευθύνονται στην Ιερουσαλήμ. Διότι και εκείνη είχε εκπέσει στην πορνεία, σε μια πορνεία πρωτοφανή, όπως ακριβώς λέει και ο Ιεζεκιήλ: «Σε όλες τις πόρνες δίνονται μισθώματα, εσύ όμως προσέφερες μισθώματα στους εραστές σου, και συνέβη σε σένα κάτι το διεστραμμένο, περισσότερο από όλες τις γυναίκες». Και πάλι κάποιος άλλος λέει: «Κάθισες να τους περιμένεις σαν ερημωμένη κορώνη». Αυτήν, λοιπόν, που πόρνευσε κατ' αυτόν τον τρόπο, την ανακαλεί και πάλι πίσω ο Θεός. Διότι και η αιχμαλωσία που συνέβη, δεν έγινε τόσο για τιμωρία όσο για επιστροφή και διόρθωση· επειδή, εάν ο Θεός ήθελε να τους τιμωρήσει οριστικά, δεν θα τους επανέφερε πάλι στην πατρίδα τους, ούτε θα ανακατασκεύαζε μεγαλύτερη και λαμπρότερη και την πόλη και τον ναό. «Διότι», λέει, «η έσχατη δόξα αυτού του οίκου θα υπερβεί την προηγούμενη». Εάν λοιπόν ο Θεός δεν απέκλεισε από τη μετάνοια εκείνη που πολλές φορές εξέπεσε στην πορνεία, πολύ περισσότερο θα αναλάβει και θα στηρίξει τη δική σου ψυχή, η οποία έπεσε σε αυτό το παράπτωμα για πρώτη φορά.

«Στον οίκο σου πρέπει αγιότητα, Κύριε, εις μακρότητα ημερών.» «Εισέλθετε στις πύλες του με δοξολογία.» «Ας τον υψώσουν σε σύναξη του λαού.» «Ανοίξτε μου τις πύλες της δικαιοσύνης, για να εισέλθω μέσα από αυτές,» κ.λπ. «Ευφράνθηκα για εκείνους που μου είπαν: Θα πορευθούμε στον οίκο του Κυρίου.» «Ο Κύριος βρίσκεται στον άγιο ναό του, ας στέκεται με ευλάβεια ενώπιόν του όλη η γη.» «Η έσχατη δόξα αυτού του οίκου θα είναι μεγαλύτερη από την πρώτη, λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ.» «Ελάτε, ας ανεβούμε στο όρος του Κυρίου, και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ. Θα μας αναγγείλει την οδό του.» «Ο οίκος μου θα ονομαστεί οίκος προσευχής για όλα τα έθνη.» «Πόσο μεγάλος είναι ο οίκος του Θεού, και εκτεταμένος ο τόπος της κτίσεώς του! Μεγάλος, και δεν έχει τέλος· υψηλός και αμέτρητος.» «Εσύ είσαι ο Πέτρος, και πάνω σε αυτήν την πέτρα θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου, και οι πύλες του άδη δεν θα την κατανικήσουν.»

Διότι η πίστη επέχει θέση αληθείας, και η αγαθή συνείδηση καταλαμβάνει τη θέση της θείας αγάπης, η οποία νοείται αλληγορικά μέσω των γυναικών, στην οποία δεν υπάρχει απολύτως καμία παράβαση των θείων εντολών. Αυτός είναι εκείνος που ανοικοδόμησε στον εαυτό του, μέσω άρρητης και αδιαίρετης ένωσης, την πεσμένη σκηνή του Δαβίδ, εννοώ δηλαδή τη φύση που φθάρηκε από τον θάνατο εξαιτίας της αμαρτίας. Αυτός είναι ο Ζοροβάβελ, ο οποίος ανέγειρε με δόξα τον πεσμένο οίκο του Θεού, για τον οποίο λέει το Άγιο Πνεύμα: «Η έσχατη δόξα του οίκου αυτού θα είναι μεγαλύτερη από την προηγούμενη». Διότι ο Λόγος ήλθε σε μια δεύτερη κοινωνία με τη φύση, πολύ πιο παράδοξη από την προηγούμενη· καθόσον, αφού πρώτα μετέδωσε από το ανώτερο, ύστερα μετείχε θεληματικά στο κατώτερο, ώστε και την εικόνα να σώσει και τη σάρκα να καταστήσει αθάνατη και, αφού εξαφανίσει εντελώς τον λόγο του όφεως που ενσταλάχθηκε στη φύση, να παρουσιάσει και πάλι τη φύση καθαρή από την κακία όπως εξαρχής, υπερέχοντας έναντι της πρώτης πλάσης χάρη στη θέωση. Επίσης, όπως εξαρχής την έφερε στην ύπαρξη ενώ δεν υπήρχε, έτσι και να τη διασώσει αφού είχε καταρρεύσει, θωρακίζοντάς την απέναντι στην πτώση μέσω της ατρεψίας, και να εκπληρώσει γι' αυτήν όλη τη βουλή του Θεού και Πατέρα, θεώνοντάς την με τη δύναμη της ενανθρώπησης.

οβ'. Αλλά τα σχετικά με τον Μωυσή και τα έργα εκείνων των παλαιών ας λάβουν τέλος. Θα προχωρήσω τώρα σε όσα έγιναν περίφημα πολλά χρόνια αργότερα, κατά την εποχή της δόξας των Ιουδαίων. Δοξασμένος ήταν ο ναός του Σολομώντα, πώς θα μπορούσε άλλωστε να μην είναι; Αφού και αυτός ήταν οίκος και πρόσταγμα του Θεού, και πόσο σπουδαίο ήταν εκείνο το περίτεχνο και ξακουστό οικοδόμημα του σοφού και κραταιού βασιλιά. Και τι άλλο να πει κανείς, αφού ήταν έργο του Σολομώντα; Διότι, αξιοποιώντας άφθονη φιλοτιμία, πολυτέλεια και πάρα πολλά έξοδα, κέρδιζε άριστα την καλή φήμη και τη δόξα που απέρρεε από τα έργα του. Έπειτα, όταν εκείνος καταστράφηκε, ο ναός που ανοικοδομήθηκε μετά από αυτόν αναδείχθηκε, βεβαίως, λαμπρότερος, τόσο σε δόξα και λαμπρότητα οικοδόμησης, όσο και στα υπόλοιπα. Αυτά εξάλλου τα δηλώνει και ο προφητικός λόγος: Διότι «μεγάλη», λέει, «θα είναι η έσχατη δόξα αυτού του οίκου, υπέρτερη από την πρώτη. Και σε αυτόν τον τόπο θα δώσω ειρήνη, λέει ο Κύριος ο παντοκράτορας, και ειρήνη ψυχής προς σωτηρία σε καθέναν που κτίζει για να αναστηλώσει αυτόν τον ναό».

Θα σου υπενθυμίσω μια παλαιά και θεία ιστορία. Εκείνος ο περίφημος ναός, το μεγάλο θαύμα της οικουμένης, τον οποίο ο Σολομών αφιέρωσε στον Θεό στα Ιεροσόλυμα, είχε πυρποληθεί και καταστραφεί από τον Ναβουζαρδάν. Έπειτα, όταν ο λαός απελευθερώθηκε από την αιχμαλωσία, ο μεν Θεός προέτρεπε τους πάντες στην εκ νέου ανοικοδόμηση του θείου οίκου, αλλά η ανθρώπινη αδυναμία, αναλογιζόμενη τον εαυτό της, δεν έβρισκε το θάρρος για το έργο, θεωρώντας το δυσκατόρθωτο. Ο Αγγαίος λοιπόν, ο προφήτης, κινούμενος από τον Θεό, επιτιμά τους μικρόψυχους, συντρίβει την ασθένεια της απιστίας και υπόσχεται τα μεγαλύτερα και τα λαμπρότερα: λέγοντας ότι η έσχατη δόξα αυτού του οίκου θα είναι υπέρτερη από την πρώτη, λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ. Να θεωρείς ότι αυτά ηχούν και τώρα σε εσένα από το ίδιο Πνεύμα. Αυτά ας γίνουν για εσένα δροσιά, ένα ίαμα από τον Θεό για την πολλή σου αθυμία. Πόσες φορές επιθυμούσες να δεις έναν ναό ωραιότερο και πιο ευχάριστο; Έπειτα, το ένα ή το άλλο εμπόδιο που παρενέβαινε έψυχε τη θέρμη σου για το έργο. Τι γνωρίζεις, λοιπόν, εάν ο σοφός οικονόμος των υποθέσεών μας οδήγησε τα πράγματά σου με τέτοιον τρόπο, ώστε η προαίρεσή σου να γίνει ανάγκη και το έργο να μην είναι απλή επισκευή, αλλά εκ θεμελίων ανοικοδόμηση; Εκείνος, βέβαια, που το μηχανεύτηκε αυτό, θα κάνει και τα δυσχερή ευκολότερα και τα αδύνατα δυνατά. Ή μήπως είναι σοφός, αλλά όχι δυνατός; Ή δυνατός, αλλά όχι αγαθός; Ή μήπως είναι όλα αυτά, αλλά φρόντισε λιγότερο για τη δική Του δόξα;