Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 1:5

Αν όμως ο Ιουδαίος πει: «Αν είναι Υιός του Θεού, όπως λέτε, πώς ο Θεός είπε σ’ αυτόν σαν σε δούλο: “Ζήτησε από μένα, και θα σου δώσω;” και πάλι: “Εγώ σήμερα σε γέννησα;” Άραγε δεν του μιλά ως σε δούλο, επειδή ζητεί και λαμβάνει; Και δεν τον παρουσιάζει ως πρόσκαιρο, επειδή λέει: “Εγώ σήμερα σε γέννησα”; Αφού και εσείς οι Χριστιανοί λέτε ότι γεννήθηκε πριν από όλον τον κόσμο» — πες του τα εξής: Για το ότι ο Πατέρας λέει προς τον Υιό: «Ζήτησε από μένα, και θα σου δώσω», μη σκανδαλίζεσαι· γιατί πολλές φορές και ένας βασιλιάς λέει στον ίδιο του τον γιο από πολλή αγάπη: «Ζήτησέ μου, και θα σου δώσω ό,τι θέλεις». Και πάλι, για το «Εγώ σήμερα σε γέννησα», το λέει για τη γέννησή του κατά σάρκα· γιατί, με την ευδοκία του Πατέρα, γεννήθηκε από την αγία Θεοτόκο και Αειπάρθενο Μαρία. Σε ποιον, άλλωστε, από τους αγγέλους είπε ποτέ: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα;» Δεν είναι όλοι τους λειτουργικά πνεύματα, που αποστέλλονται για διακονία; Και πάλι αλλού λέει: «Εγώ θα είμαι γι’ αυτόν Πατέρας, και αυτός θα είναι για μένα Υιός». Αυτά τα είπε κατά το ανθρώπινο και σύμφωνα με την ένσαρκη οικονομία του· δεν δηλώνει την αιώνια γέννηση, αλλά εκείνη που συνδέθηκε με τους χρόνους. Διότι ο κατά φύση Υιός του Θεού έγινε και κατά φύση άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία, χωρίς να λαμβάνει αυτό κατά χάριν — γιατί το έχει αυτό κατά φύσιν· και το λαμβάνει πάλι ως άνθρωπος, εκείνο ακριβώς που είχε ως Θεός. Διότι, ενώ ήταν Ύψιστος, έγινε Θεός· αλλά ως Θεός ήταν πάντοτε Δεσπότης των όλων, ενώ ως άνθρωπος προσέλαβε τη δόξα που είχε ως Θεός· και ζήτησε όχι να λάβει όσα δεν είχε, αλλά να φανερωθούν όσα είχε, καθώς έχει γραφεί: «Θα τους ποιμάνεις με ράβδο σιδερένια», η οποία είναι η βασιλεία των Ρωμαίων· γιατί αυτήν, αφού την έδωσε ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, σε πιστούς και χριστιανούς βασιλείς, επιστατεί και συμβασιλεύει μαζί τους. Δι’ αυτού τα πιστά έθνη, που δόθηκαν ως κληρονομική κατάσχεση, ποιμαίνονται ώστε να πιστεύουν σ’ αυτόν. Γι’ αυτό και όλα τα έθνη, όσο κι αν συγκρούσθηκαν με τη βασιλεία των Χριστιανών, αν και νικήθηκαν, δεν την ανέτρεψαν, ούτε βέβαια θα την ανατρέψουν· καθώς έχει γραφεί στο βιβλίο των Ψαλμών για τη βασιλεία του Χριστού: «Η αλήθειά μου και το έλεός μου θα είναι μαζί του, και στο όνομά μου θα υψωθεί το κέρας του· και θα θέσω στη θάλασσα το χέρι του και στους ποταμούς τη δεξιά του. Αυτός θα με επικαλεστεί: Εσύ είσαι Πατέρας μου, Θεός μου και βοηθός της σωτηρίας μου. Και εγώ θα τον καταστήσω πρωτότοκο, υψηλό ανάμεσα στους βασιλείς της γης. Ως τον αιώνα θα φυλάξω γι’ αυτόν το έλεός μου, και η διαθήκη μου θα μένει πιστή σ’ αυτόν. Και θα διατηρήσω στον αιώνα του αιώνος το σπέρμα του και τον θρόνο του όσο διαρκούν οι ημέρες του ουρανού. Αν οι γιοι του εγκαταλείψουν τον νόμο μου», δηλαδή οι Χριστιανοί, «και δεν πορευθούν σύμφωνα με τις κρίσεις μου· αν βεβηλώσουν τα δικαιώματά μου και δεν φυλάξουν τις εντολές μου, θα επισκεφθώ με ράβδο τις ανομίες τους και με μάστιγες τις αδικίες τους· αλλά το έλεός μου δεν θα το απομακρύνω από επάνω τους, ούτε θα αθετήσω τη διαθήκη μου. Μια φορά ορκίστηκα με το άγιό μου· μήπως θα ψευσθώ στον Δαβίδ; Το σπέρμα του μένει στον αιώνα», που είναι ο Χριστός, το κατά σάρκα σπέρμα του Δαβίδ, «και ο θρόνος του θα είναι σαν τον ήλιο ενώπιόν μου και σαν τη σελήνη, στερεωμένη στον αιώνα, και ο μάρτυρας στον ουρανό είναι πιστός.»

Διότι, ακόμη και αν πάλι σκεφτούν κάτι τέτοιο, θα τους ελέγξει ο Παύλος λέγοντας τα ίδια: «Σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα;» Και προς μεν τους αγγέλους λέει: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός». Ιδού, για μεν τα γενητά αναφέρει ότι κατασκευάζονται και ότι αυτά είναι δημιουργήματα· προς δε τον Υιό δεν αποδίδει κατασκευή ούτε το ότι έγινε, αλλά του απευθύνεται αναγνωρίζοντας το αΐδιο, το ότι είναι βασιλεύς και το ότι είναι δημιουργός, λέγοντας: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος», και, «Εσύ κατ' αρχάς, Κύριε, θεμελίωσες τη γη, και έργα των χειρών σου είναι οι ουρανοί. Αυτοί θα απολεστούν, εσύ όμως διαμένεις». Εξ αυτών θα μπορούσαν και οι ίδιοι να αντιληφθούν, εάν βέβαια ήθελαν, ότι άλλος μεν είναι ο δημιουργός, και άλλα τα δημιουργήματα· και ότι Αυτός μεν είναι Θεός, ενώ τα γενητά είναι πλασμένα εκ του μη όντος.

Εάν μεν ο Υιός συγκαταλέγεται στους αγγέλους, ας ισχύει και γι' αυτόν, όπως και για εκείνους, το «έγινε», και ας μην διαφέρει σε τίποτα από αυτούς ως προς τη φύση· αλλά ας είναι είτε και αυτοί υιοί είτε και εκείνος άγγελος, και ας κάθονται όλοι μαζί στα δεξιά του Πατρός· ή ας στέκεται και ο Υιός μαζί με όλους ως λειτουργικό πνεύμα, αποστελλόμενος και αυτός για διακονία όμοια με εκείνους. Εάν όμως ο Παύλος διαχωρίζει τον Υιό από τα δημιουργήματα, λέγοντας: «Σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: "Υιός μου είσαι εσύ";»· και Αυτός μεν δημιουργεί τον ουρανό και τη γη, ενώ αυτοί δημιουργούνται από Αυτόν· και Αυτός μεν κάθεται μαζί με τον Πατέρα, ενώ εκείνοι στέκονται παριστάμενοι και λειτουργούν· σε ποιον πάλι δεν είναι φανερό, ότι δεν έλεγε το «έγινε» για την ουσία του Λόγου, αλλά για τη διακονία που επιτελέστηκε μέσω Αυτού; Διότι, όπως όντας Λόγος, έγινε σάρκα, έτσι, αφού έγινε άνθρωπος, έγινε τόσο ανώτερος στη διακονία από τη διακονία που επιτελέστηκε μέσω των αγγέλων, όσο διαφέρει ο υιός από τους δούλους και ο δημιουργός από τα δημιουργήματα· ώστε ας πάψουν να εκλαμβάνουν το «έγινε» ότι αναφέρεται στην ουσία του Υιού· διότι δεν ανήκει στα δημιουργήματα. Και ας γνωρίζουν ότι το «έγινε» είναι δηλωτικό της διακονίας και της θείας οικονομίας που τελέστηκε. Το πώς δε έγινε ανώτερος στη διακονία, ενώ είναι εκ φύσεως ανώτερος σε σχέση με τα δημιουργήματα, το αποδεικνύουν τα προλεχθέντα, και φρονώ ότι έστω και έτσι αυτοί θα ντραπούν.

Λέγοντας δε πάλι ότι αυτός είναι εκείνος που «θεμελίωσε» τα πάντα, αποδεικνύει ότι είναι διαφορετικός από όλα τα γενητά. Εφόσον δε αυτός είναι διαφορετικός και ετερούσιος σε σχέση με τη φύση των γενητών, ποια σύγκριση ή ομοιότητα της ουσίας του μπορεί να υπάρξει με τα γενητά; Διότι, ακόμη και αν πάλι διανοηθούν κάτι τέτοιο, θα τους ελέγξει ο Παύλος λέγοντας τα εξής: «Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: υιός μου είσαι εσύ;» και «Για μεν τους αγγέλους λέει: αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον».

Αν μεν ο Υιός προέρχεται από τους αγγέλους, θα ισχύει και γι' αυτόν, όπως και για εκείνους, το «έγινε» και δεν θα πρέπει να διαφέρει καθόλου από αυτούς ως προς τη φύση· αλλά ας είναι είτε και αυτοί υιοί είτε και εκείνος άγγελος, και ας κάθονται όλοι μαζί εκ δεξιών του Πατρός ή ας στέκεται και ο Υιός μαζί με όλους ως «λειτουργικό πνεύμα που αποστέλλεται για διακονία», όμοια με εκείνους. Αν όμως ο Παύλος διαχωρίζει τον Υιό από τα δημιουργήματα λέγοντας: «Σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: "Εσύ είσαι Υιός μου";», και αυτός μεν δημιουργεί τον ουρανό και τη γη, ενώ αυτοί δημιουργούνται από αυτόν, και αυτός μεν κάθεται μαζί με τον Πατέρα, ενώ εκείνοι παραστέκονται λειτουργώντας, σε ποιον πάλι δεν είναι φανερό ότι δεν έλεγε το «έγινε» αναφερόμενος στην ουσία του Λόγου, αλλά στη διακονία που επιτελέστηκε μέσω αυτού; Διότι, όπως ακριβώς, ενώ ήταν Λόγος, έγινε σάρκα, έτσι, αφού έγινε άνθρωπος, «έγινε τόσο ανώτερος» στη διακονία από τη διακονία που επιτελέστηκε μέσω των αγγέλων, όσο διαφέρει ο υιός από τους δούλους και ο δημιουργός από τα δημιουργήματα. Επομένως, ας πάψουν να εκλαμβάνουν το «έγινε» αναφορικά με την ουσία του Υιού· διότι δεν συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα. Και ας κατανοήσουν ότι το «έγινε» είναι δηλωτικό της διακονίας και της θείας οικονομίας που επιτελέστηκε. Το πώς δε «έγινε ανώτερος στη διακονία», όντας ανώτερος κατά τη φύση από τα δημιουργήματα, το αποδεικνύουν τα όσα έχουν προλεχθεί, και φρονώ ότι, έστω κι έτσι, αυτοί θα πρέπει να αισχύνονται.

Άραγε λοιπόν, όταν δίνουν με αυτόν τον τρόπο ένορκο διαβεβαίωση για το ζήτημα, και διακηρύσσουν ότι είναι αληθώς Υιός του Θεού, δεν θα κατηγορηθούν δικαίως ως ψευδολόγοι και, έχοντας αποκλίνει από την αλήθεια, δεν θα πιαστούν και δεν θα ελεγχθούν; Διότι, εάν δεν είναι Υιός, ο οποίος βλάστησε από την ουσία του γεννήτορα, αλλά είναι μάλλον δημιούργημα, που έχει επικαλυφθεί με τη δόξα της υιότητας και έχει λάβει την ονομασία αυτή απλώς με ψιλά λόγια επαίνου, με ποια λογική τον προσκυνούσαν; Και γιατί τον ονόμαζαν Υιό οι μυσταγωγοί και κήρυκες της αλήθειας; Β. Ο συλλογισμός μας στέκει άριστα. Α. Και ο θείος και ιερότατος Παύλος, μολονότι ονομάστηκε «σκεύος εκλογής» από τον Θεό, και έχει ταχθεί ως ιερουργός στα έθνη και ακριβής ταμίας των μυστηρίων του Σωτήρα μας, τι άραγε θα ήθελε να δηλώσει όταν έρχεται να διακηρύξει φωναχτά και για τον ίδιο τον Υιό και για τους άγιους αγγέλους τα εξής: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και αποτύπωμα της υποστάσεώς του, και συγκρατώντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του, αφού έκανε καθαρισμό των αμαρτιών, κάθισε στα δεξιά της μεγαλωσύνης στα ύψη, γινόμενος τόσο ανώτερος από τους αγγέλους όσο πιο εξαιρετικό από αυτούς είναι το όνομα που κληρονόμησε; Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα; Και πάλι: Κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου; Δεν είναι όλοι τους λειτουργικά πνεύματα, που αποστέλλονται για διακονία προς χάρη εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία;»

Διότι, όπως φαίνεται, τίποτα δεν εμποδίζει να συγκαταλέγεται και ο ίδιος ο Πατέρας στα κτίσματα, και να πρέπει να νοείται ως γενητός, εάν βέβαια ο Υιός, ο οποίος είναι χαρακτήρας και απαύγασμά Του, υπάρχει ως γενητός. Και πώς τότε κληρονόμησε όνομα πιο ξεχωριστό από τους αγγέλους; Διότι, εάν για τον Θεό το να γεννά είναι ίσο με το να κτίζει, είναι προφανώς φανερό ότι αυτό που λογίζεται στην τάξη του Υιού θα είναι αδιακρίτως και ποίημα, και αυτό που συγκαταλέγεται αληθινά στα κτίσματα δεν είναι τίποτε λιγότερο και γέννημα. Τι λοιπόν καθυστερεί ακόμη ο Θεός στο να πει ενδεχομένως και στον καθένα από τους αγίους αγγέλους: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα;» Διότι, αυτό που κατέχουν εκ φύσεως και ουσιωδώς, γιατί φαίνεται να μην τους το αποδίδει, ή μάλλον —για να εκφραστώ πιο έντονα— γιατί το αφαιρεί και αδικεί εκείνους που έχουν ήδη λάβει τη δόξα της γέννησης και το να κατατάσσονται σε θέση υιού; Διότι δεν θα υπάρχει καμία απολύτως διαφορά σε Αυτόν, εφόσον ο Θεός είναι απλός, μεταξύ του γεννάν και του κτίζειν, σύμφωνα τουλάχιστον με τον ανόητο νου τους· αντιθέτως, και τα δύο συγχωνεύονται σε ένα κοινό νόημα, και καταλήγουν σε ταύτιση. Β. Ναι· διότι φαίνεται πως κάπως έτσι σκέφτονται και εκφράζονται. Α. Αλλά εμείς θα πούμε ότι τα πράγματα δεν έχουν έτσι· κάθε άλλο μάλιστα. Διότι για εμάς είναι πάρα πολύ μεγάλη η διαφορά τόσο των δύο ονομάτων όσο και της ίδιας της ουσίας του πράγματος. Απάντησέ μου, λοιπόν, αν θέλεις, καθώς επιθυμώ να μάθω. Β. Ρώτησε λοιπόν. Α.

Εάν όμως λέγεται και είναι αληθινά σύνεδρος με τον Πατέρα ο Υιός, χωρίς η αληθινή γέννηση να συνεπάγεται γι' αυτόν την αναγκαιότητα να λαμπρύνεται εξάπαντος και καθ' ολοκληρίαν από τη φύση Εκείνου που τον γέννησε μέσω της απόλυτης ομοιότητας και ισότητας, δεν θα ισχυριστούν πλέον ολοφάνερα ότι η δόξα που αρμόζει και ενυπάρχει στον Γενεσιουργό εκτείνεται και στην ίδια τη φύση των δημιουργημάτων, και ότι το δουλικό στοιχείο έχει περιβληθεί το δεσποτικό αξίωμα; Και όμως, ο θεσπέσιος Παύλος γράφει: «Σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: Υιός μου είσαι εσύ;» ή «Κάθισε εκ δεξιών μου;» Διότι, για ποιον λόγο θεώρησε ο Θεός ότι έπρεπε οι μεν άγγελοι να λαμβάνουν ως κλήρο την πλέον αρμόζουσα σε αυτούς δόξα με το να παρίστανται και να λειτουργούν, ο δε Υιός να σεμνύνεται στα ανώτατα αξιώματα και στους θρόνους της θεότητας, και να έχει ως σύνεδρο και ομόθρονο κάποιον που κατ' ουδένα τρόπο δεν είναι ισοφυής μαζί Του;

Αυτά, λοιπόν, είναι επαρκή για να καταντροπιάσουν όσους πολεμούν την αλήθεια. Αν, όμως, επειδή έχει γραφτεί το «έγινε ανώτερος» (Γενόμενος κρείττων), δεν θέλουν να κατανοήσουν το «έγινε» (Γενόμενος), που λέγεται για τον Υιό, ως ισοδύναμο του «είναι» (Εστί), ούτε να το εκλάβουν και να το εννοήσουν, όπως είπαμε, λόγω της επιτέλεσης της ανώτερης διακονίας, αλλά νομίζουν ότι από αυτή τη λέξη ο Λόγος ονομάστηκε γενητός, ας ακούσουν πάλι: Αν μεν ο Υιός προέρχεται από τους αγγέλους, ας ισχύει και για αυτόν, όπως και για εκείνους, το «έγινε»· και ας μην διαφέρει σε τίποτα από αυτούς ως προς τη φύση, αλλά ας είναι είτε και εκείνοι υιοί, είτε και αυτός άγγελος· και ας κάθονται όλοι μαζί εκ δεξιών του Πατρός, ή ας παραστέκεται και ο Υιός μαζί με όλους τους άλλους ως λειτουργικό πνεύμα που αποστέλλεται και αυτός για να προσφέρει διακονίες παρόμοιες με τις δικές τους. Αν, όμως, ο Παύλος διαχωρίζει τον Υιό από τα κτίσματα, λέγοντας: «Σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ, Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει;» και πάλι «Εγώ θα είμαι σε αυτόν πατέρας και αυτός θα μου είναι υιός».... <Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο.> Τον ονομάζει δε Πρωτότοκο, όχι όπως ισχυρίζονται όσοι διαστρέφουν τα ορθά εντάσσοντάς τον στην κτίση, αλλά επειδή αυτός πρωτεύει στα πάντα.... ...θαυμάζοντας έλεγαν: «Ποιος είναι αυτός που καταφθάνει από την Εδώμ· δηλαδή από τη γη· με ερυθρά ενδύματα από τη Βοσόρ;»

Εσύ όμως πάλι, αυτόν που έχει φανερωθεί από τον Θεό και γι' αυτό είναι Θεός, τον συγκαταλέγεις στα δημιουργήματα, και τον θεωρείς μέρος του κόσμου, και αν όχι ίσως αυτού του κόσμου, πάντως κάποιου άλλου. Διότι, όσον αφορά τον λόγο περί δημιουργίας, η όποια νοούμενη διαφορά των κόσμων δεν έχει απολύτως καμία σημασία. Έπειτα, τον Λόγο που κάθεται στον ίδιο θρόνο με αυτόν που τον γέννησε, δεν ντρέπεσαι να τον συγκαταλέγεις στους δορυφόρους και στους παραστάτες; Διότι, πώς δεν ακούς τον Γαβριήλ να λέει προς τον Ζαχαρία: «Εγώ είμαι ο Γαβριήλ που παρίσταμαι ενώπιον του Θεού, και στάλθηκα για να σου μιλήσω»· και τον Ησαΐα πάλι να λέει: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του». Και το πιο παράδοξο είναι ότι ο προφήτης έβλεπε τον Υιό, και τον ονόμαζε Κύριο Σαβαώθ, και τον παρουσιάζει με την τάξη βασιλιά να δορυφορείται από τις ανώτατες δυνάμεις. Ότι δε έβλεπε ξεκάθαρα τη δόξα του Μονογενούς, το μαρτυρεί ο σοφός Ιωάννης λέγοντας: «Αυτά τα είπε ο Ησαΐας, επειδή είδε τη δόξα του και μίλησε για αυτόν». Γι' αυτό ακριβώς και ο θεσπέσιος Παύλος, ξεκινώντας από το γεγονός ότι κάθεται στον ίδιο θρόνο με τον Θεό και Πατέρα, και από το ότι ονομάζεται Υιός κατά φύση, φτάνοντας στην ακριβέστατη κατανόηση του μυστηρίου και συλλέγοντας τη γνώση της θεωρίας γι' αυτόν, λέει: «Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ», ο Θεός και Πατέρας δηλαδή, «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα;».

Διότι εκείνοι που κατοικούν στην αγία πόλη, και διαμένουν στις άνω μονές, «είναι όλοι λειτουργικά πνεύματα, τα οποία αποστέλλονται για να διακονήσουν αυτούς που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία»· αυτός όμως έχει εγκαθιδρυθεί στους θρόνους της θεότητας. Και σε κανέναν μεν από εκείνους δεν ειπώθηκε από τον Θεό και Πατέρα «Υιός μου είσαι εσύ», ενώ αυτόν και Υιό τον ομολογεί και αγαπητό τον ονομάζει, και τον έχει σύνεδρο, ο οποίος συνυμνείται και συμπροσκυνείται. Διότι πάλι ο θεσπέσιος Παύλος είπε για αυτόν: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Επομένως, ακόμη και αν έγινε ιλαστήριο κατεβαίνοντας στην ανθρωπότητα εξαιτίας μας και υπέρ ημών, δεν παύει να είναι Θεός, και μάλιστα υπεράνω πάσης κτίσεως, ορατής δηλαδή και αόρατης. Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο η αρετή του καλύπτει τους ουρανούς, και η γη θα είναι πλήρης από την αίνεσή του. Αυτό άλλωστε ανακράζουν ολοκάθαρα και τα ίδια τα άγια Σεραφείμ, τα οποία στέκονται γύρω από τον θείο θρόνο του, και με επευφημίες τον τιμούν τα μέγιστα ως Κύριο Σαβαώθ και Θεό των συμπάντων· διότι διακηρύσσουν ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα του.

Αν και, όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος, σε κανέναν απολύτως από τους αγγέλους δεν είπε ποτέ ο Πατέρας: «Υιός μου είσαι εσύ», ούτε βέβαια: «Κάθισε στα δεξιά μου.» Τότε πώς, στα ύψιστα αξιώματα και στους θρόνους της θεότητας, βρίσκεται αυτός που γεννήθηκε από γυναίκα, και πάνω από κάθε Αρχή και Κυριότητα, και Θρόνους και Εξουσίες, και κάθε όνομα που ονομάζεται; Πρόσεξε δε πώς ο Κύριος, λέγοντας: «Εάν λοιπόν ο Δαβίδ εν Πνεύματι τον ονομάζει Κύριο, πώς είναι υιός του;», πείθει όσους θα ήταν ερευνητές της αλήθειας να σκεφτούν ότι, αν και ο Λόγος έλαβε σάρκα και αίμα, έχει παραμείνει ένας και ο αυτός Υιός· αφενός ότι είναι Θεός, μαρτυρούμενος από τη θεοπρεπή υπεροχή και κυριότητά του, αφετέρου ότι φανερώθηκε ως άνθρωπος, πράγμα που υποδηλώνει ξεκάθαρα το ότι ονομάστηκε και Υιός του Δαβίδ. Β— Ίσως θα έλεγαν και ως προς αυτά, διότι εικάζω: Άραγε θα δεχθούμε ότι είναι από την ουσία του Θεού και Πατρός και αυτός που προέρχεται από το σπέρμα του Δαβίδ; Α— Και όμως, πώς μια τέτοια ερώτηση δεν είναι πάρα πολύ άτοπη; Και δεν θα ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με τη δύναμη του μυστηρίου και με εκείνους που αγαπούν να ατενίζουν την αλήθεια; Β— Πες μου πώς. Α— Μη μου κάνεις διαχωρισμό, μιλώντας για κάποιον άλλον εκτός από τον έναν Χριστό και Υιό και Κύριο, αυτόν που προήλθε από το σπέρμα του Δαβίδ. Διότι ο ορθός λόγος θέλει τον μονογενή Υιό που γεννήθηκε από τον Θεό Πατέρα να είναι ο ίδιος, και όχι άλλος, με αυτόν που προήλθε από τον Δαβίδ κατά σάρκα.

ΑΛΛΟ. Εάν αυτό το κτίσμα ήταν κυριολεκτικά και γέννημα, πολύ περισσότερο θα ήταν οι άγγελοι κυριολεκτικά υιοί σε σχέση με τα άλλα. Εάν όμως τα κατά πολύ ανώτερα δεν είναι κυριολεκτικά υιοί (διότι σε κανέναν από τους αγγέλους δεν είπε ποτέ: «Υιός μου είσαι εσύ»), άρα δεν θα είναι ούτε αυτό το κτίσμα κυριολεκτικά και γέννημα.

ΑΛΛΟ, ότι ο Υιός δεν είναι ομοφυής με τα δημιουργήματα ή με τους αγγέλους. Εάν ο Υιός είναι δημιούργημα και ομοφυής με τους αγγέλους, ας ονομαστούν και αυτοί από τον Πατέρα υιοί όπως Εκείνος, ή ας ονομαστεί και Αυτός άγγελος όπως εκείνοι. Αλλά σε κανέναν από τους αγγέλους δεν είπε ποτέ: «Υιός μου είσαι εσύ», σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου· ούτε βέβαια φαίνεται Εκείνος να έχει αληθινά ονομαστεί άγγελος. Ας καθίσουν στα δεξιά του Πατέρα όπως ο Υιός· αλλά κανένας από τους αγγέλους δεν συγκαθεύεται με τον Πατέρα, αλλά μάλλον παρίστανται λειτουργώντας σε Αυτόν. Ας πουν οι άγγελοι δίνοντας εντολές όπως ο Υιός: «Εγώ όμως σας λέω»· αλλά δεν λένε αυτό, αλλά μάλλον: «Στάλθηκα για να σου μιλήσω.» Και εκείνοι μεν διακονούν, Αυτός δε διακονείται· «Διότι ιδού», λέει, «άγγελοι προσήλθαν και τον διακονούσαν.» Και Αυτός μεν είναι δημιουργός, εκείνοι δε δημιουργήθηκαν μέσω Αυτού· και εκείνοι μεν προσκυνούν, Αυτός δε προσκυνείται· και οι μεν άγγελοι διατάσσονται να υψώσουν τις πύλες των ουρανών· Αυτός δε εισέρχεται ως Κύριος των δυνάμεων, ως βασιλεύς της δόξης· και εκείνοι μεν μετέχουν στη ζωή που προέρχεται από τον Θεό· Αυτός δε είναι ο χορηγός της ζωής, καθώς ο Ίδιος αποτελεί τη ζωή για τα πάντα. Και Αυτός μεν λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και, «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», και «Εγώ είμαι το φως του κόσμου», και «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή»· οι άγγελοι όμως δεν τολμούν να αρθρώσουν τέτοια λόγια.

Άλλο. «Αδελφοί, σας παρακαλώ, σε τίποτα δεν με αδικήσατε· γνωρίζετε δε ότι λόγω ασθενείας της σαρκός σας κήρυξα το Ευαγγέλιο την πρώτη φορά, και τον πειρασμό σας που βρισκόταν στη σάρκα μου δεν τον περιφρονήσατε ούτε τον αποστραφήκατε, αλλά με δεχθήκατε ως άγγελο Θεού, ως Χριστό Ιησού.» Αφού αποδέχθηκε και θαύμασε υπερβολικά την ευλάβεια των Γαλατών προς τον Θεό και την αγάπη τους προς τον ίδιο, και αφού είπε ότι «Ως άγγελο Θεού με δεχθήκατε», ανεβαίνει σε πολύ υψηλότερο επίπεδο, προσθέτοντας: «ως Χριστό Ιησού». Ποια είναι λοιπόν η υπεροχή του Χριστού σε σχέση με τους αγγέλους, ας το διδάξει ο ίδιος, λέγοντας: «Όταν δε εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Και πάλι: «Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα; και, Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου;» Έχει γραφτεί δε πάλι για αυτούς: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς.» Εφόσον λοιπόν υπάρχει τόσο μεγάλη διαφορά μεταξύ τους, ώστε ο μεν Υιός να προσκυνείται, οι δε άγγελοι να τον υπηρετούν· και ο μεν να κάθεται σε θέση βασιλιά και Υιού και Δεσπότη, ενώ οι άλλοι να αποστέλλονται για διακονία· πώς δεν θα είναι Θεός αυτός που και από τους αγγέλους αναγνωρίζεται ότι είναι τέτοιος κατά φύση;

Αγάπησας τη δικαιοσύνη και μίσησας την ανομία, γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου. Ο Χριστός, εξάλλου, οικοδόμησε και την Εκκλησία ως οίκο για τον Πατέρα από ζωντανούς και νοερούς λίθους, από άγιες και ενάρετες ψυχές, ανεγείροντας ναό πολύ ανώτερο και εξοχότερο από την πρόσκαιρη και μη υπάρχουσα πλέον οικοδομή του Σολομώντα. Ότι σε Αυτόν αρμόζει η φράση «Εγώ θα είμαι σε αυτόν πατέρας και αυτός θα είναι σε μένα υιός», το μαρτυρεί και ο Απόστολος, ο οποίος την έχει λάβει από εδώ στην επιστολή Προς Εβραίους, όπου λέει: «Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ, Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει· και πάλι, Εγώ θα είμαι σε αυτόν πατέρας, και αυτός θα είναι σε μένα υιός». Τα δε λόγια μετά το, «και αν έλθει αδικία από αυτόν, θα τον ελέγξω με ράβδο ανθρώπων», έχουν ειπωθεί για τον λαό που πίστεψε στον Χριστό· επειδή και η Εκκλησία Του ονομάζεται σώμα Χριστού, σύμφωνα με τον Απόστολο.

Γιατί πρέπει να χρονοτριβώ λέγοντας τα υπόλοιπα, όσα βλάσφημα αναγκαστικά υποκρύπτονται στον λόγο εξαιτίας αυτής της αρχής; Διότι, μέσω όσων έχουν ήδη ειπωθεί, εκείνος που εξετάζει τη λογική ακολουθία θα κατανοήσει ότι και ο πατέρας του ψεύδους, ο δημιουργός του θανάτου, ο εφευρέτης της κακίας, αν και ήταν κτιστός με φύση νοερή, αθάνατη και ασώματη, δεν εμποδίστηκε από τη φύση του να γίνει, μέσω της μεταβολής, αυτό που είναι. Επειδή το τρεπτό της ουσίας, που κινείται ελεύθερα προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, κάνει τη δύναμη της φύσης να ακολουθεί τη ροπή της προαίρεσης, ώστε να γίνεται εκείνο προς το οποίο θα την καθοδηγήσει η προαίρεση. Επομένως, θα αποφανθούν ότι και ο Κύριος επιδέχεται τα αντίθετα, καθώς τον υποβιβάζουν σε ισοτιμία με τους αγγέλους δια της κτίσεως. Ας ακούσουν όμως τη μεγάλη φωνή του Παύλου. Πώς λέει ότι μόνο αυτός ονομάστηκε Υιός; Λόγω του ότι δεν ανήκει στη φύση των αγγέλων, αλλά στην ανώτερη. Διότι, «σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: Υιός μου είσαι εσύ;». Και όταν πάλι εισάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Και για μεν τους αγγέλους λέει: «Εκείνος που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς»· ενώ προς τον Υιό λέει: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος, ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου», καθώς και όσα άλλα αναπτύσσει διεξοδικά μαζί με αυτά η προφητεία θεολογώντας.

Επομένως, η υπεροχή δεν έγκειται μόνο σε αυτό, στο ότι δηλαδή σε εκείνους μεν απεστάλησαν προφήτες ενώ σε εμάς ο Υιός, αλλά στο ότι κανείς από εκείνους δεν είδε τον Θεό, ενώ ο μονογενής Υιός τον είδε. Και βέβαια δεν το παραθέτει αυτό ευθέως, αλλά το τεκμηριώνει μέσα από τα όσα ακολουθούν, όταν ομιλεί για την ανθρώπινη φύση: «Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: Υιός μου είσαι εσύ, και, Κάθου εκ δεξιών μου;». Και πρόσεξε τη μεγάλη του σύνεση: πρώτα αποδεικνύει την υπεροχή έναντι των προφητών. Έπειτα, αφού το θεμελίωσε αυτό ως κοινώς ομολογούμενο, αποφαίνεται πλέον ότι σε εκείνους μεν μίλησε μέσω των προφητών, ενώ σε εμάς μέσω του Μονογενούς. Ακόμη δε κι αν μίλησε σε εκείνους μέσω αγγέλων (διότι πράγματι και άγγελοι μίλησαν στους Ιουδαίους)· ωστόσο και σε αυτό εμείς υπερτερούμε, και μάλιστα κατά τόσο, όσο ότι σε εμάς ομιλεί ο Δεσπότης, ενώ σε εκείνους δούλοι· διότι και οι άγγελοι και οι προφήτες είναι ομόδουλοι.

«Έχοντας γίνει», λέει, «τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα έχει κληρονομήσει σε σύγκριση με αυτούς». Η λέξη «Γενόμενος» (έχοντας γίνει) εδώ χρησιμοποιείται αντί του «αποδειχθείς» (έχοντας αποδειχθεί), θα έλεγε κανείς. Έπειτα, το υποστηρίζει κιόλας σθεναρά. Από πού; Από το όνομα. Βλέπεις ότι γνωρίζει πως το όνομα «Υιός» δηλώνει τη γνησιότητα; Και βέβαια, αν δεν ήταν γνήσιος, δεν θα το έλεγε αυτό. Γιατί; Επειδή δεν είναι γνήσιος για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο επειδή προέρχεται από Αυτόν. Σε αυτό, λοιπόν, στηρίζει τον ισχυρισμό του. Αν όμως είναι Υιός κατά χάριν, όχι μόνο δεν είναι ανώτερος, αλλά είναι και κατώτερος από τους αγγέλους· πώς; Διότι και δίκαιοι άνθρωποι ονομάστηκαν υιοί, και το όνομα του υιού, αν δεν είναι κανείς γνήσιος, δεν έχει τη δύναμη να αποδείξει την ανωτερότητα. Και φανερώνοντας ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ κτισμάτων και Δημιουργού, άκου τι λέει: «Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ, Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα;» και πάλι, «Εγώ θα είμαι Πατέρας σε αυτόν, και αυτός θα είναι Υιός σε εμένα;» Αυτά βέβαια έχουν λεχθεί και ως προς τη σάρκα· διότι το «Εγώ θα είμαι Πατέρας σε αυτόν, και αυτός θα είναι Υιός σε εμένα», αποτελεί απόδειξη της ενανθρωπήσεως· ενώ το «Υιός μου είσαι εσύ» δεν δηλώνει τίποτα άλλο, παρά το ότι προέρχεται από Αυτόν. Και όπως ακριβώς ονομάζεται «Ο Ων» σε ενεστώτα χρόνο, επειδή αυτός του ταιριάζει περισσότερο, έτσι και το «Σήμερα», εδώ μου φαίνεται ότι έχει λεχθεί ως προς τη σάρκα. Διότι όταν καταπιάνεται με αυτήν, εκφράζει πλέον τα πάντα χωρίς δισταγμό.

Έπειτα παραθέτει και άλλη μαρτυρία, και λέει: «Μαρτύρησε δε κάπου κάποιος, λέγοντας». Γιατί δεν είπε το όνομα του προφήτη, αλλά το έκρυψε; Και σε άλλες μαρτυρίες το κάνει αυτό· όπως όταν λέει: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού»· και πάλι: «Εγώ θα είμαι σε αυτόν Πατέρας». Και για μεν τους αγγέλους λέει: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα»· για δε τον Υιό: «Και κατ' αρχάς εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη». Έτσι και εδώ λέει: «Μαρτύρησε δε κάπου κάποιος, λέγοντας». Νομίζω δε ότι αυτό ακριβώς, το να κρύβει δηλαδή και να μην αναφέρει αυτόν που εξέφερε τη μαρτυρία, αλλά να την εισάγει ως κάτι το ευρέως γνωστό και ολοφάνερο, αποδεικνύει ότι αυτοί ήταν πάρα πολύ καλοί γνώστες των Γραφών. «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;»

«Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: "Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει"; Και πάλι: "Εγώ θα του είμαι πατέρας, και αυτός θα μου είναι υιός";» Επειδή, καθώς κήρυττε το μυστήριο της θείας οικονομίας, είπε ότι ταπείνωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου· για τον λόγο αυτόν τον συγκρίνει με τους αγγέλους, αποδεικνύοντας ότι, αν και έγινε άνθρωπος, δεν είναι στο ελάχιστο λιγότερο Θεός και Δεσπότης, και αυτόν του τον αγώνα τον ισχυροποιεί εξαρχής μέσω των προφητών, ώστε να μην έχει κανείς τη δυνατότητα να φέρει αντίρρηση στα λεγόμενά του.

Έπειτα, αφού είπε τα θεία και υπερφυή για τον Υιό, μεταβαίνει και στα υπόλοιπα, τα οποία αφενός είναι υπερθαύμαστα, και εξίσου υπερφυή, αφετέρου όμως, στο άκουσμά τους, φαίνονται ταπεινά και ευτελή: θάνατος και σφαγή. Αλλά... Εβρ 1,4-5 Η κληρονομιά κυρίως ανήκει στους οικείους, και όχι στους αποξενωμένους. «Κληρονόμησε» λοιπόν η προσληφθείσα σάρκα αυτό που εξ αρχής ενυπήρχε στον Λόγο, και το οποίο κατήλθε μέσω αυτού. Και τι είναι αυτό; Το «Υιός», το να ονομάζεται ο Θεός των όλων πατέρας της, το «εγώ σε γέννησα». Το δε «σήμερα» δεν είναι δηλωτικό χρόνου, αλλά του ότι ποτέ δεν διακόπηκε από τον Πατέρα η γνησιότητα της σχέσης προς τον Υιό, δηλαδή: πάντοτε, λέει, έτσι διακείμαι προς εσένα, όχι σαν να έχει παρέλθει η γέννηση, αλλά σαν να είναι πάντοτε παρούσα και σε κάθε στιγμή να λαμβάνει αρχή αλλά ποτέ τέλος. Πρόσεξε όμως, μήπως ταιριάζει καλύτερα ως εξής: και τα δύο έχουν ειπωθεί για τον Χριστό, και το «Υιός μου είσαι», και το «εγώ σήμερα σε γέννησα», αλλά το μεν «Υιός μου είσαι» αναφέρεται σε αυτόν ως Λόγο —διότι μέσω του «είσαι» σημαίνει την αΐδια γέννηση— το δε «σήμερα σε γέννησα» αναφέρεται σε αυτόν ως σάρκα, διότι φανερώνει την πρόσφατη γέννηση.