Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 11:1

Πίστη λέγεται, επειδή σημαίνει το να πείθεται κανείς σε κάτι. Και η ορθή πίστη νοείται με δύο τρόπους· γιατί υπάρχει πίστη που προέρχεται από την ακρόαση του κηρύγματος, και υπάρχει βεβαιότερη πίστη, που είναι η υπόσταση των αγαθών που ελπίζονται. Και την πρώτη, που προέρχεται από την ακρόαση, μπορούν να την έχουν όλοι οι άνθρωποι· τη δεύτερη όμως την κατέχουν μόνο οι δίκαιοι.

Και εν γένει, εάν η πίστη είναι υπόσταση πραγμάτων που ελπίζονται και έλεγχος πραγμάτων που δεν βλέπονται, μην επιμένεις να δεις από τώρα αυτά που απόκεινται μακριά, ούτε να καταστήσεις αμφίβολα τα ελπιζόμενα, επειδή δεν μπορείς ακόμη να τα προσεγγίσεις μέσω της γνώσης.

Κατήχηση Ε΄ προς τους φωτιζομένους, εκφωνηθείσα στα Ιεροσόλυμα, περί πίστεως. Και ανάγνωσμα από την προς Εβραίους επιστολή: Είναι δε η πίστη βεβαιότητα για όσα ελπίζουμε, απόδειξη για πράγματα που δεν βλέπονται. Διότι μέσω αυτής έλαβαν καλή μαρτυρία οι προπάτορες, και τα εξής. Πόσο μεγάλο αξίωμα σας δίνει ο Κύριος, καθώς μετατίθεστε από την τάξη των Κατηχουμένων σε εκείνη των Πιστών.

Κατήχηση περί των δέκα δογμάτων ακροθιγώς. Και ανάγνωσμα από την προς Κολοσσαείς επιστολή: προσέχετε μήπως βρεθεί κανείς που θα σας εξαπατήσει και τα εξής. Κατήχηση περί πίστεως. Και ανάγνωσμα από την προς Εβραίους επιστολή: η πίστη είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζουμε και τα εξής.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΕΠΙΦΑΝΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ. Περί πίστεως. Αʹ. Η πίστη είναι. Η πίστη στον Θεό είναι πράγμα αψηλάφητο, ακατάληπτο, αθεώρητο, αδιερεύνητο, απερίγραπτο, το οποίο τιμάται με τη σιωπή και προσκυνείται με τον νου, έδρα της ψυχής, θεμέλιο της ζωής, ζωντανή ρίζα, αμάραντος κλάδος, καρπός αθανασίας, υπόσταση των ελπιζομένων πραγμάτων, απόδειξη αυτών που δεν βλέπονται, δικαίωση όλων των αγίων.

Κάνε θαυμαστά τα ελέη σου, εσύ που σώζεις αυτούς που ελπίζουν σε σένα. Και αναφέρεται ότι σώζει εκείνους που ελπίζουν σε αυτόν, όχι αυτούς που προέρχονται από το σπέρμα του Ισραήλ, ούτε αυτούς που ζουν σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή· αλλά, βρίσκοντας θα λέγαμε μια καινούργια οδό, αναδείχθηκε σωτήρας εκείνων που έχουν εναποθέσει την ελπίδα τους σε αυτόν. Διότι παραμένουν, λέει ο Απόστολος, η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη· αυτά τα τρία είναι αλληλένδετα, σαν να είναι σφιγμένα με έναν δεσμό. Γι' αυτό συνδέει την πίστη με την ελπίδα λέγοντας: Η πίστη είναι η υπόσταση των πραγμάτων που ελπίζονται, η απόδειξη των πραγμάτων που δεν βλέπονται· αυτά δε γεννιούνται από την αγάπη προς τον Θεό, και μέσω αυτών πάλι ισχυροποιείται η αγάπη προς τον Θεό.

Κατά λογική συνέπεια, λοιπόν, το αίνιγμα ταιριάζει απόλυτα στον Κύριο. Διότι, εάν μεν το φίδι είναι η αμαρτία, ο δε Κύριος έγινε αμαρτία, θα ήταν φανερό σε όλους αυτό που προκύπτει από αυτήν τη λογική ακολουθία: διότι αυτός που έγινε αμαρτία, έγινε φίδι, το οποίο δεν είναι τίποτε άλλο παρά αμαρτία. Αλλά για χάρη μας γίνεται φίδι, προκειμένου να καταβροχθίσει και να εξολοθρεύσει τα αιγυπτιακά φίδια που ζωντάνεψαν από τους μάγους, και αφού συμβεί αυτό, μεταβάλλεται πάλι σε ράβδο, με την οποία αφενός σωφρονίζονται όσοι αμαρτάνουν, αφετέρου αναπαύονται όσοι ανεβαίνουν την ανηφορική και δυσκολοδιάβατη πορεία της αρετής, στηριζόμενοι μέσω των αγαθών ελπίδων στη ράβδο της πίστεως· διότι η πίστη είναι η υπόσταση των πραγμάτων που ελπίζονται.

Σε αυτή τη διδασκαλία μάς καθοδήγησε και ο θείος Απόστολος, ο οποίος προανήγγειλε την παύση και την κατάργηση όλων εκείνων που τώρα επιδιώκουμε με ζήλο για την πνευματική μας πρόοδο, ενώ διαπίστωσε ότι μόνο η αγάπη δεν έχει κανένα όριο. Διότι οι προφητείες, λέει, θα καταργηθούν και οι γνώσεις θα πάψουν· η αγάπη όμως ποτέ δεν εκπίπτει, πράγμα που ισοδυναμεί με το ότι παραμένει πάντοτε η ίδια. Αν και λέει ότι η πίστη και η ελπίδα συμπαραμένουν με την αγάπη, και πάλι τοποθετεί εύλογα την αγάπη ανώτερη από αυτές. Διότι η ελπίδα ενεργεί μέχρι εκείνου του σημείου, έως ότου να έλθει η απόλαυση όσων ελπίζονται, και η πίστη ομοίως γίνεται στήριγμα για την αδηλότητα των ελπιζομένων. Έτσι άλλωστε την όρισε, λέγοντας: «Η πίστη είναι η υπόσταση των όσων ελπίζουμε». Όταν όμως έλθει το ελπιζόμενο, και όλα τα άλλα περιέλθουν σε ηρεμία, η ενέργεια της αγάπης παραμένει, αφού δεν βρίσκει τίποτα για να τη διαδεχθεί. Γι' αυτό και προηγείται όλων των κατορθωμάτων της αρετής και των παραγγελμάτων του νόμου. Εάν λοιπόν η ψυχή φθάσει ποτέ σε αυτόν τον τελικό σκοπό, δεν θα έχει ανάγκη από τα υπόλοιπα, εφόσον θα έχει αγκαλιάσει το πλήρωμα των όντων, και φαίνεται πως αυτή μόνη διασώζει μέσα της τον χαρακτήρα της ίδιας της θείας μακαριότητας. Διότι η ζωή της άνω φύσης είναι αγάπη, επειδή το καλό είναι πάντοτε αγαπητό σε όσους το γνωρίζουν· και το ίδιο το Θείο το γνωρίζει, και έτσι η γνώση γίνεται αγάπη.

Εγώ, όμως, θεωρώ την ιερή μας πίστη, υπεράνω όλων των αισθήσεων και όλων των νοήσεων, ως όραση της καρδιάς μας με έναν διαφορετικό τρόπο, επειδή υπερβαίνει όλες τις νοερές δυνάμεις της ψυχής μας· και όταν λέω πίστη δεν εννοώ την ευσεβή ομολογία, αλλά την αμετάπειστη θεμελίωση σε αυτήν και σε όσα έχει υποσχεθεί ο Θεός. Διότι πώς βλέπουμε μέσω αυτής τα όσα μας έχουν υποσχεθεί για εκείνον τον μελλοντικό και ατελεύτητο αιώνα; Με τις αισθήσεις; Όμως η πίστη είναι «υπόσταση αυτών που ελπίζονται»· και με την αίσθηση δεν υπάρχει κανένας τρόπος να δει κανείς το μέλλον και το ελπιζόμενο· γι' αυτό και ο Απόστολος πρόσθεσε: «έλεγχος πραγμάτων που δεν βλέπονται».

Διότι, βλέποντας την υπόσχεση του Δεσπότη, και αποτινάσσοντας κάθε ανθρώπινο λογισμό, και χωρίς να κοιτάξει ούτε τον εαυτό του ούτε τη Σάρρα που παρουσίαζε περισσότερα εμπόδια, αλλά υπερβαίνοντας όλα τα ανθρώπινα, και γνωρίζοντας ότι ο Θεός είναι δυνατός να δωρίζει και τα υπέρ φύσιν, έδειξε εμπιστοσύνη στα όσα ειπώθηκαν, και δεν δέχθηκε καμία αμφιβολία ούτε δίστασε απέναντι στα λόγια Του. Διότι αυτό αποτελεί γνώρισμα αληθινής πίστης: όταν η υπόσχεση δεν ακολουθεί τη φυσική ανθρώπινη τάξη, εμείς να δείχνουμε εμπιστοσύνη στη δύναμη Εκείνου που δίνει την υπόσχεση. Διότι η πίστη είναι, όπως λέει και ο μακάριος Παύλος, η βεβαιότητα για εκείνα που ελπίζονται και η απόδειξη εκείνων που δεν βλέπονται. Και πάλι: Διότι αυτό που βλέπει κανείς, γιατί πλέον να το ελπίζει; Αυτό λοιπόν είναι η πίστη: το να πιστεύουμε σε εκείνα που δεν βλέπονται, στρέφοντας τη διάνοιά μας προς την αξιοπιστία Εκείνου που τα υποσχέθηκε. Αυτό ακριβώς έπραξε και αυτός ο δίκαιος, επιδεικνύοντας πολλή και γνήσια πίστη απέναντι σε όσα του υποσχέθηκαν. Γι' αυτό και εξαίρεται από τη θεία Γραφή, η οποία αμέσως συμπλήρωσε: «Και πίστεψε ο Άβραμ στον Θεό, και αυτό του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Είδες πώς, ακόμη και πριν από την εκπλήρωση των υποσχέσεων, μόνο με το να πιστέψει, έλαβε επαρκή την ανταμοιβή; Διότι ως δικαιοσύνη του λογαριάστηκε το ότι πίστεψε στην υπόσχεση του Θεού και δεν περιεργάστηκε με ανθρώπινους λογισμούς τα όσα του είπε ο Θεός.

Πίστη είναι η υπόσταση των πραγμάτων που ελπίζουμε, η απόδειξη αυτών που δεν βλέπονται. Διότι χάρη σε αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι προπάτορες. Ω! Τι εκπληκτική λέξη χρησιμοποίησε λέγοντας, «Απόδειξη αυτών που δεν βλέπονται»· διότι η λέξη «απόδειξη» χρησιμοποιείται για τα απολύτως ολοφάνερα. Η πίστη λοιπόν, λέγει, είναι η όραση των αφανών, και φέρνει τα μη ορώμενα στην ίδια ακριβώς βεβαιότητα με τα ορώμενα.

Επομένως, ούτε στα ορατά είναι δυνατόν να απιστήσει κανείς, ούτε πάλι μπορεί να υπάρξει πίστη, εάν κάποιος δεν έχει βεβαιωθεί για τα αόρατα με μεγαλύτερη σαφήνεια από ό,τι για τα ορατά. Διότι, επειδή τα ελπιζόμενα φαίνεται ότι είναι ανυπόστατα, η πίστη τούς χαρίζει υπόσταση· μάλλον δε, δεν τους τη χαρίζει, αλλά η ίδια αποτελεί την ουσία τους· για παράδειγμα, η ανάσταση δεν έχει έλθει, ούτε έχει λάβει υπόσταση, αλλά η ελπίδα τής δίνει υπόσταση μέσα στην ψυχή μας. Αυτό είναι η υπόσταση των ελπιζομένων πραγμάτων.

Εάν, λοιπόν, αποτελεί απόδειξη αυτών που δεν βλέπονται, γιατί άραγε επιθυμείτε να τα δείτε, με αποτέλεσμα να εκπέσετε από την πίστη και από το να είστε δίκαιοι, εφόσον βέβαια εκ πίστεως θα ζήσει ο δίκαιος; Εσείς, όμως, εάν επιθυμείτε να τα δείτε, δεν είστε πλέον πιστοί. Κοπιάσατε, λέγει, αγωνιστήκατε· και εγώ αυτό λέω· αλλά περιμένετε με υπομονή· διότι αυτό είναι η πίστη· μην αναζητείτε τα πάντα εδώ.

Επειδή λοιπόν οι ψυχές των Εβραίων είχαν εξασθενήσει και, παρόλο που είχαν ξεκινήσει με αφετηρία την πίστη, εξαιτίας των περιστάσεων, εννοώ δηλαδή των παθημάτων και των θλίψεων, άρχισαν πλέον να λιγοψυχούν, να αποθαρρύνονται και να κλονίζονται, πρώτα μεν τους ενεθάρρυνε με βάση τα δικά τους βιώματα, λέγοντας: «Αναμνησθείτε τις προηγούμενες ημέρες»· έπειτα, με βάση τη Γραφή που λέει: «Ο δε δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως»· και έπειτα με βάση λογικούς συλλογισμούς, λέγοντας: «Είναι δε η πίστη η υπόσταση αυτών που ελπίζονται, η απόδειξη των πραγμάτων που δεν βλέπονται».

Αυτά λοιπόν έχοντας κατά νου ο Παύλος, καθώς και το μέγεθος των δεινών που επικρέμονταν πάνω τους, και ότι σε αυτούς μεν ο Θεός υποσχέθηκε την ανταμοιβή των κόπων τους μετά την αναχώρησή τους από αυτήν εδώ τη ζωή, ενώ τους προγόνους τους τούς αντάμειψε από την παρούσα ζωή, και διαβλέποντας την πολλή ακηδία που τους δημιουργούνταν από αυτούς τους λογισμούς, θέλοντας να τους ανορθώσει και να τους διδάξει ότι και στην εποχή των πατέρων τους έτσι είχαν οικονομηθεί τα πράγματα, και ότι πολλοί έλαβαν την ανταμοιβή δια της πίστεως και όχι δια της πείρας, τους υπενθύμισε την προφητική ρήση, λέγοντας: «Έχοντας το ίδιο Πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα»· υποδηλώνοντας έτσι ότι και ο μέγας Δαβίδ, εκείνος ο θαυμαστός και γενναίος προφήτης, έλαβε την αμοιβή με την πίστη και όχι με την πείρα. Διότι δεν θα έλεγε, εάν δεν συνέβαινε αυτό: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Διότι η πίστη είναι υπόσταση πραγμάτων που ελπίζονται και όχι πραγμάτων που βλέπονται· διότι αυτό που βλέπει κανείς, δεν το ελπίζει κιόλας. Εάν λοιπόν πίστεψε, πίστεψε στα ελπιζόμενα. Εάν όμως πίστεψε στα ελπιζόμενα, και τα ελπιζόμενα δεν βλέπονται ακόμη, σημαίνει ότι δεν είχε ακόμη λάβει αυτά στα οποία πίστεψε. Γι' αυτό λέει: «Έχοντας το ίδιο Πνεύμα της πίστεως», δηλαδή, την ίδια πίστη που υπήρχε στην Παλαιά Διαθήκη έχουμε και εμείς.

Νεκρούς να ανασταίνονται, τυφλούς να αναβλέπουν, λεπρούς να καθαρίζονται, δαίμονες να εκδιώκονται, χωλούς να βαδίζουν, κάθε ελάττωμα της φύσεως να διορθώνεται. Αυτά βλέπετε και εσείς τώρα, αν και όχι με τους οφθαλμούς του σώματος, αλλά με αυτούς της πίστεως. Διότι τέτοιοι είναι οι οφθαλμοί της πίστεως· βλέπουν αυτά που δεν φαίνονται και κατανοούν εκείνα που δεν έχουν ακόμη πραγματοποιηθεί. Από πού είναι φανερό αυτό, ότι δηλαδή η πίστη είναι όραση και απόδειξη των μη βλεπομένων; Άκουσε τον Παύλο που λέει: «Είναι δε η πίστη υπόσταση των πραγμάτων που ελπίζονται, απόδειξη εκείνων που δεν βλέπονται».

Διότι αυτό ακριβώς είναι γνώρισμα της πίστεως, το να αποδέχεται κανείς τα μη ορώμενα. Επειδή η πίστη είναι η υπόσταση των πραγμάτων που ελπίζονται και η απόδειξη εκείνων που δεν βλέπονται. Εδώ δε δεν μακαρίζει μόνο τους μαθητές, αλλά και εκείνους που επρόκειτο να πιστέψουν μετά από αυτούς. Αν και, λέγει, οι μαθητές είδαν και πίστεψαν. Αλλά δεν αναζήτησαν κάτι τέτοιο, παρά από τα σουδάρια αποδέχθηκαν αμέσως τον λόγο περί της αναστάσεως και, πριν δουν το σώμα, επέδειξαν πλήρη πίστη. Όταν λοιπόν λέει κάποιος σήμερα: «Θα ήθελα να ζω στους καιρούς εκείνους και να βλέπω τον Χριστό να θαυματουργεί», ας αναλογιστεί το: «Μακάριοι όσοι δεν είδαν και πίστεψαν». Είναι όμως άξιο απορίας πώς ένα άφθαρτο σώμα έδειχνε τα σημάδια των ήλων και μπορούσε να ψηλαφηθεί από θνητό χέρι. Αλλά μην ταραχθείς· διότι αυτό που συνέβαινε αποτελούσε έργο θείας συγκαταβάσεως. Διότι ένα σώμα τόσο λεπτό και ελαφρύ, ώστε να εισέλθει ενώ οι θύρες ήταν κλειστές, είχε απαλλαγεί από κάθε υλική παχύτητα· εμφανίζεται όμως έτσι, προκειμένου να γίνει πιστευτή η ανάσταση, και για να βεβαιωθούν ότι αυτός ήταν που σταυρώθηκε και ότι δεν αναστήθηκε κάποιος άλλος αντί για αυτόν. Γι' αυτό αναστήθηκε φέροντας τα σημάδια του σταυρού, και γι' αυτό τρώει. Οι απόστολοι, πάντως, αυτό πρόβαλλαν διαρκώς ως απόδειξη της αναστάσεως, λέγοντας: «Εμείς που φάγαμε και ήπιαμε μαζί του».

Διότι τέτοιοι είναι οι οφθαλμοί της πίστεως· διότι, όπως ακριβώς οι οφθαλμοί του σώματος μπορούν να δουν μόνο εκείνα που υποπίπτουν στην αίσθηση, έτσι και οι οφθαλμοί της πίστεως είναι αντίθετοι με αυτούς. Διότι δεν βλέπουν τίποτε από τα ορατά, αλλά βλέπουν τα μη ορατά σαν να βρίσκονται μπροστά στους οφθαλμούς τους. Διότι αυτό είναι πίστη, το να προσηλωνόμαστε στα μη ορατά σαν να είναι ορατά. «Διότι η πίστη», λέγει, «είναι η υπόσταση των ελπιζομένων πραγμάτων, η απόδειξη εκείνων που δεν βλέπονται». Τι είναι, λοιπόν, αυτό που λέγω και για ποιο σκοπό έχω πει να μην προσηλωνόμαστε στα ορατά αλλά να αποκτήσουμε πνευματικούς οφθαλμούς; Ώστε, όταν δεις την κολυμβήθρα των υδάτων και το χέρι του ιερέως να εφάπτεται της κεφαλής σου, να μη νομίσεις ούτε ότι εκείνο είναι απλώς μόνο ύδωρ, ούτε ότι επιτίθεται στην κεφαλή σου μόνο το χέρι του αρχιερέως. Διότι δεν είναι άνθρωπος εκείνος που επιτελεί τα τελούμενα, αλλά η χάρις του Πνεύματος είναι εκείνη που και τη φύση των υδάτων αγιάζει και, μαζί με το χέρι του ιερέως, εφάπτεται της κεφαλής σου. Δεν είπα, λοιπόν, ορθά ότι έχουμε ανάγκη τους οφθαλμούς της πίστεως για την πίστη στα μη ορατά, ώστε να μην υποπτευόμαστε τίποτε το αισθητό;

«Όποιος αθέτησε τον νόμο του Μωυσή, πεθαίνει χωρίς οίκτο με τη μαρτυρία δύο ή τριών μαρτύρων· πόσο χειρότερη τιμωρία νομίζετε ότι θα αξιωθεί;» Διότι γνωρίζει ότι από τη συναναστροφή και από τη σύναξη των πιστών, προκύπτει μεγάλη δύναμη. Διότι, όπως λέει, όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά μου, εκεί είμαι κι εγώ ανάμεσά τους. «Αυτός που καταπάτησε τον Υιό του Θεού και θεώρησε κοινό το αίμα της διαθήκης, με το οποίο αγιαστήκατε, και εξύβρισε το πνεύμα της χάριτος. Διότι γνωρίζουμε αυτόν που είπε: Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέει ο Κύριος. Και πάλι, Θα κρίνει τον λαό του. Φοβερό είναι να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού.» Διότι, όταν κάποιος, αφού μεταλάβει από αυτόν στα μυστήρια, διαπράττει αμαρτία, πώς δεν τον καταπάτησε, δείχνοντας περιφρόνηση προς αυτόν; «Να θυμάστε δε τις προηγούμενες ημέρες, κατά τις οποίες, αφού φωτιστήκατε, υπομείνατε μεγάλο αγώνα παθημάτων· αφενός μεν με το να γίνεστε θέαμα με ονειδισμούς και θλίψεις, αφετέρου δε με το να γίνετε κοινωνοί με όσους ζούσαν με αυτόν τον τρόπο. Διότι και στα δεσμά μου συμπάσχατε, και υπομείνατε την αρπαγή των υπαρχόντων σας.» Επειδή, λοιπόν, είχαν καταρρεύσει από τις θλίψεις, δες πώς τους παρηγορεί. Πρώτον μεν, με βάση τις δικές τους εμπειρίες· διότι λέει, να θυμάστε τις προηγούμενες ημέρες. Έπειτα με βάση τη Γραφή που λέει, Ο δε δίκαιος θα ζήσει από την πίστη. Έπειτα με βάση λογικά επιχειρήματα, λέγοντας, ότι Η πίστη είναι η βεβαιότητα των πραγμάτων που ελπίζονται, η απόδειξη αυτών που δεν βλέπονται.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΑʹ. «Η πίστη είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζουμε, η απόδειξη πραγμάτων που δεν βλέπονται. Διότι με αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι πρεσβύτεροι. Με την πίστη κατανοούμε ότι δημιουργήθηκαν οι αιώνες (οι κόσμοι) με τον λόγο του Θεού, ώστε αυτά που βλέπονται να μην έχουν γίνει από τα φαινόμενα. Με την πίστη ο Άβελ πρόσφερε στον Θεό ανώτερη θυσία από τον Κάιν, μέσω της οποίας έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος, καθώς ο ίδιος ο Θεός έδωσε μαρτυρία για τα δώρα του, και μέσω αυτής, αν και πέθανε» Διότι, αν κάποιος δεν έχει βεβαιωθεί για τα αόρατα πιο καθαρά και από τα ορατά, δεν μπορεί να υπάρξει πίστη. «ακόμη λαλεί. Με την πίστη ο Ενώχ μετατέθηκε για να μη δει θάνατο, και δεν βρισκόταν πλέον, διότι τον μετέθεσε ο Θεός. Επειδή πριν από τη μετάθεσή του έλαβε τη μαρτυρία ότι είχε ευαρεστήσει τον Θεό, και χωρίς πίστη είναι αδύνατον να Τον ευαρεστήσει κανείς. Διότι αυτός που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που Τον εκζητούν. Με την πίστη ο Νώε, αφού έλαβε θεία αποκάλυψη για όσα δεν βλέπονταν ακόμη, δείχνοντας ευλάβεια κατασκεύασε κιβωτό για τη σωτηρία του οίκου του.» Όπως ακριβώς ο ουρανός με το να φαίνεται μόνο λαλεί, έτσι και ο Άβελ με το να μνημονεύεται. «Μέσω αυτής (της πίστεως) κατέκρινε τον κόσμο.» Διότι απέδειξε ότι ήταν άξιοι κολάσεως, αυτοί που δεν συνετίζονταν ούτε με την κατασκευή της κιβωτού. «Και έγινε κληρονόμος της δικαιοσύνης που προέρχεται από την πίστη.» Δηλαδή, από αυτό φάνηκε δίκαιος, από το ότι πίστεψε στον Θεό. «

Ίσως, όμως, πει κάποιος από τους φιλολόγους ότι υπάρχει και άλλη εξήγηση για το «νῦν ἀπολύεις». Διότι, επειδή η λέξη «νῦν» (τώρα) δηλώνει τον ενεστώτα χρόνο· και ο ενεστώτας συνενώνεται και με το παρελθόν και με το μέλλον, προσεγγίζοντας το τέλος του πρώτου στο ακραίο του σημείο, και αγγίζοντας την αρχή του δεύτερου στο τέλος του, ώστε με αυτόν τον τρόπο να συγκροτείται η τριμερής διαίρεση του χρόνου. «Σε μένα», λέει, «που έχω ήδη συμμετάσχει και στα δύο, και αφενός έχω ολοκληρώσει το παρελθόν, κατά το οποίο έλαβα και τη χάρη της προφητείας, και αφετέρου έχω λάβει την εμπειρία του παρόντος, γι' αυτό και είδα το σωτήριο, και έχω θάρρος για το μέλλον μέσω της ελπίδας, την οποία και ο Απόστολος ονομάζει υπόσταση των πραγμάτων —επειδή δεν βλέπω να υπολείπεται τίποτα σε μένα—, και αυτό συνηθίζουν να αναφωνούν οι πιο καθαρές ψυχές: απόλυσε, Δέσποτα, τον δούλο σου, ώστε να σου προσφέρω και εκεί ευχαριστήριες θυσίες και να σου αναπέμψω φωνή αγαλλίασης».

Περί πίστεως Η πίστη βεβαίως είναι διπλή. «Διότι η πίστη προέρχεται εξ ακοής». Επειδή ακούγοντας τις θείες Γραφές πιστεύουμε στη διδασκαλία του Πνεύματος. Αυτή δε τελειοποιείται με όλα όσα νομοθετήθηκαν από τον Χριστό, πιστεύοντας έμπρακτα, επιδεικνύοντας ευσέβεια και εφαρμόζοντας τις εντολές Εκείνου που μας ανακαίνισε. Διότι εκείνος που δεν πιστεύει σύμφωνα με την παράδοση της καθολικής Εκκλησίας ή που συνάπτει κοινωνία με τον διάβολο μέσω των άτοπων έργων, είναι άπιστος. Εξάλλου, «είναι δε η πίστη η υπόσταση εκείνων που ελπίζονται, η απόδειξη πραγμάτων που δεν βλέπονται», ή η χωρίς δισταγμό και αμφιβολία ελπίδα τόσο για όσα μας έχει υποσχεθεί ο Θεός όσο και για την εκπλήρωση των αιτημάτων μας. Η πρώτη, λοιπόν, ανήκει στη δική μας προαίρεση, ενώ η δεύτερη ανήκει στα χαρίσματα του Πνεύματος.

«Όσο έχετε το φως, να πιστεύετε στο φως, για να γίνετε υιοί του φωτός.» «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, τα έργα που κάνω εγώ, θα τα κάνει και εκείνος, και μεγαλύτερα από αυτά θα κάνει.» «Μακάριοι όσοι δεν είδαν και πίστεψαν.» «Τι θα πούμε λοιπόν; Ότι τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη, και μάλιστα τη δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη· ενώ ο Ισραήλ, που επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε στον νόμο της δικαιοσύνης. Γιατί; Διότι δεν την επιδίωξαν εκ πίστεως, αλλά σαν να προερχόταν από τα έργα. Επειδή σκόνταψαν στον λίθο του προσκόμματος, καθώς είναι γραμμένο: Ιδού, θέτω στη Σιών λίθο προσκόμματος, και πέτρα σκανδάλου, και όποιος πιστεύει σε αυτόν, δεν θα καταισχυνθεί.» «Γνωρίζοντας ότι δεν δικαιώνεται ο άνθρωπος από τα έργα του νόμου, ειμή μόνο διά της πίστεως στον Ιησού Χριστό, και εμείς πιστέψαμε στον Χριστό Ιησού, για να δικαιωθούμε εκ πίστεως του Ιησού Χριστού, και όχι από τα έργα του νόμου· διότι από τα έργα του νόμου δεν πρόκειται να δικαιωθεί καμία σάρκα.» «Διότι εν Χριστώ Ιησού, ούτε η περιτομή έχει κάποια ισχύ, ούτε η ακροβυστία, αλλά η πίστη που ενεργείται διά της αγάπης.» «Πίστη είναι η υπόσταση των πραγμάτων που ελπίζουμε, η απόδειξη των πραγμάτων που δεν βλέπουμε. Διότι χάρη σε αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι προπάτορες. Χωρίς πίστη είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό. Διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που τον αναζητούν.» «Να γυμνάζεις τον εαυτό σου στην ευσέβεια.»

Και τρίτον, λόγω της ορθότητας στην πίστη, εφόσον η πίστη είναι υπόσταση αυτών που ελπίζονται, απόδειξη πραγμάτων που δεν βλέπονται, πράγμα το οποίο είναι πάρα πολύ ανώτερο από τα προηγούμενα και τίθεται ως ολόχρυση κορωνίδα ή και στέφανος πάνω στα υπόλοιπα προτερήματά σου. Δεν είναι, λοιπόν, σπουδαίο το να καυχιέσαι εσύ εναντίον μας και να επαίρεσαι, και εμείς να κρύβουμε το πρόσωπό μας από ντροπή, ή μάλλον να θρηνούμε και να οδυρόμαστε, σαν να μην έχουμε σοφό και ευδαίμονα άρχοντα, αλλά σαν να έχουν χαθεί και καταστραφεί εντελώς τα δικά μας.

Με πίστη λοιπόν ας αποδεχόμαστε τα θεία, και όχι με τη γνώση· με τη δύναμη του Πνεύματος, και όχι με την ισχύ της διαλεκτικής· και εμείς που επιθυμούμε να ζούμε με ευσέβεια, ας δίνουμε προσοχή στις θείες Γραφές με τρόπο ανώτερο από κάθε λογική απόδειξη, διότι, όπως λέει εκείνος ο πνευματοφόρος, «έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου, και εγώ θα είμαι διαπαντός μαζί σου»· και γι' αυτό η ευσέβεια δεν μπορεί να αποδειχθεί με ανθρώπινους συλλογισμούς· «διότι η πίστη είναι υπόσταση αυτών που ελπίζονται, βεβαιότητα πραγμάτων που δεν βλέπονται». Οι ανθρώπινοι συλλογισμοί, όταν εισάγονται στα θεία δόγματα, άλλοτε μεν ψευδόμενοι φαίνεται πως λένε την αλήθεια, και άλλοτε, αν και λένε την αλήθεια, νομίζεται ότι ψεύδονται· ενώ οι αποδείξεις των αγίων είναι αλήθεια απόλυτα βέβαιη, και φως μέγα σε όλη τη γη, και εντελώς ανώτερη από κάθε απάτη. Οι περίεργοι συλλογισμοί σκοτίζουν τον νου, ενώ τα λόγια των αγίων φωτίζουν την ψυχή· οι συλλογισμοί είναι ενίοτε επινοήσεις και εφευρέσεις ανθρώπων άπιστων και πονηρών, ενώ της Αγίας Γραφής ακόμη και οι συλλαβές είναι γεννήματα του Αγίου Πνεύματος.

Αλλά εμπρός, ας δούμε και αυτό ρητά από αυτήν την σκοπιά. Διότι ο Θεός, ο οποίος μας φανέρωσε τον εαυτό Του τρισυπόστατο, Αυτός μας υπέδειξε ολοφάνερα και αυτόν τον δρόμο. Και να γνωρίζετε, λοιπόν, ότι η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη, αυτό το τρισπλά χρυσοπλεγμένο ουράνιο τόξο που τηρείται από εμάς, προξενεί τη σωτηρία μας. Γι' αυτό, αν νομίζετε καλό, αφού σταματήσουμε εδώ την περαιτέρω θεολογία, ας αναλύσουμε λίγο αυτή την Τριάδα των αρετών. Και λέμε λοιπόν ότι «η πίστη είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζονται, η βεβαίωση πραγμάτων που δεν βλέπονται», ... αυτή που πίστεψε το αδύνατο ως δυνατό, και το ασθενές ως ισχυρό, και το παθητό εν απάθεια, και το φθαρτό εν αφθαρσία, και το θνητό εν αθανασία· αυτό το μυστήριο είναι μέγα. Η ελπίδα είναι πλούτος ενός αόρατου πλούτου, και αναμφίβολος θησαυρός πριν από τον θησαυρό. Η αγάπη είναι πηγή πίστεως, άβυσσος μακροθυμίας, θάλασσα ταπεινώσεως, αγία μέθη της ψυχής, ομοίωση με τον Θεό, στον βαθμό που είναι εφικτό στους θνητούς.

«Διότι πώς μπορείτε», λέγει, «να πιστεύετε, όταν λαμβάνετε δόξα από τους ανθρώπους, και δεν ζητάτε τη δόξα που προέρχεται από τον μόνο Θεό;» Όταν, λοιπόν, μισήσουμε την κενοδοξία, και πιστέψουμε σε Αυτόν για τα πάντα, υποτάσσοντας κάθε λογισμό σε Αυτόν μέσω εγκάρδιας και απερίσπαστης ελπίδας, τότε, όπως ακριβώς στην αρχή της πίστεως μέσω του βαπτίσματος το σώμα του Χριστού έγινε τροφή του πιστού, έτσι και στη νοερή ελπίδα και στην άρνηση των λογισμών, ο σταθερός στην πίστη και καθαρός νους γίνεται τροφή του Ιησού, ο οποίος είπε: «Δική μου τροφή είναι να κάνω το θέλημα του Πατέρα μου». Ποιο είναι δε το θέλημα του Πατέρα; «Θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας», σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου. Και αναφέρεται στην αλήθεια που βρίσκεται μέσω της νοερής ελπίδας, όπως προείπαμε, η οποία δεν γίνεται πλέον πιστευτή από ακοή, αλλά από την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος, η οποία είναι «υπόσταση αυτών που ελπίζονται», σύμφωνα με τη Γραφή. Διότι υπάρχει «πίστη εξ ακοής» και υπάρχει «πίστη ως υπόσταση αυτών που ελπίζονται».

Έχει αποδειχθεί ότι η μία εντολή διαφέρει από την άλλη· γι' αυτό και η μία πίστη διαπιστώνεται ότι είναι βεβαιότερη από την άλλη. Υπάρχει η «πίστη εξ ακοής», σύμφωνα με τον Απόστολο, και υπάρχει η πίστη που αποτελεί «υπόσταση των ελπιζομένων». Είναι καλό να ωφελεί κανείς με τα λόγια εκείνους που ρωτούν, είναι όμως καλύτερο να τους συνδράμει μέσω της αρετής και της προσευχής.

Ο νόμος τυπικά παραγγέλλει να εργαζόμαστε έξι ημέρες και την έβδομη να αναπαυόμαστε. Διότι έργο της ψυχής είναι η αγαθοεργία μέσω χρημάτων ή πραγμάτων. Ανάπαυση και κατάπαυσή της είναι το να πωλήσει κάποιος τα πάντα και να τα δώσει στους φτωχούς σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, και, αφού αναπαυθεί μέσω της ακτημοσύνης, να αφιερωθεί στη νοερή ελπίδα. Σε αυτήν την κατάπαυση μας προτρέπει με σπουδή να εισέλθουμε και ο Παύλος, λέγοντας: «Ας αγωνιστούμε να εισέλθουμε σε εκείνη την κατάπαυση». Αυτά δε τα είπαμε όχι για να αποκλείσουμε τα μέλλοντα, ούτε ορίζοντας ότι η καθολική ανταπόδοση βρίσκεται στην παρούσα ζωή, αλλά επειδή πρέπει πρώτα να έχουμε τη χάρη του Αγίου Πνεύματος να ενεργεί στην καρδιά, και έτσι, αναλόγως, να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών. Φανερώνοντας αυτό, ο Κύριος έλεγε: «Η βασιλεία των ουρανών βρίσκεται εντός σας». Το ίδιο έλεγε και ο Απόστολος: «Η πίστη είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζονται» και πάλι: «Έτσι να τρέχετε, ώστε να το επιτύχετε» και πάλι: «Να δοκιμάζετε τους εαυτούς σας εάν βρίσκεστε στην πίστη. Ή μήπως δεν αναγνωρίζετε ότι ο Ιησούς Χριστός κατοικεί μέσα σας, εκτός εάν είστε αδόκιμοι;» Εκείνος που έχει γνωρίσει την αλήθεια δεν εναντιώνεται στις θλιβερές συμφορές, διότι γνωρίζει ότι αυτές οδηγούν τον άνθρωπο στον φόβο του Θεού.

Σε καιρό μνήμης Θεού πολλαπλασίασε την προσευχή, ώστε, όταν ξεχάσεις, ο Κύριος να σου υπενθυμίσει. Όταν αναγινώσκεις τις θείες Γραφές, να κατανοείς τα κεκρυμμένα. «Διότι όσα προγράφηκαν», λέγει, «προγράφηκαν για τη δική μας διδασκαλία». Την πίστη η Γραφή την αποκαλεί «υπόσταση των ελπιζομένων»· και αυτούς που δεν αναγνωρίζουν την ενοίκηση του Χριστού, τους ονόμασε «αδόκιμους».

Απόκριση. Ο μεν θείος και μέγας απόστολος, ορίζοντας τι είναι η πίστη, λέει ότι η πίστη είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζουμε και η απόδειξη των πραγμάτων που δεν βλέπουμε. Εάν όμως κάποιος την όριζε ως ενδιάθετο αγαθό ή ως αληθινή γνώση που αποδεικνύει τα απόρρητα αγαθά, δεν θα απέκλινε από την αλήθεια. Ο δε Κύριος, διδάσκοντας για τα απόρρητα αγαθά και για εκείνα που ελπίζονται και δεν φαίνονται, λέει ότι η βασιλεία του Θεού βρίσκεται μέσα σας. Επομένως, η πίστη του Θεού ταυτίζεται με τη βασιλεία του Θεού, και διακρίνεται από τη βασιλεία μόνο κατ' επινόηση. Διότι η μεν πίστη είναι ανείδεη βασιλεία του Θεού, ενώ η βασιλεία είναι πίστη που έχει λάβει θεϊκή μορφή.

79. Η πίστη λοιπόν, λέει, είναι υπόσταση αυτών που ελπίζονται, απόδειξη πραγμάτων που δεν βλέπονται. Αλλά όσοι οδηγούνται από το Πνεύμα του Θεού, έχοντας τον νου τους εδραιωμένο και σταθερό σε καθετί το άριστο, δεχόμενοι την πίστη ως έπαθλο και σαν αριστείο ευγνωμοσύνης, κατανοούν μέσω της πίστης ότι οι αιώνες δημιουργήθηκαν με τον λόγο του Θεού, ώστε αυτά που βλέπονται να μην έχουν προέλθει από τα φαινόμενα, σύμφωνα με τα όσα φρονεί ο μυσταγωγός αυτών.

Του ιδίου από την Προς Εβραίους Επιστολή — Εμείς όμως δεν είμαστε από εκείνους που δειλιάζουν και οδηγούνται στην απώλεια, αλλά από εκείνους που πιστεύουν για τη σωτηρία της ψυχής. Η πίστη είναι η βεβαιότητα για όσα ελπίζουμε, η απόδειξη πραγμάτων που δεν βλέπονται. Διότι χάρη σε αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι πρεσβύτεροι. Με την πίστη κατανοούμε ότι οι αιώνες δημιουργήθηκαν με τον λόγο του Θεού, ώστε αυτά που βλέπουμε να μην έχουν γίνει από φαινόμενα πράγματα. Με την πίστη ο Άβελ προσέφερε στον Θεό καλύτερη θυσία από τον Κάιν, μέσω της οποίας έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος, καθώς ο Θεός έδωσε μαρτυρία για τα δώρα του· και μέσω αυτής, αν και πέθανε, ακόμη λαλεί. Με την πίστη ο Ενώχ μετατέθηκε, για να μη δει τον θάνατο, και δεν βρισκόταν πλέον, διότι τον μετέθεσε ο Θεός· διότι πριν από τη μετάθεσή του είχε λάβει τη μαρτυρία ότι υπήρξε ευάρεστος στον Θεό. Χωρίς πίστη, όμως, είναι αδύνατον να του ευαρεστήσει κανείς· διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που τον αναζητούν. Με την πίστη ο Νώε, όταν έλαβε θεία αποκάλυψη για όσα δεν φαίνονταν ακόμη, έδειξε ευλάβεια και κατασκεύασε κιβωτό για τη σωτηρία του οίκου του· μέσω της οποίας κατέκρινε τον κόσμο, και έγινε κληρονόμος της δικαιοσύνης που προέρχεται από την πίστη. Με την πίστη ο Αβραάμ, όταν κλήθηκε, υπάκουσε να εξέλθει προς τον τόπο που επρόκειτο να λάβει ως κληρονομιά, και εξήλθε χωρίς να γνωρίζει πού πηγαίνει. Με την πίστη παροίκησε στη γη της επαγγελίας σαν να ήταν ξένη, κατοικώντας σε σκηνές μαζί με τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, τους συγκληρονόμους της ίδιας επαγγελίας· διότι περίμενε την πόλη που έχει σταθερά θεμέλια, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Με την πίστη και η ίδια η Σάρρα έλαβε δύναμη να συλλάβει σπέρμα, και παρά την προχωρημένη ηλικία της γέννησε, επειδή θεώρησε αξιόπιστο εκείνον που έδωσε την υπόσχεση. Γι' αυτό και από έναν άνθρωπο, ο οποίος μάλιστα ήταν νεκρωμένος, γεννήθηκαν απόγονοι τόσοι στο πλήθος όσα τα άστρα του ουρανού και σαν την άμμο δίπλα στο χείλος της θάλασσας που είναι αναρίθμητη. Σύμφωνα με την πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να έχουν λάβει τις υποσχέσεις, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις χαιρέτησαν, και αφού ομολόγησαν ότι είναι ξένοι και παρεπίδημοι πάνω στη γη. Διότι εκείνοι που λένε τέτοια πράγματα φανερώνουν ότι αναζητούν πατρίδα. Και αν μεν θυμούνταν εκείνην από την οποία βγήκαν, θα είχαν καιρό να επιστρέψουν· τώρα όμως ορέγονται μια καλύτερη, δηλαδή την επουράνια. Γι' αυτό ο Θεός δεν ντρέπεται γι' αυτούς, να ονομάζεται Θεός τους· διότι τους ετοίμασε πόλη. Με την πίστη ο Αβραάμ προσέφερε τον Ισαάκ, όταν δοκιμαζόταν, και προσέφερε τον μονογενή του αυτός που είχε αναδεχθεί τις υποσχέσεις, προς τον οποίο είχε ειπωθεί ότι μέσω του Ισαάκ θα ονομαστεί το σπέρμα σου, αναλογιζόμενος ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει ακόμη και από τους νεκρούς· γι' αυτό και τον ξαναπήρε πίσω ως παραβολή. Με την πίστη ο Ισαάκ ευλόγησε τον Ιακώβ και τον Ησαύ για μελλοντικά πράγματα. Με την πίστη ο Ιωσήφ, όταν πέθαινε, μνημόνευσε για την έξοδο των υιών Ισραήλ, και έδωσε εντολή για τα οστά του. Με την πίστη ο Μωυσής, όταν γεννήθηκε, κρύφτηκε για τρεις μήνες από τους γονείς του, διότι είδαν ότι το παιδί ήταν χαριτωμένο, και δεν φοβήθηκαν το διάταγμα του βασιλιά. Με την πίστη ο Μωυσής, όταν μεγάλωσε, αρνήθηκε να ονομάζεται γιος της θυγατέρας του Φαραώ, προτιμώντας μάλλον να κακουχείται μαζί με τον λαό του Θεού, παρά να έχει την πρόσκαιρη απόλαυση της αμαρτίας· θεωρώντας ως μεγαλύτερο πλούτο από τους θησαυρούς της Αιγύπτου τον ονειδισμό του Χριστού, διότι απέβλεπε στη μισθαποδοσία. Με την πίστη εγκατέλειψε την Αίγυπτο, χωρίς να φοβηθεί τον θυμό του βασιλιά· διότι έμεινε σταθερός σαν να έβλεπε τον αόρατο. Με την πίστη τέλεσε το Πάσχα και την πρόσχυση του αίματος, ώστε να μην τους αγγίξει ο εξολοθρευτής των πρωτοτόκων. Με την πίστη διέβησαν την Ερυθρά θάλασσα σαν από ξηρά, την οποία όταν δοκίμασαν οι Αιγύπτιοι καταποντίστηκαν. Με την πίστη έπεσαν τα τείχη της Ιεριχούς, αφού κυκλώθηκαν για επτά ημέρες. Με την πίστη η Ραάβ η πόρνη δεν χάθηκε μαζί με τους απειθείς, επειδή δέχθηκε τους κατασκόπους με ειρήνη. Και τι άλλο να πω πλέον;

Διότι πρέπει να πιστέψουμε, λέει, ότι υπάρχει Θεός, και όχι να ερευνήσουμε ούτε να φιλονικήσουμε για το τι είναι· και γενικά, αν η πίστη είναι υπόσταση αυτών που ελπίζονται, έλεγχος πραγμάτων που δεν βλέπονται, μην επιμένεις φιλόνικα να δεις από τώρα αυτά που εναπόκεινται μακριά, ούτε να καθιστάς αμφίβολα αυτά που ελπίζονται, εξαιτίας του ότι δεν μπορείς να τα προσεγγίσεις μέσω της γνώσης. Αυτά λοιπόν γενικά περί πίστεως, για εκείνους που λογομαχούν και στηρίζουν την ελπίδα τους σε κενά λόγια. Και λίγο παρακάτω: Γενικότερα δε, η ψυχή που επιχειρεί να ομιλεί χωρίς πίστη, θα φλυαρεί άσκοπα, προβάλλοντας τον λόγο χωρίς κανένα πραγματικό υπόβαθρο. Επομένως, αρχή του συνετού λόγου είναι η πίστη, η οποία είναι ισχυρά εδραιωμένη στην καρδιά εκείνου που ομιλεί.

ο'. Εάν από τα έργα του νόμου δεν πρόκειται να δικαιωθεί καμία σάρκα ενώπιον του Θεού, σύμφωνα με εκείνον που το είπε, ποιος θα φτάσει στην τελειότητα ενώπιον του Θεού μόνο από τους αγώνες και τους κόπους της ασκήσεως; Διότι μέσω της πράξεως θεμελιωνόμαστε στην έξη της αρετής και σταματούμε την ενέργεια των παθών, δεν φτάνουμε όμως στην τελειότητα μέσα στο πλήρωμα του Χριστού μόνο μέσω αυτής. Τι είναι λοιπόν αυτό που μας ανάγει στην τελειότητα; Η ενδιάθετη πίστη στον Θεό, η οποία είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζουμε, μέσω της οποίας ο Άβελ προσέφερε στον Θεό ανώτερη θυσία από τον Κάιν και έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος, και ο Αβραάμ, όταν κλήθηκε, υπάκουσε και εξήλθε για να παροικήσει στη γη της επαγγελίας.

Διότι αρραβώνας της βασιλείας των ουρανών είναι η παρηγορία που προκύπτει από το πένθος. Επειδή η πίστη, σύμφωνα με τον απόστολο, είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζουμε, ενώ η παρηγορία είναι η έλευση του Θεού, η οποία πραγματοποιείται με την έλλαμψη του Πνεύματος στις πενθούσες ψυχές, χαρίζοντάς τους την ταπεινοφροσύνη, η οποία ονομάζεται και σπόρος και τάλαντο· διότι, καθώς αυξάνεται και πολλαπλασιάζεται στις ψυχές των αγωνιζομένων αποδίδοντας τριάντα και εξήντα και εκατό, καρποφορεί στον Θεό τον άγιο καρπό των χαρισμάτων του Πνεύματος. Διότι, όπου υπάρχει αληθινή ταπείνωση, εκεί υπάρχει και βυθός ταπεινοφροσύνης· και όπου υπάρχει ταπεινοφροσύνη, εκεί υπάρχουν και οι ελλάμψεις του Πνεύματος. Όπου δε υπάρχουν οι ελλάμψεις του Πνεύματος, εκεί υπάρχει φωτοχυσία του Θεού και ο Θεός εν σοφία και γνώσει των μυστηρίων Του. Όπου δε υπάρχουν αυτά, εκεί υπάρχει η βασιλεία των ουρανών και η επίγνωση της βασιλείας και οι κρυμμένοι θησαυροί της γνώσεως του Θεού, στους οποίους βρίσκεται και η φανέρωση της πνευματικής πτωχείας. Και όπου υπάρχει αίσθηση της πνευματικής πτωχείας, εκεί υπάρχει και το χαρμόσυνο πένθος, εκεί και τα αενάως ρέοντα δάκρυα, τα οποία καθαρίζουν την ψυχή που τα αγαπά και την καθιστούν απολύτως ολόφωτη.

Και αυτό το έχουν αποδείξει οι άγιοι από όσα έπραξαν με τους ασκητικούς και αγωνιστικούς τους άθλους, κατατροπώνοντας την αμαρτία· τι ποθώντας ή τι αναζητώντας; Τα αγαθά των επαγγελιών, «τα οποία μάτι δεν είδε, και αυτί δεν άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν». Από πού είχαν τα εχέγγυα αυτής της ένθερμης προσδοκίας; Από την ίδια την πίστη. Διότι ο Θεός, που τους έδωσε το να πιστεύουν ακλόνητα, ο ίδιος τους έδωσε και το να ελπίζουν χωρίς δισταγμό, και μέσω της ελπίδας να μπορούν να ενεργούν σημεία και τέρατα. Γι' αυτό, όπως λέει ο ιερός Απόστολος, «κατατρόπωσαν βασίλεια, πέτυχαν την πραγματοποίηση των επαγγελιών, έφραξαν στόματα λεόντων, έσβησαν τη δύναμη της φωτιάς, διέφυγαν την κόψη της μαχαίρας, ενδυναμώθηκαν μέσα από την ασθένεια, έγιναν ισχυροί στον πόλεμο, έτρεψαν σε φυγή στρατόπεδα αλλοφύλων, γυναίκες έλαβαν πίσω τους νεκρούς τους μέσω της αναστάσεως. Άλλοι δε βασανίστηκαν μέχρι θανάτου μη δεχόμενοι την απελευθέρωση, για να επιτύχουν καλύτερη ανάσταση». Βλέπετε πόσα και πόσο μεγάλα είναι τα κατορθώματα της πίστεως; «Διότι η πίστη είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζονται, η απόδειξη πραγμάτων που δεν βλέπονται». Αντλώντας δύναμη από αυτήν, λοιπόν, αδελφοί, ας αριστεύσουμε και εμείς εναντίον του διαβόλου, ας κατατροπώσουμε τα ολέθρια πάθη. Φωτιά που αναζωπυρώνεται και τώρα είναι η επιθυμία της σάρκας· και αν αυτήν τη σβήσουμε με δάκρυα και προσευχές, θα χορέψουμε μαζί με τους Παίδες.