Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 11:19

Θέλεις δε να μάθεις, ω μάταιε άνθρωπε, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας, κ.ο.κ. Του Κυρίλλου, από την προς Ρωμαίους Επιστολή. Επειδή ο μακάριος Ιάκωβος λέει ότι ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, προσφέροντας τον Ισαάκ τον γιο του στο θυσιαστήριο, ενώ ο Παύλος λέει ότι δικαιώθηκε από την πίστη, η φαινομενική αυτή αντίφαση πρέπει να κατανοηθεί ως εξής: ότι πριν μεν αποκτήσει τον Ισαάκ πίστεψε, και έλαβε τον Ισαάκ ως μισθό της πίστης του· όμως και όταν προσέφερε τον Ισαάκ στο θυσιαστήριο, όχι μόνο έπραττε το έργο που του προστάχθηκε, αλλά δεν απομακρύνθηκε και από την πίστη του, ότι δηλαδή «μέσω του Ισαάκ πρόκειται να πληθύνει το σπέρμα του σαν τα άστρα», αναλογιζόμενος ότι «ο Θεός έχει τη δύναμη να αναστήσει ακόμη και από τους νεκρούς». Ωστόσο, ο Παύλος καθιστά μάρτυρα και συμπαραστάτη των λόγων του τον μακάριο Δαβίδ, έναν άνδρα φημισμένο για την ευσέβειά του, και με σοφία παρουσιάζει εν Πνεύματι την άφεση μέσω της πίστης και την εξαγγέλλει σε όλους τους ανθρώπους· διότι γνώριζε ότι αυτή επρόκειτο να παρασχεθεί εν Χριστώ στον κατάλληλο καιρό.

Αναλογίζομαι σε πόση στενοχώρια βρέθηκε. Η φύση τον πίεζε προς τη στοργή, ενώ η θεία προσταγή τον καλούσε σε υπακοή. Ήταν αφοσιωμένος στο παιδί του, αφού είχε μόνο αυτό, αλλά φοβόταν να δυσαρεστήσει τον Θεό. Και όπως ακριβώς ένα μεγάλο και πανύψηλο δέντρο που χτυπιέται από εδώ και από εκεί από τους αντίθετους ανέμους σχεδόν παραπαίει και σείεται, έτσι έγινε και η ψυχή του δικαίου. Πώς λοιπόν άραγε νίκησε τον χειμώνα της δοκιμασίας; Ο νομομαθέστατος Παύλος θα μας διδάξει λέγοντας: Με πίστη πρόσφερε θυσία τον Ισαάκ όταν δοκιμάστηκε, αναλογιζόμενος ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει και από τους νεκρούς. Ω, σταθερότητα πίστεως! Ω, ασφάλεια αγιοπρεπών συλλογισμών! Απέδωσε στον Θεό τη δύναμη να κατορθώνει τα πάντα. Και τι ακολούθησε; Σε ποιο αποτέλεσμα κατέληξε γι' αυτόν η πίστη;

Πλην όμως, καθώς λέει ο μαθητής του Σωτήρος: «Η πίστη συνεργούσε με τα έργα, και εκ των έργων η πίστη βεβαιώθηκε»· είπε δε κάπου και ο ίδιος ο θαυμάσιος Παύλος περί του προπάτορα Αβραάμ: «Με πίστη πρόσφερε τον Ισαάκ όταν δοκιμαζόταν, και προσέφερε τον μονογενή εκείνος που είχε αναδεχθεί τις επαγγελίες, προς τον οποίο ελέχθη: Μέσω του Ισαάκ θα ονομαστεί το σπέρμα σου· διότι αναλογίστηκε ότι ο Θεός είναι ικανός να εγείρει ακόμη και εκ νεκρών». Επομένως, και αν τυχόν λέγεται ότι δικαιώθηκε εκ των έργων λόγω της προσφοράς του Ισαάκ κατά τη δοκιμασία του, αυτό αποτελούσε για εκείνον σαφή απόδειξη της στερεότατης πίστης του. <Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχώμαστε στον Θεό.> Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, καθιστώντας φανερή την αληθινά αξιοθαύμαστη αγάπη του Θεού και Πατρός, την οποία επέδειξε σε εμάς, παρέθετε ως απόδειξη το αποκορύφωμα της ένσαρκης οικονομίας και το πάθος επί του σταυρού, λέγοντας τα εξής: «Διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή, προκειμένου καθένας που πιστεύει σε αυτόν να μην χαθεί, αλλά να έχει ζωή αιώνια».

Τον έχουμε ακούσει, λοιπόν, να λέει ξεκάθαρα: «Κανείς δεν έχει μεγαλύτερη αγάπη από αυτήν, από το να θυσιάσει κάποιος τη ζωή του για τους φίλους του.» Έπειτα, πώς δεν θα ήταν το πιο παράλογο από όλα, να μην αποδώσουμε στον Χριστό, ως ένα από τα πλέον αναγκαία χρέη, εκείνο που λάβαμε από αυτόν; Πρέπει εξάλλου, όντας εμείς υπερασπιστές της ζωής, να μη φοβόμαστε τον θάνατο, αλλά μάλλον να μιμούμαστε την πίστη των αγίων Πατέρων. Ο πατριάρχης Αβραάμ προσέφερε τον μονογενή του όταν δοκιμαζόταν, εννοώ τον Ισαάκ, αναλογιζόμενος ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει και από τους νεκρούς. Ποιος λοιπόν θα είναι ο φόβος του θανάτου εναντίον μας, εφόσον η ζωή τον καταργεί;

Διότι διδασκόταν, από κάτι που επρόκειτο να συμβεί στο μέλλον, το υπεράνω κάθε περιγραφής και αξιοθαύμαστο θαύμα της εκ νεκρών αναστάσεως, και επιπλέον το σεπτό και μέγα μυστήριο της ενανθρωπήσεως του Μονογενούς. Και γι' αυτό ο θεσπέσιος Παύλος λέει: «Με πίστη πρόσφερε ο Αβραάμ τον Ισαάκ όταν δοκιμαζόταν, και μάλιστα πρόσφερε τον μονογενή του εκείνος που είχε δεχθεί τις υποσχέσεις, προς τον οποίο είχε ειπωθεί: Μέσω του Ισαάκ θα ονομαστούν οι απόγονοί σου· διότι αναλογίστηκε ότι ο Θεός είναι δυνατός να ανασταίνει και από τους νεκρούς, γι' αυτό και τον πήρε πίσω ως προτύπωση». Επειδή δηλαδή επρόκειτο εν καιρώ ο Θεός και Πατέρας να τον αναδείξει ως ρίζα και αρχή αμέτρητων εθνών, αφού θα πέθαινε για τον κόσμο ο Εμμανουήλ· γι' αυτό ακριβώς, μέσω αυτής της εμπειρίας, ο δίκαιος διδάχθηκε με ωφέλιμο τρόπο την υπερφυή και άρρητη αγάπη του Θεού και Πατέρα προς εμάς· ο οποίος «δεν λυπήθηκε τον ίδιο Του τον Υιό», όπως ήδη προείπαμε, «αλλά Τον παρέδωσε υπέρ όλων ημών», αυτών που δικαιώθηκαν μέσω της πίστεως και θεωρήθηκαν τέκνα του προπάτορα Αβραάμ. Διότι, αν πρέπει να κρίνουμε και σύμφωνα με τα ανθρώπινα δεδομένα, θα έλεγα ότι υπήρξε βαρύ και δυσβάσταχτο στον μακάριο Αβραάμ το ότι ο Θεός τον πρόσταξε να θυσιάσει τον Ισαάκ.

Παρατήρησε, λοιπόν, ξεκάθαρα τον Θεό να νομοθετεί αυτά σε όσους προέρχονται από τον Ισραήλ: διότι οι χίλιοι εκλεκτοί από κάθε φυλή εκστράτευσαν εναντίον των Μαδιανιτών. Και κερδίζοντας τη νίκη, νομίζω, με κόπο και ιδρώτα, μοίρασαν αμέσως τα λάφυρα που συγκέντρωσαν από τον πόλεμο σε ολόκληρη τη συναγωγή, και με τα κατορθώματα αυτών που ανδραγάθησαν δοξαζόταν το υπόλοιπο πλήθος. «Διότι θα μοιράσετε», λέει, «τα λάφυρα, εσύ και ο ιερέας Ελεάζαρ, και οι αρχηγοί των πατριών της συναγωγής. Και θα μοιράσετε τα λάφυρα ανάμεσα στους πολεμιστές που βγήκαν στη μάχη, και ανάμεσα στην υπόλοιπη συναγωγή». Διότι το γεγονός ότι αυτό που υστερεί λιγάκι και ακολουθεί πίσω από το μεγαλείο τους, πρόκειται να συνδοξαστεί μαζί με τους εξαιρετικά εκλεκτούς και πιο επιφανείς, το υπέδειξε κατά κάποιον τρόπο και ο θεσπέσιος Παύλος. Διότι, αφού απαρίθμησε από τους αρχαιότερους αγίους εκείνους που διακρίθηκαν μέσω της πίστης και των οποίων η δόξα είναι λαμπρή εξαιτίας της ακριβούς ευσέβειάς τους προς τον Θεό, λέει: «Σύμφωνα με την πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, και δεν έλαβαν τις υποσχέσεις, επειδή ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς». Και γράφει σε άλλους: «Ήδη έχετε φτάσει στην τελειότητα. Χωρίς εμάς βασιλεύσατε, και μακάρι να βασιλεύατε, ώστε να συμβασιλεύσουμε κι εμείς μαζί σας».

Και αφού τον απέκτησε, όταν έλαβε την εντολή να προσφέρει τον υιό του, [μολονότι είχε ακούσει το: Μέσω του Ισαάκ θα κληθεί το σπέρμα σου,] πρόσφερε τον μονογενή του υιό στον Θεό, πιστεύοντας ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να τον αναστήσει ακόμη και από τους νεκρούς. Και αφού έδεσε τον υιό του και τον τοποθέτησε πάνω στα ξύλα, ως προς την προαίρεσή του βέβαια τον πρόσφερε, αλλά χάρη στην αγαθότητα του Θεού παρέλαβε τον υιό του ζωντανό, καθώς Εκείνος του παρέδωσε έναν αμνό αντί για το παιδί. Όντας πιστός σε αυτά, σφραγίστηκε στη δικαιοσύνη και έλαβε την περιτομή, ως σφραγίδα της πίστεως που είχε κατά την ακροβυστία· λαμβάνοντας την υπόσχεση ότι θα γίνει πατέρας πολλών εθνών.

Τι λοιπόν συλλογίστηκε ο Αβραάμ όταν του ζητήθηκε θυσία; Και εφόσον δεν την ολοκλήρωσε, τι νόμισε; Μήπως θεώρησε για την πρόθεση Εκείνου που έδωσε την εντολή, ότι άραγε μετάνιωσε, ή ότι ψεύστηκε, ή ότι δεν μπορούσε να αναστήσει τον Ισαάκ εκ νεκρών; Όχι. Διότι, αν δεν πίστευε έτσι, δεν θα είχε αρχίσει τη θυσία, όπως ακριβώς είπε ο Απόστολος.

Πώς; «Στον κόσμο», λέει, «θα έχετε θλίψη». «Όποιος δεν παίρνει τον σταυρό του και δεν με ακολουθεί, δεν είναι άξιός μου». «Όποιος δεν μισήσει την ψυχή του, δεν πρόκειται να τη βρει»· και: «Όποιος δεν απαρνείται», λέει, «όλα του τα υπάρχοντα και δεν με ακολουθεί οπίσω μου, δεν είναι άξιός μου»· και πάλι: «Θα οδηγηθείτε ενώπιον ηγεμόνων και βασιλέων εξαιτίας μου»· και πάλι: «Εχθροί του ανθρώπου θα είναι οι ίδιοι οι οικείοι του». Και όσα μεν αφορούν τη θλίψη βρίσκονται εδώ, ενώ όσα αφορούν την άνεση βρίσκονται εκεί. Στην περίπτωση όμως του Αβραάμ συνέβη το αντίθετο: είχε λάβει την εντολή να πράξει αντίθετα προς τις υποσχέσεις, και ούτε έτσι θορυβήθηκε, ούτε ζαλίστηκε, ούτε θεώρησε ότι έχει εξαπατηθεί. Εσείς, αντίθετα, δεν υπομένετε τίποτα που να βρίσκεται έξω από την υπόσχεση, και όμως θορυβείστε. Εκείνος άκουσε πράγματα αντίθετα από αυτά που του είχαν υποσχεθεί, και μάλιστα από τον Ίδιο που του είχε δώσει τις υποσχέσεις, και δεν θορυβούνταν, αλλά ενεργούσε σαν να ήταν σύμφωνα με αυτές· και πράγματι ήταν σύμφωνα, αντίθετα βέβαια με τους ανθρώπινους συλλογισμούς, σύμφωνα όμως με την πίστη. Και το πώς, μας το δίδαξε ο ίδιος ο Απόστολος, όταν είπε: «Διότι αναλογίστηκε ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει ακόμη και από τους νεκρούς». Αυτό λοιπόν που εννοεί είναι το εξής: Με την ίδια πίστη, λέει, με την οποία πίστεψε ότι θα του χαρίσει παιδί που δεν υπήρχε, με την ίδια είχε πειστεί ότι μπορεί και νεκρό να εγείρει, και ότι θα τον αναστήσει ακόμη κι αν σφαγιαστεί.

Διότι εξίσου αδύνατο ήταν, με την ανθρώπινη λογική εννοώ, και από μία μήτρα νεκρωμένη και γερασμένη, που είχε πλέον καταστεί άχρηστη για τεκνοποίηση, να δοθεί παιδί, αλλά και κάποιος που είχε σφαγιαστεί να αναστηθεί. Αλλ' όμως εκείνος πειθόταν· διότι η προγενέστερη πίστη του προετοίμαζε τον δρόμο για τα μελλοντικά. Εξάλλου, εκείνος μεν είδε πρώτα τα ευχάριστα, και τα δυσχερή αργότερα, στα γηρατειά του. Εσείς όμως, λέει, το αντίθετο: τα μεν θλιβερά πρώτα, τα δε ευχάριστα τελευταία. Αυτό απευθύνεται προς εκείνους που τολμούν να λένε ότι: «Αφού μας υποσχέθηκε τα αγαθά μετά θάνατον, ίσως μας εξαπάτησε». Αποδεικνύει έτσι ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει και από τους νεκρούς· και αν ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει και από τους νεκρούς, τότε οπωσδήποτε θα τα ανταποδώσει όλα. Εάν λοιπόν ο Αβραάμ πίστεψε πριν από τόσα χρόνια ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει από τους νεκρούς, πολύ περισσότερο οφείλουμε να πιστεύουμε εμείς. Βλέπεις ότι, όπως ακριβώς προείπα, δεν είχε ακόμη εισέλθει ο θάνατος, και αμέσως τους είλκυσε στην ελπίδα της αναστάσεως, και τους οδήγησε σε τόση βεβαιότητα, ώστε, ενώ έπαιρναν την εντολή να σφαγιάσουν τους ίδιους τους γιους τους –από τους οποίους μάλιστα προσδοκούσαν ότι θα γεμίσουν την οικουμένη– να είναι έτοιμοι να τους προσφέρουν πρόθυμα; Και κάτι άλλο επίσης αποδεικνύει εδώ με το να πει: «Ο Θεός δοκίμασε τον Αβραάμ».

Πώς λες «μονογενή»; Τότε τι ήταν ο Ισμαήλ; Από πού προερχόταν; Τον λέω μονογενή, λέγει, όσον αφορά τον λόγο της επαγγελίας· διότι γι’ αυτό έκανε την προσθήκη, λέγοντας «Μονογενή», για να δείξει ότι γι’ αυτόν ακριβώς λέγει: «Στον οποίο ειπώθηκε ότι: “Στον Ισαάκ θα κληθεί το σπέρμα σου”», δηλαδή από αυτόν θα προέλθουν οι απόγονοι. Βλέπεις πώς θαυμάζει αυτό που έγινε από τον πατριάρχη; Άκουσε ότι «στον Ισαάκ θα κληθεί το σπέρμα σου», και όμως προσέφερε τον υιό του ως σφάγιο. Έπειτα, για να μη νομίσει κανείς ότι το έκανε αυτό έχοντας απελπιστεί, και ότι εξαιτίας αυτής της προσταγής απέβαλε εκείνη την πίστη, αλλά για να κατανοήσει ότι πράγματι και αυτό αποτελούσε έργο πίστεως, λέγει ότι διατηρούσε και εκείνη την πίστη, καίτοι φαινόταν ότι συγκρούεται με αυτήν· αλλά δεν συγκρουόταν. Διότι δεν μετρούσε τη δύναμη του Θεού με ανθρώπινους λογισμούς, αλλά ανέθετε τα πάντα στην πίστη. Γι’ αυτό και δεν δίστασε να πει, ότι «ακόμη και από τους νεκρούς έχει τη δύναμη ο Θεός να αναστήσει». Εξού και τον πήρε πίσω «εν παραβολή», δηλαδή παραδειγματικά, στο πρόσωπο του κριαριού, λέγει. Πώς; Διότι, όταν σφαγιάστηκε το κριάρι, αυτός σώθηκε· ώστε τον έλαβε πίσω μέσω του κριαριού, σφάζοντας εκείνο αντί γι' αυτόν. Αυτά όμως αποτελούσαν κάποιους τύπους· διότι εδώ εκείνος που σφαγιάζεται είναι ο Υιός του Θεού.

Και πρόσεξε τη φιλανθρωπία, πόσο μεγάλη ήταν· διότι, επειδή επρόκειτο να δοθεί μεγάλη χάρη στους ανθρώπους, θέλοντας να μην το κάνει αυτό μόνο ως χάρη, αλλά ως οφειλέτης, προετοιμάζει πρώτα έναν άνθρωπο να παραδώσει τον δικό του γιο υπακούοντας στο πρόσταγμα του Θεού, ώστε να μη φανεί ότι κάνει κάτι μεγάλο παραδίδοντας τον δικό Του Υιό, εφόσον ένας άνθρωπος το είχε ήδη κάνει πριν από Αυτόν, για να μη θεωρηθεί ότι το πράττει αυτό μόνο από χάρη, αλλά και από οφειλή. Διότι σε όσους αγαπάμε, θέλουμε να τους κάνουμε και αυτή την παραχώρηση: να δίνουμε την εντύπωση ότι πήραμε πρώτα από αυτούς κάτι μικρό, και έπειτα να τους δίνουμε τα πάντα· και καυχόμαστε περισσότερο για αυτό που λάβαμε παρά για αυτό που δώσαμε, και δεν λέμε: «Αυτό του δώσαμε», αλλά «Αυτό πήραμε από αυτόν». Γι' αυτόν τον λόγο, λέει, τον πήρε πίσω παραβολικά, δηλαδή σαν σε αίνιγμα· διότι ο κριός ήταν σαν παραβολή του Ισαάκ, ή ως προτύπωση. Επειδή, λοιπόν, η θυσία είχε ολοκληρωθεί και ο Ισαάκ είχε σφαγιαστεί ως προς την προαίρεση, γι' αυτόν τον λόγο τον χαρίζει και πάλι στον πατριάρχη.

Αν πάλι έπρεπε να μάθει ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει από τους νεκρούς, το έμαθε αυτό με πολύ πιο θαυμαστό τρόπο από τη μήτρα· ή μάλλον, ακόμη και πριν από εκείνη την απόδειξη, διότι ήταν πιστός. Εσύ, όμως, μην θαυμάζεις μόνο τον δίκαιο, αλλά και να τον μιμείσαι. Και βλέποντάς τον, μέσα σε τόσο μεγάλο θόρυβο και τρικυμία κυμάτων, να πλέει σαν σε γαλήνη, παρομοίως κι εσύ να κρατάς το πηδάλιο της υπακοής και της ανδρείας. Διότι μη μου πεις μόνο αυτό, ότι οικοδόμησε το θυσιαστήριο και ετοίμασε τα ξύλα· αλλά θυμήσου και τη φωνή του παιδιού, και αναλογίσου πόσες χιονοστιβάδες στρατοπέδων επέπεσαν εναντίον του για να τον κατατρομάξουν, όταν ο πατέρας άκουσε το παιδί να λέει: «Πού είναι το πρόβατο;». Σκέψου πόσοι λογισμοί ξεσηκώθηκαν τότε, οπλισμένοι όχι με σίδερο, αλλά με πύρινα δόρατα, που τον κατακεντούσαν από παντού και τον κατακομμάτιαζαν. Διότι, αν και σήμερα πολλοί συντρίβονται ψυχικά, έστω κι αν δεν είναι οι ίδιοι πατέρες, και θα δάκρυζαν αν δεν γνώριζαν την κατάληξη —και μάλιστα βλέπω πολλούς να δακρύζουν αν και γνωρίζουν το τέλος— τι ήταν φυσικό να υποφέρει εκείνος, ο οποίος τον γέννησε, τον ανέθρεψε, βρισκόταν στα γηρατειά του, είχε μόνο αυτόν, τον έβλεπε, τον άκουγε, και επρόκειτο αμέσως μετά να τον θυσιάσει; Πόση σύνεση είχαν αυτά τα λόγια! Πόση πραότητα η ερώτηση! Ποιος άραγε ήταν αυτός που ενεργούσε; Ο διάβολος, ώστε να καταφλέξει τη φύση; Μη γένοιτο, αλλά ο Θεός, για να δοκιμάσει ακόμη περισσότερο τη χρυσή ψυχή του δικαίου.

Η παραβολή ονομάζεται επίσης τύπος και εικόνα, όπως ακριβώς καταδεικνύει και ο Παύλος λέγοντας: «Με πίστη προσέφερε τον Ισαάκ, όταν δοκιμαζόταν, και προσέφερε τον μονογενή εκείνος που είχε δεχθεί τις υποσχέσεις· γι' αυτό και τον πήρε πίσω ως παραβολή»· δηλαδή, ως τύπο και ως εικόνα.

Διότι σε εκείνους που αγαπούμε, θέλουμε να κάνουμε και αυτήν τη χάρη: να δίνουμε την εντύπωση ότι, αφού προηγουμένως έχουμε λάβει κάτι μικρό από αυτούς, έτσι στη συνέχεια τους τα δίνουμε όλα. Και καυχιόμαστε περισσότερο για αυτό που λάβαμε παρά για αυτό που δώσαμε, και δεν λέμε: «Αυτό του δώσαμε», αλλά: «Αυτό λάβαμε από αυτόν». Γι' αυτόν τον λόγο, λέει, τον πήρε πίσω «εν παραβολή», δηλαδή σαν σε αίνιγμα (διότι ο κριός αποτελούσε παραβολή του Ισαάκ), ή ως τύπο.

Διότι σαν τα άστρα του ουρανού, λέει, και μάλιστα από ένα σπέρμα, αναφέρει. «Σύμφωνα με την πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να λάβουν τις υποσχέσεις». Ο Αβραάμ και οι δικοί του, λέει. «Αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις χαιρέτησαν με ασπασμό, και ομολόγησαν ότι είναι ξένοι και παρεπίδημοι πάνω στη γη. Διότι εκείνοι που λένε τέτοια πράγματα, φανερώνουν ότι αναζητούν πατρίδα. Και αν μεν θυμούνταν εκείνην από την οποία βγήκαν, θα είχαν την ευκαιρία να επιστρέψουν. Τώρα όμως επιθυμούν μια καλύτερη, δηλαδή την επουράνια. Γι' αυτό δεν ντρέπεται γι' αυτούς ο Θεός να ονομάζεται Θεός τους. Διότι ετοίμασε γι' αυτούς πόλη». Με το Πνεύμα, προφανώς. «Με την πίστη πρόσφερε ο Αβραάμ τον Ισαάκ όταν δοκιμαζόταν, και πρόσφερε τον μονογενή του αυτός που είχε αποδεχθεί τις υποσχέσεις, προς τον οποίο ειπώθηκε ότι: "Μέσω του Ισαάκ θα κληθεί σε σένα σπέρμα"». Επιδεικνύοντας έτσι έμπρακτη απόδειξη της ευσέβειάς του. Διότι ο Θεός δοκιμάζει, όχι επειδή αγνοεί, αλλά για να προσφέρουν οι άγιοι απόδειξη και επιβεβαίωση της ευσέβειάς τους, ώστε να γίνουν θαυμαστοί σε όλους. «Σκεπτόμενος ότι ο Θεός έχει τη δύναμη και από τους νεκρούς να ανασταίνει». Έλεγε, δηλαδή, ότι Εκείνος που έδωσε τη χάρη να γεννηθεί υιός από μήτρα γερασμένη και αχρηστευμένη, θα μπορέσει να τον αναστήσει ακόμη και αν σφαγιαστεί. «Γι' αυτό και τον έλαβε πίσω ως παραβολή». Δηλαδή ως υπόδειγμα. Διότι έγινε τύπος του Χριστού· και αυτό ήταν σύμβολο, το να προσφέρει αυτός ο Πατέρας τον Μονογενή. «

Του ιδίου από την Προς Εβραίους Επιστολή — Εμείς όμως δεν είμαστε από εκείνους που δειλιάζουν και οδηγούνται στην απώλεια, αλλά από εκείνους που πιστεύουν για τη σωτηρία της ψυχής. Η πίστη είναι η βεβαιότητα για όσα ελπίζουμε, η απόδειξη πραγμάτων που δεν βλέπονται. Διότι χάρη σε αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι πρεσβύτεροι. Με την πίστη κατανοούμε ότι οι αιώνες δημιουργήθηκαν με τον λόγο του Θεού, ώστε αυτά που βλέπουμε να μην έχουν γίνει από φαινόμενα πράγματα. Με την πίστη ο Άβελ προσέφερε στον Θεό καλύτερη θυσία από τον Κάιν, μέσω της οποίας έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος, καθώς ο Θεός έδωσε μαρτυρία για τα δώρα του· και μέσω αυτής, αν και πέθανε, ακόμη λαλεί. Με την πίστη ο Ενώχ μετατέθηκε, για να μη δει τον θάνατο, και δεν βρισκόταν πλέον, διότι τον μετέθεσε ο Θεός· διότι πριν από τη μετάθεσή του είχε λάβει τη μαρτυρία ότι υπήρξε ευάρεστος στον Θεό. Χωρίς πίστη, όμως, είναι αδύνατον να του ευαρεστήσει κανείς· διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που τον αναζητούν. Με την πίστη ο Νώε, όταν έλαβε θεία αποκάλυψη για όσα δεν φαίνονταν ακόμη, έδειξε ευλάβεια και κατασκεύασε κιβωτό για τη σωτηρία του οίκου του· μέσω της οποίας κατέκρινε τον κόσμο, και έγινε κληρονόμος της δικαιοσύνης που προέρχεται από την πίστη. Με την πίστη ο Αβραάμ, όταν κλήθηκε, υπάκουσε να εξέλθει προς τον τόπο που επρόκειτο να λάβει ως κληρονομιά, και εξήλθε χωρίς να γνωρίζει πού πηγαίνει. Με την πίστη παροίκησε στη γη της επαγγελίας σαν να ήταν ξένη, κατοικώντας σε σκηνές μαζί με τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, τους συγκληρονόμους της ίδιας επαγγελίας· διότι περίμενε την πόλη που έχει σταθερά θεμέλια, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Με την πίστη και η ίδια η Σάρρα έλαβε δύναμη να συλλάβει σπέρμα, και παρά την προχωρημένη ηλικία της γέννησε, επειδή θεώρησε αξιόπιστο εκείνον που έδωσε την υπόσχεση. Γι' αυτό και από έναν άνθρωπο, ο οποίος μάλιστα ήταν νεκρωμένος, γεννήθηκαν απόγονοι τόσοι στο πλήθος όσα τα άστρα του ουρανού και σαν την άμμο δίπλα στο χείλος της θάλασσας που είναι αναρίθμητη. Σύμφωνα με την πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να έχουν λάβει τις υποσχέσεις, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις χαιρέτησαν, και αφού ομολόγησαν ότι είναι ξένοι και παρεπίδημοι πάνω στη γη. Διότι εκείνοι που λένε τέτοια πράγματα φανερώνουν ότι αναζητούν πατρίδα. Και αν μεν θυμούνταν εκείνην από την οποία βγήκαν, θα είχαν καιρό να επιστρέψουν· τώρα όμως ορέγονται μια καλύτερη, δηλαδή την επουράνια. Γι' αυτό ο Θεός δεν ντρέπεται γι' αυτούς, να ονομάζεται Θεός τους· διότι τους ετοίμασε πόλη. Με την πίστη ο Αβραάμ προσέφερε τον Ισαάκ, όταν δοκιμαζόταν, και προσέφερε τον μονογενή του αυτός που είχε αναδεχθεί τις υποσχέσεις, προς τον οποίο είχε ειπωθεί ότι μέσω του Ισαάκ θα ονομαστεί το σπέρμα σου, αναλογιζόμενος ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει ακόμη και από τους νεκρούς· γι' αυτό και τον ξαναπήρε πίσω ως παραβολή. Με την πίστη ο Ισαάκ ευλόγησε τον Ιακώβ και τον Ησαύ για μελλοντικά πράγματα. Με την πίστη ο Ιωσήφ, όταν πέθαινε, μνημόνευσε για την έξοδο των υιών Ισραήλ, και έδωσε εντολή για τα οστά του. Με την πίστη ο Μωυσής, όταν γεννήθηκε, κρύφτηκε για τρεις μήνες από τους γονείς του, διότι είδαν ότι το παιδί ήταν χαριτωμένο, και δεν φοβήθηκαν το διάταγμα του βασιλιά. Με την πίστη ο Μωυσής, όταν μεγάλωσε, αρνήθηκε να ονομάζεται γιος της θυγατέρας του Φαραώ, προτιμώντας μάλλον να κακουχείται μαζί με τον λαό του Θεού, παρά να έχει την πρόσκαιρη απόλαυση της αμαρτίας· θεωρώντας ως μεγαλύτερο πλούτο από τους θησαυρούς της Αιγύπτου τον ονειδισμό του Χριστού, διότι απέβλεπε στη μισθαποδοσία. Με την πίστη εγκατέλειψε την Αίγυπτο, χωρίς να φοβηθεί τον θυμό του βασιλιά· διότι έμεινε σταθερός σαν να έβλεπε τον αόρατο. Με την πίστη τέλεσε το Πάσχα και την πρόσχυση του αίματος, ώστε να μην τους αγγίξει ο εξολοθρευτής των πρωτοτόκων. Με την πίστη διέβησαν την Ερυθρά θάλασσα σαν από ξηρά, την οποία όταν δοκίμασαν οι Αιγύπτιοι καταποντίστηκαν. Με την πίστη έπεσαν τα τείχη της Ιεριχούς, αφού κυκλώθηκαν για επτά ημέρες. Με την πίστη η Ραάβ η πόρνη δεν χάθηκε μαζί με τους απειθείς, επειδή δέχθηκε τους κατασκόπους με ειρήνη. Και τι άλλο να πω πλέον;

Το να τον πάρει πίσω 〈εν παραβολή〉 και κατ' ομοίωση τόσο του Πατέρα όσο και του Υιού, σημαίνει ότι πήρε πίσω τον υιό του με τόσο μεγάλο κέρδος, ώστε να γίνουν και οι δύο τύπος της προσφοράς, την οποία ευδόκησε ο Πατέρας να τελεστεί στο πρόσωπο του Υιού. 〈Ή τον πήρε πίσω εν παραβολή〉, δηλαδή ο Θεός έλαβε τον Ισαάκ εξαιτίας της πίστης και της προθυμίας του Αβραάμ, μολονότι προσφέρθηκε κριάρι και μάλιστα τότε δεν προσκομίστηκε από τον Αβραάμ, αλλά από τον Θεό, ο οποίος και το δέχτηκε· ωστόσο ο Θεός αποδέχτηκε τη θυσία με τέτοιο τρόπο, σαν να είχε λάβει τον ίδιο τον Ισαάκ μέσω της παραβολής και της υποκατάστασης του κριαριού. Γι' αυτό λέει: 〈εξού και αυτόν,〉 δηλαδή τον Ισαάκ, 〈τον πήρε πίσω εν παραβολή〉 και με την υποκατάσταση του κριαριού, δηλαδή θεωρώντας τέλεια την πρόθεσή του και την προθυμία της πίστης του, με αυτόν τον τρόπο αποδέχτηκε ο Θεός τη θυσία του Αβραάμ.