Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 11:37

Α'. Η πρώτη αρετή, και ολόκληρη η αρετή, είναι το να είναι κανείς ξένος και παρεπίδημος σε τούτο τον κόσμο, και να μην έχει τίποτα το κοινό με τα εγκόσμια πράγματα, αλλά να είναι αποκομμένος από αυτά σαν από πράγματα ξένα, όπως ακριβώς εκείνοι οι μακάριοι μαθητές, για τους οποίους λέει: Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές και κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, των οποίων δεν ήταν άξιος ο κόσμος. Εκείνοι λοιπόν έλεγαν για τον εαυτό τους ότι είναι ξένοι· ο Παύλος όμως είπε κάτι πολύ περισσότερο. Διότι δεν ονόμασε τον εαυτό του απλώς ξένο, αλλά τον χαρακτήρισε νεκρό ως προς τον κόσμο, και τον κόσμο νεκρό ως προς αυτόν. Διότι για μένα, λέει, ο κόσμος έχει σταυρωθεί, κι εγώ για τον κόσμο. Εμείς όμως, ωσάν πολίτες, και μάλιστα ζώντας έντονα ως πολίτες αυτού του κόσμου, έτσι διαχειριζόμαστε όλες τις εδώ υποθέσεις· και ό,τι ακριβώς ήταν οι δίκαιοι για τον κόσμο, δηλαδή ξένοι και νεκροί, αυτό είμαστε εμείς για τον ουρανό· και ό,τι ήταν εκείνοι για τον ουρανό, δηλαδή ζωντανοί και ενεργοί πολίτες του, αυτό είμαστε εμείς για τον κόσμο.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΗ΄. Περιφέρθηκαν με μηλωτές και με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι· για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος τούτος· πλανώμενοι σε ερήμους, και σε βουνά, και σε σπήλαια, και στις οπές της γης.

Α΄. Πάντοτε βέβαια, αλλά προπάντων όταν αναλογίζομαι τα κατορθώματα των αγίων, τότε με κυριεύει απελπισία για τον εαυτό μου, διότι ούτε καν στο όνειρό μας δεν λάβαμε πείρα από εκείνα στα οποία διέτριψαν σε όλη τους τη ζωή εκείνοι οι άνδρες, όχι εκτίοντας ποινή για αμαρτήματα, αλλά κατορθώνοντας πάντοτε το αγαθό και υπομένοντας πάντοτε θλίψεις. Φέρε στο νου σου, λοιπόν, τον Ηλία, στον οποίο καταλήγει σήμερα ο λόγος μας· διότι για αυτόν αναφέρει εδώ το, «Περιπλανήθηκαν με μηλωτές», και σε αυτόν ολοκληρώνει τα παραδείγματά του, χωρίς να παραλείψει ούτε αυτό, το οποίο τους ήταν οικείο. Και αφού ανέφερε τα σχετικά με τους αποστόλους, ότι δηλαδή θανατώθηκαν από μάχαιρα, ότι λιθοβολήθηκαν, ανατρέχει πάλι στον Ηλία, ο οποίος υπέστη τα ίδια με αυτούς. Επειδή, δηλαδή, ήταν αναμενόμενο να μην έχουν ακόμη τόσο μεγάλη ιδέα για τους αποστόλους, αντλεί την παράκληση και την παρηγοριά από εκείνον που αναλήφθηκε και ιδιαιτέρως θαυμάστηκε. Διότι «περιπλανήθηκαν», λέει, «με μηλωτές, με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι· για τους οποίους δεν ήταν άξιος τούτος ο κόσμος». Ούτε καν ένδυμα δεν είχαν, λέει, να περιβληθούν εξαιτίας της υπερβολής των θλίψεων, ούτε πόλη, ούτε οικία, ούτε κατάλυμα· αυτό ακριβώς που έλεγε ο Χριστός: «Ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή». Και τι λέω, ούτε κατάλυμα;

Και τους υπενθυμίζει τους τόπους όπου διέμεναν, και τα όσα συνέβησαν εκεί: Στερούμενοι, θλιβόμενοι. Έπειτα, λέει, σας κατηγορούσαν για τον Χριστό, αλλά τα ίδια έκαναν και στον Ηλία· για ποιο πράγμα άραγε είχαν να τον κατηγορήσουν, όταν τον εξόριζαν και τον καταδίωκαν, και τον ανάγκαζαν να παλεύει με την πείνα; Αυτό ακριβώς υπέφεραν και αυτοί τότε· γι' αυτό έλεγε αλλού: «Αποφάσισαν, λοιπόν, οι αδελφοί να στείλουν βοήθεια στους θλιβόμενους από τους μαθητές· ανάλογα δηλαδή με την ευπορία που είχε ο καθένας, όρισαν όλοι τους να στείλουν διακονία στους αδελφούς που κατοικούσαν στην Ιουδαία». [Πράγμα που συνέβαινε και σε αυτούς εδώ.] Κακουχούμενοι, λέει· δηλαδή, υποφέροντας δεινά, στις οδοιπορίες, στους κινδύνους· πράγμα που συνέβαινε επίσης και σε αυτούς. Το δε, [«Περιπλανήθηκαν», τι σημαίνει;] Ότι πλανιόντουσαν σε ερήμους, και σε βουνά και σε σπήλαια, και στις τρύπες της γης. Δεν φανερώνει σχεδόν τίποτε άλλο παρά τούτο, ότι περιπλανήθηκαν σαν φυγάδες και μετανάστες, σαν να είχαν συλληφθεί για τις πιο αισχρές πράξεις, σαν αυτούς που δεν είναι άξιοι ούτε τον ήλιο να βλέπουν, και ούτε στην έρημο δεν έβρισκαν καταφύγιο, αλλά έπρεπε να φεύγουν συνεχώς, έπρεπε να αναζητούν υπόγειες κρυψώνες, έπρεπε ζωντανοί να χώνονται μέσα στη γη, να βρίσκονται πάντοτε σε φόβο. Και όλοι αυτοί, αν και έλαβαν την καλή μαρτυρία μέσω της πίστεως, δεν έλαβαν την υπόσχεση, επειδή ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην φτάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς. Ποιος είναι λοιπόν ο μισθός μιας τόσο μεγάλης, λέει, ελπίδας; Ποια είναι η ανταπόδοση;

Γι' αυτόν τον λόγο και αλλού λέει, αναφερόμενος στους αγίους εκείνης της εποχής: Περιπλανήθηκαν με μηλωτές, με γίδινα δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, των οποίων δεν ήταν άξιος ο κόσμος. Έπειτα, διδάσκοντας ότι τα μεν δεινά τα υπέμειναν, αλλά τις αμοιβές τους δεν τις έλαβαν ούτε και μέχρι τώρα, πρόσθεσε λέγοντας: Μέσα στην πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να λάβουν την εκπλήρωση των υποσχέσεων, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις ασπάστηκαν. Και πώς είδαν, πες μου, αυτές που δεν ήταν ακόμη παρούσες; Με τα μάτια της πίστεως, τα οποία υπερβαίνουν τον ουρανό και κατοπτεύουν όλα όσα βρίσκονται εκεί.

Τι θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε ως προς αυτό; Ότι με διαφορετικό τρόπο καθοδηγούσε ο Θεός τότε το πλήθος και τον πιο αδύναμο λαό, και με διαφορετικό τρόπο τους γενναίους και εκείνους που ήδη εφάρμοζαν τη φιλοσοφία της Καινής Διαθήκης. Διότι στους πολλούς, που σέρνονταν στη γη και δεν μπορούσαν να δουν τίποτα το υψηλό, ούτε να εκτείνουν την ελπίδα της ψυχής τους προς την απόλαυση των μελλοντικών αγαθών, παρείχε αυτά τα παρόντα αγαθά, παρηγορώντας την αδυναμία της ψυχής τους, και μέσω αυτών καθοδηγώντας τους προς την εργασία της αρετής και εμφυτεύοντάς τους την επιθυμία των καλών. Τον Ηλία, όμως, και τον Ελισσαίο, τον Ιερεμία, τον Ησαΐα, και γενικώς όλους τους προφήτες, και όσους ανήκαν στη χορεία των αγίων και μεγάλων ανδρών, τους προσκαλούσε προς τους ουρανούς και προς τα αγαθά που έχουν ετοιμαστεί εκεί για όσους έχουν ευδοκιμήσει. Γι' αυτό και ο Παύλος δεν τους απαρίθμησε απλώς όλους, αλλά αναφέρθηκε σε εκείνους που περιφέρονταν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, εκείνους που βρέθηκαν σε καμίνι, σε δεσμωτήριο, εκείνους που αποτυμπανίστηκαν, που λιθοβολήθηκαν, που έζησαν στην πείνα, στην πενία, στις ερήμους, στα σπήλαια, στις οπές της γης, εκείνους που υπέστησαν μύρια δεινά. Και έπειτα είπε ότι όλοι αυτοί πέθαναν έχοντας την πίστη, και ότι δεν έχουν λάβει ακόμη τις επαγγελίες· υπονοώντας σε εμάς όχι το ιουδαϊκό πλήθος, αλλά εκείνους που έζησαν όπως ο Ηλίας. Εάν όμως πει κάποιος: Και αυτοί οι ίδιοι, για ποιον λόγο δεν έχουν λάβει ακόμη και τώρα τα στεφάνια που τους οφείλονται;

Με τι λοιπόν θα μπορούσε κάποιος να την παραβάλει; Με καμία από όσες υπάρχουν. Αν όμως ο χρυσός γινόταν αδάμας, και ο αδάμας χρυσός, τότε ίσως κάπως να απέδιδαν την εικόνα της. Αλλά γιατί χρειάζεται να την παραβάλλω με αδάμαντα και χρυσό; Τοποθέτησε στο αντίβαρο ολόκληρο τον κόσμο, και τότε θα δεις να γέρνει τον ζυγό η ψυχή του Παύλου. Διότι, αν για εκείνους που περιφέρονταν με προβιές και σε σπήλαια και διέπρεψαν σε ένα μικρό μέρος της οικουμένης τα λέει αυτά εκείνος, πόσο μάλλον εμείς θα μπορούσαμε να πούμε για τον ίδιο ότι υπήρξε αντάξιος των πάντων. Αν λοιπόν ο κόσμος δεν είναι άξιός του, ποιος είναι άξιος; Μήπως ο ουρανός; Αλλά και αυτό είναι μικρό. Διότι, αν αυτός προτίμησε την αγάπη του Δεσπότη από τον ουρανό και από όσα βρίσκονται στους ουρανούς, πόσο μάλλον ο Δεσπότης, ο οποίος είναι τόσο ανώτερός του στην αγαθότητα όσο διαφέρει η αγαθότητα από την πονηριά, θα τον προτιμήσει από μύριους ουρανούς.

Άκουσες λοιπόν και σήμερα τον Χριστό να ομιλεί και να υπαινίσσεται ακριβώς αυτό. Διότι, καθώς απευθυνόταν προς τους Ιουδαίους που δυσανασχετούσαν, έλεγε: «Πολλές χήρες υπήρχαν κατά τις ημέρες του Ηλία, και σε καμία δεν στάλθηκε ο Ηλίας, παρά μόνο στη χήρα στα Σάρεπτα της Σιδώνας». Αλλά ίσως κάποιος να απορούσε με το εξής: γιατί άραγε, αυτόν που έδειξε τέτοιο ζήλο για τη δόξα του Θεού, τον άφησε ο Θεός να θλίβεται και να στενοχωρείται, στέλνοντάς τον άλλοτε στον χείμαρρο, άλλοτε στη χήρα και άλλοτε σε άλλη περιοχή, αναγκάζοντάς τον να αλλάζει συνεχώς τόπους σαν κάποιον μετανάστη; Διότι, για το ότι πράγματι θλιβόταν και στενοχωρούνταν, άκουσε και τον Παύλο που λέει: «Περιπλανήθηκαν με προβιές, με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι».

Διότι ο Παύλος, περιλαμβάνοντάς τους όλους μαζί, προχωρά λέγοντας: «Περιπλανήθηκαν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, για τους οποίους ο κόσμος δεν ήταν άξιος». Και απλούστατα είναι απόλυτη ανάγκη, εκείνος που πρόκειται να ευαρεστήσει τον Θεό και να είναι δόκιμος και αγνός, να μην επιδιώκει τον άνετο και τρυφηλό και χαλαρό βίο, αλλά τον επίπονο, που είναι γεμάτος από πολλούς μόχθους και ιδρώτες. Διότι «κανείς δεν στεφανώνεται», λέει, «αν δεν αγωνιστεί νομίμως». Και αλλού: «Κάθε αγωνιζόμενος εγκρατεύεται σε όλα», και από τον λόγο, λέει, και από το βλέμμα, και από την αισχρή φωνή, και από τη λοιδορία, και από τη βλασφημία, και από την αισχρολογία. Από αυτό μαθαίνουμε ότι, ακόμη και αν δεν μας έρθει κάποιος πειρασμός από έξω, πρέπει να γυμνάζουμε τον εαυτό μας καθημερινά με νηστείες, σκληραγωγίες, φτωχική τροφή, λιτό τραπέζι, αποφεύγοντας παντού τις πολυτέλειες· διότι αλλιώς δεν είναι δυνατόν να ευαρεστήσουμε τον Θεό. Ας μη μου λέει, λοιπόν, κανείς εκείνον τον ψυχρό λόγο, ότι δηλαδή ο τάδε έχει και τα αγαθά αυτού του κόσμου, και του άλλου· αυτό είναι αδύνατον να συμβεί σε όσους πλουτούν, ζουν μέσα στην τρυφή και αμαρτάνουν. Αλλά, αν πρέπει να ειπωθεί αυτό, ταιριάζει να ειπωθεί για όσους θλίβονται, για όσους βρίσκονται σε στενοχώρια, ότι έχουν δηλαδή και τα αγαθά αυτού του κόσμου, και του άλλου.

Διότι η διαταραχή της πέψεως ακολουθεί αναγκαστικά εκείνους που ζουν μέσα στην τρυφή· και αυτό προκαλεί τα σφοδρά νοσήματα στα σώματα. Το χρώμα εκείνου που νηστεύει είναι σεμνό, δεν εξανθεί σε αναιδές ερύθημα, αλλά είναι στολισμένο με μία σώφρονα ωχρότητα· ο οφθαλμός είναι πράος, το βάδισμα συγκρατημένο, το πρόσωπο σκεπτικό, το οποίο δεν προσβάλλεται από ακόλαστο γέλιο, υπάρχει συμμετρία στα λόγια και καθαρότητα καρδιάς. Θυμήσου τους απ' αιώνος αγίους, για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος, οι οποίοι περιπλανήθηκαν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι· εκείνων μιμήσου τη διαγωγή, εάν βέβαια επιζητείς τη μερίδα τους. Τι ανέπαυσε τον Λάζαρο στους κόλπους του Αβραάμ; Δεν ήταν η νηστεία; Του δε Ιωάννου ολόκληρος ο βίος ήταν μία νηστεία· ο οποίος δεν είχε κλίνη, ούτε τράπεζα, ούτε αρόσιμη γη, ούτε βόδι για όργωμα, ούτε σιτάρι, ούτε αρτοποιό, ούτε τίποτε άλλο από τα βιοτικά. Γι' αυτό δεν υπάρχει μεγαλύτερος ανάμεσα στους γεννημένους από γυναίκες από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή. Τον Παύλο εξάλλου, μαζί με τα άλλα και η νηστεία, την οποία συναρίθμησε μέσα στα καυχήματά του για τις θλίψεις, τον ανέβασε στον τρίτο ουρανό. Ως επιστέγασμα δε στα όσα ειπώθηκαν, ο Κύριός μας, αφού οχύρωσε με τη νηστεία τη σάρκα που ανέλαβε για χάρη μας, δέχθηκε μέσα σε αυτήν κατ' αυτόν τον τρόπο τις προσβολές του διαβόλου, αφενός για να μας εκπαιδεύσει να προαλείφουμε και να εκγυμνάζουμε τους εαυτούς μας με τις νηστείες για τους αγώνες μέσα στους πειρασμούς, και αφετέρου δίνοντας στον αντίπαλο τρόπον τινά λαβή μέσω της στερήσεως.

Διότι, εάν όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά του, εκεί βρίσκεται ανάμεσά τους, πολύ περισσότερο βρισκόταν τότε ανάμεσα σε εκείνους που είχαν συγκεντρωθεί, όχι απλώς στο όνομά του, αλλά που τιμωρούνταν συνεχώς για το όνομά του. Διότι γνωρίζετε, γνωρίζετε καλά, ότι από την τιμωρία αυτή δεν υπάρχει άλλη σκληρότερη, και ότι χίλιους άλλους θανάτους θα προτιμούσαν να υπομείνουν όσοι καταδικάστηκαν με αυτή την απόφαση, παρά να ανέχονται την οδύνη που προερχόταν από εκεί. Παραδόθηκαν σε ορυχεία, όπου έπρεπε να εξορύσσουν χαλκό, ενώ πολλές φορές οι ίδιοι ήταν πολυτιμότεροι από ορυχείο χρυσού και από άυλο χρυσάφι, το οποίο δεν εξορύσσεται από χέρια καταδίκων, αλλά ανακαλύπτεται από την προθυμία πιστών ανθρώπων· εργάζονταν στα ορυχεία εκείνοι που ήταν γεμάτοι από αμέτρητους θησαυρούς. Τι θα μπορούσε να είναι πιο πικρό και πιο οδυνηρό από εκείνη τη ζωή; Έβλεπαν να επαληθεύονται και στους ίδιους τους εαυτούς τους οι διηγήσεις για εκείνους τους σπουδαίους άνδρες, τις οποίες εξιστορεί ο Παύλος μιλώντας για τους αγίους: «Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές, με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, εκείνοι για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος, πλανώμενοι σε ερήμους και βουνά και σε σπήλαια και στις τρύπες της γης».

Διότι τι λέει ο Χριστός; «Μακάριοι είστε, όταν σας ονειδίσουν οι άνθρωποι και σας διώξουν και πουν κάθε πονηρό λόγο εναντίον σας λέγοντας ψέματα, εξαιτίας μου· να χαίρεστε και να αγαλλιάζετε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς· διότι έτσι έκαναν και στους προφήτες οι πατέρες τους». Και πάλι ο Παύλος, θέλοντας να παρηγορήσει τους Μακεδόνες, λέει: «Διότι εσείς, αδελφοί, γίνατε μιμητές των Εκκλησιών του Θεού που βρίσκονται στην Ιουδαία, επειδή τα ίδια πάθατε και εσείς από τους δικούς σας ομοεθνείς, όπως ακριβώς και εκείνοι από τους Ιουδαίους». Και τους Εβραίους πάλι έτσι τους παρηγορεί, απαριθμώντας όλους τους δικαίους, αυτούς που διήγαγαν τον βίο τους σε καμίνια, σε λάκκους, σε ερήμους, σε όρη, σε σπήλαια, σε πείνα, σε στενοχώρια· διότι η κοινωνία των παθημάτων φέρνει κάποια παρηγοριά σε εκείνους που έχουν καταπέσει. Το ότι δε το γεγονός αυτό εισάγει και πάλι τους λόγους περί αναστάσεως, άκουσε τον ίδιο τον Παύλο που λέει: «Αν κατά τα ανθρώπινα δεδομένα θηριομάχησα στην Έφεσο, ποιο είναι το όφελός μου, αν οι νεκροί δεν ανασταίνονται;». Και πάλι: «Αν έχουμε ελπίσει στον Χριστό μόνο σε αυτήν τη ζωή, είμαστε οι πιο ελεεινοί από όλους τους ανθρώπους». Υποφέρουμε μύρια δεινά κατά τον παρόντα βίο, λέει· αν λοιπόν δεν υπάρχει ελπίδα για μια άλλη ζωή, τι θα μπορούσε να είναι πιο άθλιο από εμάς;

Άραγε, λοιπόν, έχουν στερηθεί τους στεφάνους του μαρτυρίου; Και ποιος θα τολμούσε να το πει αυτό; Διότι προπάντων, και αυτός ο ίδιος ο τρόπος του θανάτου τους είναι ικανός να πείσει τους πάντες ότι συγκαταλέγονται στους πρώτους των μαρτύρων. Εάν δε ζητάς να δεις και θεϊκή απόφαση να έχει εκδοθεί υπέρ αυτών, άκουσε τι λέει ο Παύλος· διότι όσα εκείνος ομιλεί, είναι φανερό ότι προέρχονται από το Πνεύμα. «Διότι νομίζω», λέει, «ότι και εγώ έχω Πνεύμα Θεού». Τι λέει λοιπόν αυτός; Αρχίζοντας από τον Άβελ και λέγοντας ότι ο Άβελ προσέφερε στον Θεό ανώτερη θυσία παρά ο Κάιν, και μέσω αυτής, αν και πέθανε, ακόμη λαλεί· έπειτα προχωρώντας στους προφήτες, και φθάνοντας έως τον Ιωάννη, και λέγοντας: «Πέθαναν με σφαγή μαχαίρας, άλλοι δε ετυμπανίσθησαν»· και αφού διηγήθηκε πολλούς και διάφορους θανάτους, πρόσθεσε τα εξής: «Λοιπόν και εμείς, έχοντας γύρω μας ένα τόσο μεγάλο νέφος μαρτύρων, αποθέτοντας κάθε βάρος, ας τρέχουμε με υπομονή». Βλέπεις ότι και τον Άβελ ονόμασε μάρτυρα, και τον Νώε, και τον Αβραάμ, και τον Ισαάκ, και τον Ιακώβ. Διότι κάποιοι μεν από αυτούς πέθαναν κατ' αυτόν τον τρόπο για τον Θεό· όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Καθημερινά πεθαίνω»· μολονότι δεν πέθαινε πραγματικά, αλλά μόνο με την προαίρεσή του υπέμενε κάτι τέτοιο.

Όμως, τίποτε από αυτά δεν στάθηκε εμπόδιο στην καταξίωση αυτού του ανδρός, αλλά ήταν και από όλους τους βασιλείς πιο εύπορος, και από όλους τους φιλοσόφους και τους ρήτορες πιο σοφός, και από αυτούς που φέρουν τα διαδήματα πιο περιφανής, και περισσότερο ευπατρίδης από εκείνους που κατέχουν τις βασιλικές πόλεις. Διότι είχε ως πατρίδα του την οικουμένη, ή μάλλον και αυτή ακόμη ήταν πολύ μικρή πόλη γι' αυτόν, και αναφωνεί ο Παύλος λέγοντας: «Περιπλανήθηκαν με προβιές, με δέρματα κατσικίσια· για αυτούς δεν ήταν άξιος ο κόσμος». Και τούτο επειδή ήταν πολίτης της άνω πόλεως, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Γι' αυτό σου παρουσίασα ως παράδειγμα έναν άνθρωπο φτωχό και χωρικό να έχει δοξαστεί, ώστε να μην έχεις καμία πρόφαση. Διότι, αν παρουσίαζα κάποιον πλούσιο και σοφό, θα μπορούσες να ισχυριστείς ότι «Εμένα με εμποδίζει η φτώχεια και η αμάθεια να γίνω τέτοιος άνθρωπος». Τώρα όμως δεν μπορείς να καταφύγεις σε καμία τέτοια πρόφαση. Διότι και φτωχός ήταν εκείνος, φτωχότερος από όλους τους ανθρώπους, και κατοικούσε στην έρημο, και ήταν άσημος και ως προς τους προγόνους και ως προς την πατρίδα και ως προς όλα τα υπόλοιπα. Αλλά όμως έλαμψε περισσότερο από τον ήλιο και τότε και τώρα, και σε όση γη επιβλέπει ο ήλιος, σε τόση έκταση απλώνεται και η δόξα του, μολονότι έχει ζήσει πριν από τόσο πολύ χρόνο. Το πλήθος των αιώνων όμως δεν έσβησε τη μνήμη του· και πολύ δικαιολογημένα. Διότι τέτοιο πράγμα είναι η αρετή, αθάνατο και ικανό να λάμπει περισσότερο από τον ήλιο.

Διότι, στους μεν εξωτερικούς αγώνες, τα αγωνίσματα ενέχουν πόνο, ενώ το στεφάνι την απόλαυση· εδώ όμως δεν συμβαίνει το ίδιο, αλλά και πριν από τα στεφάνια, τα ίδια τα αγωνίσματα φέρουν μεγάλη καύχηση. Και για να μάθετε ότι έτσι έχουν τα πράγματα, αναλογισθείτε τον καθένα από τους αγίους της κάθε γενεάς, όπως λέει η Γραφή: «Λάβετε ως υπόδειγμα, αδελφοί, της κακοπάθειας και της υπομονής τους προφήτες, οι οποίοι κήρυξαν τον λόγο στο όνομα του Κυρίου». Εξάλλου, και αυτός που μας προβάλλει τώρα αυτόν τον αγώνα και συγκρότησε το παρόν πνευματικό θέατρο, τον Παύλο εννοώ, αφού απαρίθμησε τις αναρίθμητες εκείνες ταλαιπωρίες του κάθε αγίου, τις οποίες δεν είναι καν εύκολο τώρα να διηγηθούμε αναλυτικά, προσθέτει λέγοντας: «Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές και με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, άνθρωποι για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος», και μέσα σε όλα αυτά αγάλλονταν.

Διότι ο μεν έλεγε: «Μικρές και γεμάτες κακά είναι οι ημέρες μου»· αυτός δε: «Οι ημέρες των ετών μας είναι εβδομήντα έτη», δηλαδή όλων των ανθρώπων, «και το μεγαλύτερο μέρος τους είναι κόπος και πόνος». Ι'. Αλλά αυτά μεν, όπως ακριβώς είπα, τα αφήνω σε εσένα να τα μελετήσεις με κάθε ακρίβεια και με την ησυχία σου. Εγώ δε θα προχωρήσω στους υπόλοιπους προφήτες, οι οποίοι, αν και πουθενά δεν μας άφησαν καταγεγραμμένο τον βίο τους, επειδή όμως περιέπεσαν σε τόση μεγάλη στενοχώρια εξαιτίας της υπερβολής των δεινών που τους κατείχαν, νομίζω ότι και από έναν μόνο λόγο θα μπορέσω να αποδείξω ότι ολόκληρος ο βίος τους ήταν γεμάτος οδύνη. Και πρώτον μεν, αυτό που ήταν κοινό σε όλους τους, περνούσαν ολόκληρο τον βίο τους βασανιζόμενοι, μαστιζόμενοι, πριονιζόμενοι, λιθοβολούμενοι, φυλακιζόμενοι, πεθαίνοντας με σφαγή από μαχαίρι, περιφερόμενοι με προβιές προβάτων και με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι. Έπειτα από αυτά, είχαν και μία άλλη προσθήκη αθυμίας, βαρύτερη από την προηγούμενη: το να βλέπουν να αυξάνεται η κακία εκείνων που τους προξενούσαν αυτά τα δεινά, γεγονός για το οποίο πληγώνονταν περισσότερο από ό,τι για τις δικές τους θλίψεις. Και ο μεν έλεγε: «Κατάρα και ψέμα, και κλοπή και μοιχεία και φόνος έχουν εξαπλωθεί στη γη, και αναμειγνύουν αίμα με αίμα»· φανερώνοντας σε εμάς το αδίστακτο, το πολύπλοκο και την αφθονία της κακίας.

«Άλλοι δε δοκίμασαν εμπαιγμούς και μαστιγώσεις, ακόμη δε και δεσμά και φυλακή. Λιθοβολήθηκαν.» Όπως ο Στέφανος. «Πριονίστηκαν, δοκιμάστηκαν, πέθαναν με σφαγή από μαχαίρι.» Εννοεί τους προφήτες που βρήκαν τέτοιο θάνατο, λέει, όπως τον Ησαΐα, διότι πριονίστηκε με ξύλινο πριόνι. «Περιπλανήθηκαν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι.» Όπως ο Ηλίας. «Για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος. Περιπλανήθηκαν σε ερήμους και σε βουνά, και σε σπήλαια και στις οπές της γης· και όλοι αυτοί, αν και έλαβαν την καλή μαρτυρία μέσω της πίστεως, δεν απέκτησαν την επαγγελία, διότι ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην φθάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΒʹ. «Λοιπόν και εμείς, εφόσον έχουμε γύρω μας ένα τόσο μεγάλο νέφος». Εννοεί εκείνους της χορείας του Ηλία. Τι επρόκειτο, λοιπόν, να απολαύσουν εδώ;

Ας τιμήσουμε τη Θεοτόκο ως κυρίως και αληθώς Μητέρα του Θεού· τον προφήτη Ιωάννη ως πρόδρομο και βαπτιστή, απόστολο και μάρτυρα («διότι μεταξύ των γεννημένων από γυναίκες δεν έχει εγερθεί μεγαλύτερος από τον Ιωάννη», όπως είπε ο Κύριος, και αυτός έγινε ο πρώτος κήρυκας της βασιλείας)· τους αποστόλους ως αδελφούς του Κυρίου και αυτόπτες και υπηρέτες των παθημάτων του, τους οποίους «προγνώρισε και προόρισε να είναι σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του» ο Θεός και Πατέρας· «πρώτον αποστόλους, δεύτερον προφήτες, τρίτον ποιμένες και διδασκάλους»· και τους μάρτυρες του Κυρίου, που έχουν εκλεγεί από κάθε τάξη ως στρατιώτες του Χριστού, οι οποίοι έχουν πιει το δικό του ποτήριο και έχουν βαπτιστεί το βάπτισμα του ζωοποιού θανάτου του ως κοινωνοί των παθημάτων και της δόξας του, των οποίων ταξίαρχος είναι ο πρωτοδιάκονος του Χριστού, απόστολος και πρωτομάρτυρας Στέφανος· και τους οσίους πατέρες μας, τους θεοφόρους ασκητές, οι οποίοι διεξήγαγαν το μακροχρονιότερο και επιπονότερο μαρτύριο της συνειδήσεως, οι οποίοι «περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές και δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, πλανώμενοι σε ερημιές και βουνά και σπήλαια και στις οπές της γης, για τους οποίους ο κόσμος δεν ήταν άξιος»· και τους προ της χάριτος προφήτες, πατριάρχες και δικαίους, οι οποίοι προανήγγειλαν την παρουσία του Κυρίου.

Επειδή, λοιπόν, κατάλαβαν ότι αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί διαφορετικά παρά μόνο με την τήρηση των εντολών του Χριστού, και επειδή κατανόησαν ότι η τήρηση των εντολών και η καλλιέργεια των αρετών με δυσκολία κατορθώνεται μέσα στους θορύβους του κόσμου, υιοθέτησαν κάποιον άλλο βίο, ξένο και διαφορετικό για τους ίδιους. Και, σύμφωνα με τη θεία προσταγή, αφού εγκατέλειψαν τα πάντα, γονείς, παιδιά, φίλους, συγγενείς, πλούτη και τρυφή, και μίσησαν όλα όσα υπάρχουν στον κόσμο, αναχώρησαν σαν φυγάδες για τις ερήμους, όπου ζούσαν με στερήσεις, θλίψεις και κακουχίες, πλανώμενοι σε ερημιές, σε βουνά, σε σπήλαια και στις οπές της γης. Απομάκρυναν τους εαυτούς τους από όλα τα τερπνά και απολαυστικά της γης, στερούμενοι σε μεγάλο βαθμό ακόμη και το ψωμί και το σκέπασμα. Και επιδίωξαν αυτά τα δύο πράγματα: αφενός, για να ξεριζώσουν ολοκληρωτικά τις επιθυμίες τους από την ψυχή, μη βλέποντας πια τις αιτίες των παθών, και, εξαλείφοντας τις αναμνήσεις τους, να φυτέψουν μέσα τους τον έρωτα και τον πόθο για τα θεία και τα ουράνια· αφετέρου δε, αναλώνοντας τη σάρκα τους μέσα από την κακοπάθεια και γινόμενοι μάρτυρες κατά την προαίρεση, για να μη στερηθούν τη δόξα εκείνων που τελειώθηκαν μαρτυρικά με το αίμα τους, αλλά, γινόμενοι και οι ίδιοι μιμητές των παθημάτων του Χριστού, στο μέτρο των δυνατοτήτων τους, να γίνουν συμμέτοχοι της ατελεύτητης βασιλείας.

Θέλεις να γνωρίσεις σαφέστερα πώς όλοι οι απόστολοι επικοινώνησαν μαζί μας μέσω της σκέψης, του λόγου και της πράξης, και μέσω αυτής της κοινωνίας ανέλαβαν για χάρη μας τους πειρασμούς; Μέσω της σκέψης, διανοίγοντας σε εμάς τις Γραφές, παραθέτοντας τις προφητείες, πείθοντάς μας να πιστεύουμε στον Χριστό ως λυτρωτή, βεβαιώνοντάς μας να Τον λατρεύουμε ως κατά φύσιν Υιό του Θεού, προσευχόμενοι υπέρ ημών, δακρύζοντας, πεθαίνοντας και κάνοντας όσα ανήκουν στον πιστό λογισμό. Μέσω του λόγου, παρακαλώντας, νουθετώντας, ελέγχοντας, ονειδίζοντας την ολιγοπιστία μας, επιτιμώντας την άγνοιά μας, ερμηνεύοντας τις Γραφές, φανερώνοντας τον καιρό, ομολογώντας τον Χριστό, κηρύττοντας ότι Αυτός είναι ο εσταυρωμένος, ο Λόγος που ενανθρώπησε, διακηρύττοντας ότι είναι ένας και όχι δύο, έστω και αν νοείται ενωμένος αδιαίρετα εκ δύο φύσεων, ανακόπτοντας την κακοπιστία σε κάθε καιρό, τόπο και περίσταση, μη συγκατατιθέμενοι στο ψεύδος, μη συνομιλώντας με αυτόν που καυχάται κατά σάρκα, μη συναναστρεφόμενοι με τον κενόδοξο, μη πτοούμενοι διόλου από τον αλαζόνα, εξουθενώνοντας αυτόν που πονηρεύεται, προτιμώντας τους ταπεινούς, οικειούμενοι τους ευλαβείς, και διδάσκοντάς μας να πράττουμε τα ίδια. Μέσω της πράξης δε, διωκόμενοι, εμπαιζόμενοι, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, φυλακιζόμενοι, θανατούμενοι και πάσχοντας όλα τα παρόμοια για χάρη μας.

Δόξα. Ήχος πλάγιος δ'. Απέδειξας, θεοφόρε, με την υπερφυή και ισάγγελη πολιτεία σου ότι είναι δυνατή η τήρηση των δεσποτικών ενταλμάτων· διότι, αφού αγάπησες την πτωχεία, όχι μόνο υπέμεινες καρτερικά στα ξένα, αλλά και όταν συναναστρεφόσουν ανάμεσα στους δικούς σου, αγνοούμενος, θλιβόμενος, στερούμενος, κακουχούμενος, ονειδιζόμενος και εμpaιζόμενος, τα υπέμεινες όλα με απόλυτα αγωνιστικό φρόνημα· γι' αυτό, στο τέλος των αγώνων σου, ο Δεσπότης σε ανακήρυξε όπως τον Ιώβ και στεφάνωσε την ιερή σου κορυφή με χαρίσματα ιαμάτων· αυτόν ικέτευε, πανσεβάσμιε, υπέρ των ορθοδόξων βασιλέων και όλων εκείνων που τελούν με πίστη την ολόφωτη και υπέρλαμπρη μνήμη σου.

Διότι δεν θα μου φτάσει ο χρόνος να διηγούμαι για τον Γεδεών, τον Βαράκ και τον Σαμψών, τον Ιεφθάε, τον Δαβίδ, τον Σαμουήλ και τους προφήτες, οι οποίοι διά της πίστεως κατανίκησαν βασίλεια, έπραξαν δικαιοσύνη, πέτυχαν την πραγματοποίηση υποσχέσεων, έφραξαν στόματα λεόντων, έσβησαν τη δύναμη της φωτιάς, διέφυγαν τη σφαγή από μαχαίρι, ενδυναμώθηκαν από την ασθένεια, έγιναν ισχυροί στον πόλεμο, έτρεψαν σε φυγή στρατόπεδα αλλοφύλων. Γυναίκες πήραν πίσω τους νεκρούς τους διά της αναστάσεως. Άλλοι βασανίστηκαν μέχρι θανάτου, χωρίς να δεχτούν την απελευθέρωσή τους, για να επιτύχουν μια καλύτερη ανάσταση. Έτεροι δοκίμασαν εμπαιγμούς και μαστιγώσεις, αλλά και δεσμά και φυλάκιση. Λιθοβολήθηκαν, πριονίστηκαν, πέρασαν δοκιμασίες, πέθαναν από σφαγή μαχαιριού, περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβατίσια και κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι τα πάντα, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, άνθρωποι για τους οποίους ο κόσμος δεν ήταν άξιος, περιπλανώμενοι σε ερήμους, σε βουνά, σε σπήλαια και σε τρύπες της γης. Και όλοι αυτοί, αν και έλαβαν την καλή μαρτυρία διά της πίστεως, δεν έλαβαν την εκπλήρωση της υπόσχεσης, επειδή ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μη φτάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς.

Όσοι λοιπόν θέλουν να γίνουν συγκληρονόμοι αυτών και συμπολίτες της επουράνιας πόλης και να συνδοξαστούν μαζί τους, οφείλουν να έχουν αυτή την ταπεινοφροσύνη και να μη νομίζουν για τον εαυτό τους ότι είναι κάτι σπουδαίο, αλλά να έχουν συντετριμμένη την καρδιά τους. Διότι, αν και η χάρη ενεργεί διαφορετικά στον καθένα από τους Χριστιανούς και έχει διαφορετικά μέλη, ωστόσο όλοι ανήκουν σε μία πόλη, είναι ομόψυχοι, ομόγλωσσοι και αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον. Όπως ακριβώς υπάρχουν πολλά μέλη στο σώμα, αλλά μία είναι η ψυχή σε όλα που τα κινεί, έτσι ένα Πνεύμα ενεργεί σε όλους με διαφορετικούς τρόπους, ανήκουν όμως σε μία πόλη, σε μία γλώσσα, σε μία οδό. Επειδή όλοι οι δίκαιοι βάδισαν τη στενή και τεθλιμμένη οδό καταδιωκόμενοι, κακουχούμενοι, χλευαζόμενοι, ζώντας με δέρματα κατσικιών, σε σπήλαια και στις τρύπες της γης. Παρομοίως και οι απόστολοι λένε: «έως την τωρινή ώρα και πεινάμε και διψάμε και γυμνητεύουμε και χλευαζόμαστε και περιπλανιόμαστε». Από αυτούς άλλοι αποκεφαλίστηκαν, άλλοι σταυρώθηκαν, και άλλοι θλίφτηκαν με διάφορους τρόπους. Και ο ίδιος ο Δεσπότης των προφητών και των αποστόλων πώς βάδισε την οδό, σαν να είχε λησμονήσει τη θεϊκή του δόξα, γινόμενος πρότυπο για εμάς; Μέσα από ύβρεις φόρεσε ακάνθινο στεφάνι στο κεφάλι του, υπέμεινε εμπτυσμούς, ραπίσματα, σταυρό. Αν ο Θεός βάδισε κατ' αυτόν τον τρόπο πάνω στη γη, οφείλεις και εσύ να γίνεις μιμητής του. διότι και οι απόστολοι και οι προφήτες με αυτόν τον τρόπο βάδισαν.

Διότι λέγει και ο Απόστολος σχετικά με τους δικαίους που αγωνίσθηκαν ποικιλοτρόπως: «οι οποίοι κατατρόπωσαν βασίλεια, εργάσθηκαν τη δικαιοσύνη, πέτυχαν την εκπλήρωση υποσχέσεων, έφραξαν στόματα λεόντων, έσβησαν τη δύναμη του πυρός, διέφυγαν στόματα μαχαίρας, ενδυναμώθηκαν μέσα από την ασθένεια, έγιναν ισχυροί στον πόλεμο, έτρεψαν σε φυγή στρατόπεδα αλλοφύλων. Γυναίκες έλαβαν τους νεκρούς τους μέσω της αναστάσεως», και προσθέτει αναγκαίως εκτός από αυτούς και έτερους δικαίους που αγωνίσθηκαν με το να υποφέρουν, λέγοντας: «άλλοι δε βασανίσθηκαν, μην αποδεχόμενοι την απολύτρωση, για να επιτύχουν μία καλύτερη ανάσταση· άλλοι δε δοκίμασαν εμπαιγμούς και μαστιγώσεις, και ακόμη δεσμά και φυλάκιση· λιθοβολήθηκαν, πριονίσθηκαν, πέθαναν με σφαγή μαχαίρας, περιπλανήθηκαν με προβιές και κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, πλανώμενοι σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης, για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος». Βλέπεις πώς, για εκείνους που αγαπούν αληθινά τον Θεό, ο αγώνας και η άθληση πραγματοποιούνται ποικιλοτρόπως μέσω της ίδιας πίστεως, ώστε μέσω αυτών να δοξασθεί ο Θεός και, αφού γυμνασθούν και δοκιμασθούν τα λογικά και αυτεξούσια κτίσματα της ανθρωπότητας, να φανερωθούν τα τίμια σκεύη και τα άτιμα ομοίως να αποδειχθούν από την αυτεξούσια προαίρεσή τους.

Επομένως, οι Χριστιανοί, όταν τους βρίσκουν πειρασμοί, δεν πρέπει να παραξενεύονται, αλλά μάλλον να παραξενεύονται όταν βρίσκονται σε άνεση και αμεριμνησία, και να αποβλέπουν στον Κύριό μας Ιησού Χριστό, πώς, γινόμενος πρότυπο για εμάς, χλευάστηκε και έπαθε και σταυρώθηκε, και πώς από τους αποστόλους άλλοι σταυρώθηκαν, άλλοι αποκεφαλίστηκαν, άλλοι «θανατώθηκαν με σφαγή από μαχαίρι», και από τους προφήτες οι περισσότεροι ολοκλήρωσαν ολόκληρο τον βίο τους μέσα σε ατιμώσεις. Αποβλέποντας λοιπόν και ατενίζοντας στο προαναφερθέν θεμέλιο, οφείλουμε να χαιρόμαστε όταν συμπάσχουμε με τον Χριστό, και να λυπούμαστε όταν βρισκόμαστε σε δόξα και τιμή, θεωρώντας ότι δεν έχουμε βαδίσει ούτε έχουμε αγγίξει την οδό του Κυρίου και των αποστόλων. Διότι όλοι πέρασαν τον βίο τους μέσα από θλίψεις. Όσοι λοιπόν εισήλθαν στην οδό της δικαιοσύνης, όπως ένας άνθρωπος που έχει απαρηγόρητο πένθος για τον νεκρό μονογενή γιο του, έτσι βρίσκονται σε πένθος και λύπη και δάκρυα. Υπάρχει όμως σε τέτοιο πένθος χαρά, και σε τέτοιον πόνο και θλίψη υπάρχει παρηγοριά που αναπαύει, και τα δάκρυα και οι αναστεναγμοί από τα βάθη της καρδιάς προσφέρουν πνευματική τρυφή σε όσους τα διαθέτουν. Διότι αναπαύονται και χαίρονται μέσα στον θλιβερό βίο, και οι άνθρωποι αυτοί είναι οικείοι στον Θεό. Εκείνοι όμως που υπερβαίνουν αυτό το μέτρο έχουν εξαλείψει κάθε δάκρυ από το πρόσωπο της ψυχής τους και, έχοντας αποθέσει μέσω του Κυρίου το πένθος, έλαβαν χαρά και αγάπη. Αυτό δε το μέτρο ανήκει στους τέλειους.

Όσοι λοιπόν επιθυμούν να γίνουν συγκληρονόμοι αυτών και συμπολίτες της επουράνιας πόλης και να συνδοξαστούν μαζί τους, οφείλουν να έχουν αυτή την ταπεινοφροσύνη και να μη νομίζουν ότι είναι κάτι σπουδαίο, αλλά να έχουν συντετριμμένη καρδιά. Διότι, αν και η χάρη ενεργεί με διαφορετικό τρόπο στον κάθε Χριστιανό και η διαφορά είναι μεγάλη, ωστόσο όλοι ανήκουν σε μία πόλη· ομόψυχοι, ομόγλωσσοι, αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον. Όπως υπάρχουν πολλά μέλη σε ένα σώμα, αλλά μία είναι η ψυχή που κινεί τα πάντα, έτσι και ένα Πνεύμα ενεργεί σε όλους με διάφορους τρόπους, όμως ανήκουν σε μία πόλη και σε μία γλώσσα. Διότι όλοι οι δίκαιοι διάβηκαν τη στενή και τεθλιμμένη οδό, διωκόμενοι, «κακουχούμενοι», ντυμένοι «με δέρματα κατσικιών», ζώντας «στα σπήλαια και στις τρύπες της γης». Παρομοίως και οι απόστολοι: «έως την τωρινή ώρα και πεινάμε και διψάμε και γυμνητεύουμε και ονειδιζόμαστε και δεν έχουμε μόνιμη κατοικία». Από αυτούς, άλλοι μεν αποκεφαλίστηκαν, άλλοι σταυρώθηκαν, και άλλοι λιθοβολήθηκαν με διάφορους τρόπους. Και ο ίδιος ο Δεσπότης των προφητών και των αποστόλων, σαν να λησμόνησε τη θεϊκή Του δόξα, πώς άραγε πορεύτηκε, γινόμενος πρότυπο για εμάς; Μέσα από ύβρεις, και του έβαλαν ακάνθινο στεφάνι στο κεφάλι, δέχθηκε εμπτυσμούς, ραπίσματα, σταυρό.

Πάνω απ' όλα, ο θείος φόβος ας μας συγκρατεί σαν σίδερο και ας καθηλώνει τις σάρκες μας· πουθενά ας μην φωλιάζει ο φθόνος ούτε πάλι η έριδα, ούτε βέβαια η κενοδοξία ούτε κανένα από τα έργα του σκότους. Ενόσω τα πάθη μάς προσβάλλουν από μακριά, ας αποκρούονται, ώστε να μην εγκατασταθούν μέσα μας και φαρμακώσουν την ψυχή και γίνουν δυσαπόβλητα. Εκείνος που αγωνίζεται εγκρατεύεται σε όλα. Έτσι να τρέχετε, ώστε να κατακτήσετε το έπαθλο. Οι τελευταίοι να υποτάσσεστε στους πρώτους· διότι ο Θεός δεν είναι Θεός ακαταστασίας, αλλά ειρήνης. Οι προϊστάμενοι να αγαπάτε θεάρεστα αυτούς που σας ακολουθούν, και να επιζητείτε την υποταγή και την υπακοή όχι από θέση εξουσίας, αλλά με την αρετή και την αγαθότητα. Να μην αποχωρίζεστε ο ένας τον άλλον, αλλάζοντας πολλούς προϊσταμένους και μη όντας χρήσιμοι πουθενά. Ο Παύλος δεν θέλησε να συμπαραλάβει τον ευαγγελιστή Μάρκο, όπως είναι γραμμένο, επειδή δεν πορεύθηκε μαζί τους, αλλά προηγουμένως επέστρεψε στην πατρίδα του. Πόσο μάλλον εμείς οφείλουμε να δείχνουμε σταθερότητα; Ο καθένας, αδελφοί, στην κατάσταση που κλήθηκε, σε αυτήν ας παραμένει. Ας καθαρίσουμε τους εαυτούς μας, αγαπητοί, από κάθε μολυσμό σαρκός και πνεύματος, επιτελώντας έργα αγιοσύνης με φόβο Θεού. Να κρατάτε τις παραδόσεις τις οποίες διδαχθήκατε, να κατηχείτε ο ένας τον άλλον, να έχετε πάντοτε τη μνήμη του θανάτου. Προσεύχεστε, λοιπόν, σας παρακαλώ, για όλους, ευλογείτε αυτούς που σας διώκουν, να ευλογείτε και να μην καταριέστε, καθώς περιφέρεστε από τόπο σε τόπο, υστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, περιπλανώμενοι σε ερήμους και σε βουνά ή ίσως και τρυπώνοντας σε σπηλιές της γης.

Ο Θεόδωρος προς τους αγαπητούς εν Κυρίω αδελφούς που κρατούνται σε διάφορες φυλακές για τον Κύριο, χαίρετε. Τι είναι τα παρόντα γεγονότα; Χαρά και αγαλλίαση, διότι αξιωθήκαμε να αγωνιστούμε στα υπέρ Χριστού μαρτύρια, διότι παραδοθήκαμε σε φυλακές και θλίψεις για τον λόγο του Θεού, διότι υποβληθήκαμε σε πληγές και ύβρεις για τον Χριστό, ο οποίος μαστιγώθηκε, χλευάστηκε και έπειτα σταυρώθηκε για εμάς. Ποιος δεν θα υμνούσε; Ποιος δεν θα δόξαζε; Η Ανατολή χαίρεται, η Δύση ευφραίνεται, κάθε εκκλησία στα τέσσερα πέρατα της κτίσεως αγάλλεται. Και γιατί αναφέρω τον επίγειο κόσμο; Ο ίδιος ο ουρανός έχει γεμίσει από χαρά, διότι όχι μόνο ο κορυφαίος από τους ιεράρχες μας, οι ιεράρχες και οι ιερείς, οι ηγούμενοι και οι υποτακτικοί, αλλά και οι μοναχές μαζί με τις ηγουμένες επέλεξαν τα σκάμματα του μαρτυρίου, για να μην αναφέρω εκείνους που εξαιτίας της φυγής τους θλίβονται, στερούνται και κακουχούνται σε ερήμους, σε όρη, σε σπήλαια και στις τρύπες της γης, εξαιτίας του διωγμού υπέρ του Χριστού.

Προς τους αδελφούς στη Μονή Στουδίου. Χαίρετε εν Κυρίω, αδελφοί και πατέρες, χαίρετε, στρατιώτες του Χριστού, χαίρετε, αδελφική τριάδα, που αποκτήσατε τον πλούτο της χάριτος της Αγίας Τριάδος, πραγματικά άξιοι τέτοιων χαιρετισμών, επειδή για τον Χριστό υπομένετε γενναία την πιο δεινή φυλάκιση, βασανιζόμενοι από τον αλάστορα Λεόντιο. Ω της αποστασίας του ιουδαιόφρονος! Αν ήταν άγριο θηρίο, τόσα χρόνια που αδειάζει την κακία του και πίνει το αίμα σας, θα είχε χορτάσει. Αυτός όμως παραμένει αχόρταγος αιμοπότης, αγριεύοντας σαν δαιμονισμένος, χωρίς να νιώθει κανένα έλεος, ούτε οικτιρμό φιλανθρωπίας για εσάς, τα αρνία του Χριστού, αλλά σας καταθλίβει και με κάθε τρόπο μηχανεύεται μαζί με τον σατανά να σας καταβροχθίσει, για να καυχηθεί ο δράκοντας, για να τρομάξει μέσω υμών και όλους εμάς. Αλλά σε καμία περίπτωση· διότι είναι πιστός ο Θεός, ο οποίος δεν θα επιτρέψει να δοκιμαστείτε πάνω από τις δυνάμεις σας, αλλά μαζί με τον πειρασμό θα δώσει και τη διέξοδο ώστε να μπορέσετε να τον υπομείνετε. Αναλογιστείτε τους αγίους από αιώνων, ότι κανένας δεν ευαρέστησε τον Θεό χωρίς δοκιμασίες και πολλές θλίψεις. Άλλος πριονίστηκε, άλλος λιθοβολήθηκε, άλλος κάηκε στη φωτιά, άλλος αποτυμπανίστηκε. Και πού υπάρχει χρόνος για να απαριθμήσουμε το νέφος των μαρτύρων που μας περιβάλλει;

Εξέπληξε τον ουρανό το γεγονός αυτό και έφριξα ακόμη περισσότερο εγώ ο ταλαίπωρος· και, αν δεν άκουγα τις δικές σου φωνές, δεν θα πίστευα σε αυτόν που μου φανέρωσε προηγουμένως ότι έχει συνταχθεί επιστολή από την τιμιότητά σου εναντίον της Εκκλησίας του Θεού. Διότι εναντίον της στρέφεται το να κατηγορείς με τέτοιες φλυαρίες τους ένδοξους και ομολογητές άνδρες, οι οποίοι περιπλανήθηκαν μέσα σε ποικίλους πειρασμούς, υστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, διωκόμενοι, πλανώμενοι σε ερήμους και όρη και στις σπηλιές της γης, για τους οποίους δεν είναι άξιος ο κόσμος, για να μιλήσω αποστολικά· και δεν έχουν ακόμη φανερωθεί τα πιο προσχηματικά και απάνθρωπα. Τολμά κάποιος, ρωτώ, που είναι καταταγμένος στους στρατιώτες, παίρνοντας εξουσία από βασιλικό έγγραφο, να διατάζει το ένα και το άλλο και να υβρίζει τους ανωτέρους του ως ανθρώπους που φέρονται άτακτα και απερίσκεπτα; Εάν δε συλληφθεί να το έχει κάνει αυτό, συλλαμβάνεται αμέσως και οδηγείται ως κατάδικος σε θάνατο. Τι, λοιπόν, δεν θα υποστεί ένας απλός μοναχός από το κριτήριο της Εκκλησίας, έχοντας τολμήσει κάτι παρόμοιο με εκείνον; Μήπως δηλαδή δεν έχουμε Αρχιερέα, ο οποίος να μπορεί να συμπαθήσει τις ασθένειές μας σύμφωνα με τα γεγραμμένα, και να μπορεί να δείξει επιείκεια σε όσους αγνοούν και πλανώνται; Του οποίου η εγκύκλιος επιστολή έχει συνταχθεί σύμφωνα με την εξουσία του Πνεύματος που του έχει δοθεί. Ο οποίος, εάν διαπίστωνε ότι στα όσα γίνονται υπάρχει κάτι παράνομο και μη ωφέλιμο, οπωσδήποτε θα είχε μιλήσει όπως έπρεπε.

Σε καμία περίπτωση· αλλά είτε αναφέρεις τον Αβραάμ, τον μέγα μεταξύ των πατριαρχών, και τους πατριάρχες μετά από αυτόν, τους προφήτες και τους διδασκάλους, είτε τον Παύλο, το καύχημα των αποστόλων, και τους πατέρες πριν και μετά από αυτόν, είτε τον Αντώνιο, το καύχημα των μοναχών, και τους οσίους πριν και μετά από αυτόν, είτε τον Στέφανο, το πρώτο στέμμα των μαρτύρων, και εκείνους που μετά από αυτόν μαρτύρησαν υπέρ του Χριστού και διά τον Χριστό, θα βρεις πολλούς και αμέτρητους τους αγώνες, τους δρόμους, τις πυγμαχίες, τις καταπονήσεις του σώματος, τα πεδία των αγώνων, τα αθλήματα, τα αίματα, τα ξεσκίσματα, τις καύσεις, τις φλόγες, τις πυρές, τις θλίψεις, τις εξαντλήσεις· «διότι περιπλανήθηκαν», λέει, «με προβιές, με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι (για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος), πλανώμενοι σε ερήμους και βουνά και σπήλαια και στις οπές της γης. Και όλοι αυτοί» έτσι έζησαν, και δεν είναι δυνατόν με άλλον τρόπο να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό, ούτε χωρίς πόνους να διανύσει μακρύ δρόμο, ούτε χωρίς αγώνες να τρέξει και να κατακτήσει την πιο επιθυμητή νίκη. Πώς λοιπόν εμείς, που επιλέγουμε τα ίδια με εκείνους, είναι δυνατόν να επιτύχουμε διαφορετικά παρά μόνο ζώντας με τον ίδιο τρόπο και διέρχοντας έτσι τον παρόντα αιώνα;

Αλλά βλέπετε και οι ίδιοι ότι είναι δύσκολο έργο τόσοι πολλοί να ντύνονται και να φορούν υποδήματα με ευχέρεια και άνεση, εφόσον δεν υπάρχει δική μας ευπορία, ούτε αυτοί που τα διανέμουν βρίσκονται πάντα στην ίδια κατάσταση. Όμως έχουμε υποσχεθεί και να πεινάσουμε και να διψάσουμε, να στερηθούμε τα ρούχα μας και να φτωχύνουμε για την αγάπη του Χριστού, για την οποία και ο θείος απόστολος φαίνεται ότι πέρασε τη ζωή του «σε πείνα και δίψα, σε ψύχος και γυμνότητα» και με τους άλλους άθλους. Και όχι μόνο αυτός, αλλά και όλοι οι άγιοι· διότι «περιπλανήθηκαν», λέει, «φορώντας προβιές και δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, πλανώμενοι σε ερήμους και βουνά και σπήλαια και στις τρύπες της γης».

Πολύ σωστά βεβαίως φρόνησαν οι μακάριοι και τρισμακάριοι μάρτυρες του Χριστού, οι όσιοι και οι δίκαιοι, και πριν από αυτούς οι απόστολοι, οι προφήτες, οι πατριάρχες και καθένας από αυτούς που σώθηκαν, χύνοντας το αίμα τους, κατακοπτόμενοι υπέρ του Χριστού, τηρώντας το μαρτύριο της συνειδήσεως μέσα από θλίψεις και οδύνες, μέσα από δυσκολίες και θρήνους· στερούμενοι, όπως είναι γραμμένο, θλιβόμενοι, διότι άλλοι μεν μέσω του αίματος, άλλοι δε μέσω του βίου τους πέτυχαν τις επαγγελίες. Τι λείπει λοιπόν και σε εμάς, αφού υποστούμε τα ίδια, για να συναπολαύσουμε τα όμοια με εκείνους; Τίποτα, παρά μόνο το να το θελήσουμε. Και το θελήσαμε ήδη με την προηγηθείσα αποταγή μας, με την αναχώρηση από τον κόσμο, με την εδώ μέχρι τώρα κακουχία και ταλαιπωρία, την υπομονή και την καρτερία στην υπακοή. Λίγο ακόμη ας θελήσουμε και είμαστε μακάριοι, και θα μακαριστούμε εξίσου με τους αγίους και θα απολαύσουμε τα αιώνια αγαθά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα η δόξα, το κράτος, η τιμή, μαζί με το πανάγιο και ζωοποιό Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Σε αυτήν την οδό όμως υπάρχει η θλίψη του κόσμου, εκούσιοι κόποι, έπαθλα ανδρείας, αφορμή για σύλληψη· διότι λέει ο απόστολος «υστερούμενοι, θλιβόμενοι, περιπλανώμενοι σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης». Και μήπως βρέθηκε κανείς από τους αγίους που να πέρασε τον βίο του χωρίς παθήματα; Ουδαμώς. Μην παραξενεύεστε, λοιπόν, τέκνα, για όσα συμβαίνουν, αλλά να χαίρεστε διότι αξιωθήκατε αυτής της κλήσης, και ας σας καταφλέγει η αγάπη του Θεού ισχυρότερα, ώστε εντεύθεν και τις ηδονές να μαραίνετε και τους δαίμονες να αποτρέπετε. Εκείνος που αγαπά τον Ένα, τους πάντες έχει σε δεύτερη μοίρα· εκείνος που φοβάται τον Ένα δεν μπορεί να φοβάται κανέναν άλλον· εκείνος που έχει τον Θεό έχει γίνει ανώτερος από όλους. Δεν είναι δυνατόν ο Υιός του Θεού να μην είναι ο μόνος φοβερός· δεν είναι δυνατόν ο κόσμος, αφού νικήθηκε μια φορά, να νικήσει αυτόν που τον νίκησε. Να φρονείτε υγιώς, να προφυλάσσεστε με ευσέβεια, κάνοντας δεήσεις και προσευχές υπέρ των βασιλέων, υπέρ των αρχιερέων, υπέρ όλων εκείνων που βρίσκονται σε ανώτερα αξιώματα, σύμφωνα με το πρόσταγμα του αποστόλου. Ο Χριστός είναι ανάμεσά σας· διότι, αν εκεί όπου είναι δύο ή τρεις παρίσταται, ανάμεσα σε εσάς που είστε τέτοιοι και τηρείτε την εντολή Του, πώς δεν θα είναι παρών; Ας παραμείνουμε λοιπόν ως έχει προς το παρόν, χωρίς να συμμετέχουμε στη μοιχική ζύμη. Και αν μεν μας αφήσουν έτσι οι άνθρωποι, χάρις στον Θεό· διότι Αυτός το ευδοκεί. Αν όμως δεν μας αφήσουν, και πάλι χάρις σε Αυτόν· διότι Αυτός είναι που θα ευοδώσει τα πράγματα ή θα παραχωρήσει τις δοκιμασίες.

Τι μαρτυρώντας; Ότι ο Ιησούς είναι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, και στο όνομά του υπάρχει αιώνια ζωή, όπως έχει γραφτεί. Άραγε λοιπόν, μάρτυρες είναι μόνο εκείνοι που μαρτύρησαν με το αίμα τους; Όχι βέβαια, αλλά και εκείνοι που πολιτεύονται με ένθεο βίο. Διότι λέει ο Απόστολος: «περιπλανήθηκαν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, για τους οποίους ο κόσμος δεν ήταν άξιος, πλανώμενοι σε ερήμους και βουνά και σπήλαια και στις οπές της γης». Και προχωρώντας λίγο πιο κάτω προσθέτει: «Έχοντας, λοιπόν, γύρω μας ένα τόσο μεγάλο νέφος μαρτύρων, ας αποβάλουμε κάθε βάρος και την αμαρτία που εύκολα μας περισφίγγει, και ας τρέχουμε με υπομονή τον αγώνα που βρίσκεται μπροστά μας, προσβλέποντας στον αρχηγό και τελειωτή της πίστεως, τον Ιησού». Βλέπεις ότι ονόμασε συλλήβδην μάρτυρες όλους τους εραστές της οσιότητας και εκείνους που διάγουν με υπομονή τον γεμάτο θλίψεις βίο;

Όσοι απέμεναν εγκρατεύονταν ακόμη περισσότερο, βλέποντας την υπομονή εκείνων στην πίστη· και επειδή είχαν τόσο μεγάλο ζήλο για τη θεοσέβεια, πολλοί προτίμησαν τον ακτήμονα βίο από την κοσμική τρυφή, έχοντας διακαή επιθυμία να ευαρεστήσουν τον Χριστό. Γι' αυτό και προέβαιναν στην ίδρυση μοναστηριών και επιδίδονταν στον αναχωρητικό βίο, ώστε μέσω της αγνείας, της ακτημοσύνης και της πλήρους αποδέσμευσης από τον κόσμο να πλησιάσουν περισσότερο τον Θεό. Και μπορούσε κανείς να τους δει να έχουν παραδώσει εκούσια τον εαυτό τους στους κόπους και, σύμφωνα με το γεγραμμένο, «να στερούνται, να θλίβονται μέσα σε πολλή κακουχία, να πλανώνται σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις τρύπες της γης», όλους μαζί, ημέρα και νύχτα, να παρακινεί ο ένας τον ζήλο του άλλου, προκειμένου, αφού ολοκληρώσουν τον δρόμο τους ως αληθινοί έμποροι της Βασιλείας, να αποκτήσουν τον πολυτίμητο μαργαρίτη, τον Χριστό.

Βίος και πολιτεία του οσίου πατρός ημών Παχωμίου. Προδιαγράφοντας όντως το μυστήριο της οικονομίας, ο Λόγος του Θεού Πατέρα λέει προς τον Αβραάμ: «Στο σπέρμα σου θα ευλογηθούν όλα τα έθνη». Αυτό ακριβώς καθένας από τους προφήτες, γνωρίζοντας σαφώς ότι είναι αδύνατο να πει ψέματα ο Θεός, παντού προανήγγειλαν για την κατά τις έσχατες ημέρες παρουσία Του με ανθρώπινη σάρκα. Όταν δε αυτή η επαγγελία εκπληρώθηκε, η δύναμη του ευαγγελικού κηρύγματος, αφού διαδόθηκε σε όλη τη γη, άλλους μεν από τα έθνη ανέδειξε μάρτυρες λόγω του πόθου τους για τον Χριστό, άλλους δε τους προετοίμασε να επιλέξουν τον απέριττο και ακτήμονα βίο των προφητών και τους έπεισε να υπομένουν γενναία τους κόπους χάριν της αρετής. Για αυτούς λέει το σκεύος της εκλογής, ο Παύλος: «Περιπλανήθηκαν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, πλανώμενοι σε ερήμους και βουνά και σπήλαια και στις τρύπες της γης», ώστε οι αγώνες αυτών να εξισώνονται με τους αγώνες εκείνων που άθλησαν υπέρ του Χριστού. Διότι, αν εκείνοι παρατάχθηκαν ενάντια σε τυράννους και ηγεμόνες, αυτοί αντιπαρατάχθηκαν ενάντια στις αρχές, στις εξουσίες, στους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου του αιώνα, ενάντια στα πνεύματα της πονηρίας. Γι' αυτό και κληρονόμησαν ίσους στεφάνους και ίδια βραβεία.

3. Διότι, αφού είδαν οι προερχόμενοι από τα έθνη πιστοί τους αγώνες των μαρτύρων και τη γνήσια και ειλικρινή ομολογία τους για τον Σωτήρα Χριστό, άρχισαν και αυτοί, ενδυναμωμένοι από τη χάρη του Κυρίου, να ακολουθούν τον βίο των αγίων προφητών. Για αυτούς λέει ο απόστολος, το σκεύος της εκλογής, ότι: «Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, πλανώμενοι σε ερήμους και βουνά και σπήλαια και στις τρύπες της γης, για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος.» Διότι, μέσω της σοφής ησυχίας και της αναχωρήσεως, καρπώθηκαν τη δική τους σωτηρία και αποτέλεσαν για πολλούς άλλους παράδειγμα των ανώτερων κατά Θεόν κατορθωμάτων, απογυμνώνοντας τους εαυτούς τους από όλα τα γήινα και παροδικά, και ζηλώνοντας εν σαρκί την πολιτεία των ασωμάτων. Μέσα από αυτήν, έδειξαν την προθυμία να υψώσουν τους εαυτούς τους στο απόγειο των αρετών με την άσκηση και την ευλάβεια, την πραότητα και την απουσία οργής, ώστε να μη φανούν σε τίποτα κατώτεροι από τους παλαιότερους αγίους, αλλά να φτάσουν με τους αγώνες τους εκείνους που άθλησαν νομίμως για το όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.

2. Από τότε άρχισαν να δημιουργούνται και μοναστήρια, καθώς και τόποι ασκητών, οι οποίοι σεμνύνονταν για την αγνεία τους και την αποταγή από τα υλικά αγαθά. Και επειδή οι μοναχοί που προέρχονταν παλαιότερα από τους εθνικούς είδαν τους αγώνες και την υπομονή των μαρτύρων, άρχισαν να ανανεώνουν τον βίο τους και να συνηθίζουν τον εαυτό τους σε σκληρότερους τρόπους διαβίωσης· για τους οποίους μάλιστα ελέχθη: «Υστερούμενοι, κακουχούμενοι, πλανώμενοι σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης.» Και έτσι τους καθοδηγούσαν με τραχύτερη άσκηση και με την πρέπουσα ευλάβεια, ώστε να νήφουν νύχτα και ημέρα, και να έχουν προ οφθαλμών τον εσταυρωμένο Κύριο και τους μάρτυρες που αγωνίστηκαν για αυτόν.