Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 11:4

Ομιλία του εν αγίοις πατρός ημών Αθανασίου στους αγίους Πατέρες και τους προφήτες, και στην πάνσεπτη Εκκλησία, και στον τριακοστό τέταρτο ψαλμό. Η πίστη που καθοδηγεί στην οδό της θεογνωσίας, καθώς και στην ενάρετη και ακατάληπτη πολιτεία, δεν έχει πρόσφατη την αρχή της, όπως ισχυρίζονται οι άνομοι και αλιτήριοι Ιουδαίοι, αλλά προέρχεται άνωθεν, από τους οσίους και ευσεβείς Πατέρες, αναφέρομαι δηλαδή στον Άβελ, στον Ενώχ, στον Νώε, στον Αβραάμ και σε όλους ανεξαιρέτως τους άλλους δικαίους. Και αυτό είναι φανερό από όσα αναφέρει το σκεύος της εκλογής, το μυροφόρο δοχείο, ο στύλος της αλήθειας, ο Παύλος, ο οποίος γράφει κατά λέξη τα εξής και λέει: «Λόγω της πίστεώς του, ο Θεός αποδέχθηκε από τον Άβελ σπουδαιότερη θυσία σε σύγκριση με τον Κάιν· γι' αυτό και ζει εις τον αιώνα».

Επειδή όμως ο μεν ένας, όπως λέει ο απόστολος, αν και έχει πεθάνει μιλά στον Θεό, ενώ ο άλλος, σαν να μην υπάρχει κανείς για να τον αντικρούσει, προβάλλει τέτοιου είδους επιχειρήματα, έστω και αν η δική μας απάντηση δεν έχει την ίδια βαρύτητα με τη φωνή του μεγάλου Βασιλείου, εντούτοις με παρρησία θα πούμε τα εξής προς αυτόν που έθεσε το ερώτημα: ότι ο δικός σου λόγος, ο οποίος προβάλλεται για να ανατρέψει τα δικά μας επιχειρήματα, γίνεται μαρτυρία του ότι εμείς λέμε την αλήθεια στα σημεία όπου ελέγχουμε το δόγμα της ασέβειας. Διότι δεν σας κατηγορούμε για τίποτε άλλο τόσο πολύ, όσο για το ότι θεωρείτε πως ο Δεσπότης της κτίσεως δεν διαφέρει σε τίποτα από την κοινή φύση της κτίσεως, και αυτό που εσείς προβάλλετε αποτελεί επιβεβαίωση αυτών για τα οποία σας κατηγορούμε. Διότι, αν αυτό που παρατηρείς στην κτίση πρέπει να το εφαρμόζεις και στον Μονογενή Θεό, τότε η επιδίωξή μας έχει επιτύχει τον σκοπό της. Επειδή μέσα από τα δικά σου λόγια έχει ελεγχθεί πλήρως ο παραλογισμός και έχει γίνει σε όλους ολοφάνερο, αφενός ότι εμείς διατυπώνουμε τον λόγο μας σύμφωνα με την αλήθεια, και αφετέρου ότι η δική σου αντίληψη για τον Μονογενή Θεό είναι ακριβώς τέτοια, όπως και για τα υπόλοιπα κτίσματα.

Διότι εκείνος μεν που φονεύθηκε, ακόμη και μέχρι σήμερα εξυμνείται από τα στόματα όλων, ανακηρύσσεται και στεφανώνεται ως πρωτομάρτυρας της αλήθειας, όπως ακριβώς λέει και ο μακάριος Παύλος: «Ο Άβελ, αν και πέθανε, ακόμη λαλεί». Εκείνος όμως που τον φόνευσε, και τότε έζησε τον βίο του πιο ελεεινά από όλους τους ανθρώπους, και έκτοτε βάλλεται από τις κατηγορίες όλων, και διαπομπεύεται από τη θεία Γραφή ως βδελυρός ενώπιον του Θεού και καταραμένος. Και αυτά μεν συμβαίνουν στον παρόντα και παρερχόμενο βίο. Εκείνα όμως που πρόκειται να συναντήσουν και τους δύο στον μέλλοντα αιώνα, προκειμένου να λάβει ο καθένας από τον δίκαιο Κριτή την ανάλογη ανταπόδοση των πράξεών του, ποιος λόγος θα μπορέσει να τα παραστήσει, είτε τα αγαθά είτε τα αντίθετα; Κανένας απολύτως, ούτε για τα ευχάριστα ούτε για τα οδυνηρά. Διότι τον πρώτο θα τον υποδεχθούν η βασιλεία των ουρανών, οι αιώνιες σκηνές, οι χοροί των πατριαρχών, των προφητών και των αποστόλων, και η ομήγυρη όλων των αγίων, για να συμβασιλεύσει στους ατελεύτητους αιώνες με τον Βασιλέα Χριστό Ιησού, τον μονογενή Υιό του Θεού και Θεό. Τον δεύτερο, αντίθετα, θα τον παραλάβει η γέεννα του πυρός και όλα τα άλλα ατελεύτητα βασανιστήρια, για να τιμωρείται σε αιώνες απέραντους, μαζί με όλους όσοι έπραξαν παρόμοια με αυτόν, και μάλιστα με εκείνους που στη συνέχεια κυριεύθηκαν από τα πιο αισχρά πάθη, για τους οποίους απαγγέλλεται από τον κοινό Δεσπότη ακόμη μεγαλύτερη η τιμωρία.

Ο ίδιος ο πατριάρχης Αβραάμ, πριν δεχθεί την περιτομή, δικαιώθηκε μόνο από την πίστη. Διότι, πριν από την περιτομή, λέει η Γραφή: «Επίστευσε δε ο Αβραάμ στον Θεό, και αυτό του υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη». Γιατί λοιπόν υπερηφανεύεσαι, ω Ιουδαίε, για την περιτομή; Μάθε ότι πριν από αυτήν πολλοί αναδείχθηκαν δίκαιοι. Διότι και ο Άβελ με την πίστη έκανε την προσφορά του, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Με την πίστη ο Άβελ πρόσφερε στον Θεό ανώτερη θυσία από τον Κάιν»· και ο Ενώχ μετατέθηκε στον ουρανό, και ο Νώε, χάρη στη μεγάλη του δικαιοσύνη, διέφυγε εκείνον τον φοβερό κατακλυσμό· και ο Αβραάμ, πριν από την περιτομή, δοξάστηκε χάρη στην πίστη του στον Θεό. Έτσι, ανέκαθεν και από την αρχή, το ανθρώπινο γένος πέτυχε τη σωτηρία από την πίστη. Γι' αυτό ακριβώς και ο φιλάνθρωπος Δεσπότης επέτρεψε να του προσφέρονται θυσίες, ώστε, επειδή η φύση μας βρισκόταν ακόμη σε ατελέστερη κατάσταση, να μπορεί ο άνθρωπος ταυτόχρονα να επιδεικνύει την οφειλόμενη ευγνωμοσύνη, αλλά και να αποφύγει παντελώς τον όλεθρο της λατρείας των ειδώλων. Διότι, εάν, παρόλο που έγινε τόση συγκατάβαση, οι περισσότεροι δεν απέφυγαν το ολίσθημα, αν δεν είχε γίνει αυτό, πώς θα μπορούσε κανείς να διαφύγει τη βλάβη από εκεί; «Και οσμίστηκε Κύριος ο Θεός οσμή ευωδίας». Αλλά στην περίπτωση των αγνώμονων Ιουδαίων δεν συνέβη έτσι. Αλλά τι λέει; Άκουσε τον προφήτη να αναφέρει: «Το θυμίαμα είναι για μένα βδέλυγμα», υποδεικνύοντας ουσιαστικά τη μοχθηρία της προαιρέσεως εκείνων που το προσφέρουν.

Εικόνα της Εκκλησίας είναι η Ραάβ, η οποία κάποτε ήταν βουτηγμένη στην πορνεία των δαιμόνων, αλλά τώρα δέχεται τους κατασκόπους του Χριστού, όχι εκείνους που εστάλησαν από τον Ιησού του Ναυή, αλλά τους αποστόλους που απεστάλησαν από τον Ιησού, τον αληθινό Σωτήρα. «Αντιλήφθηκα», λέει, «ότι ο Θεός σας είναι πάνω στον ουρανό και κάτω στη γη, και εκτός από αυτόν άλλος Θεός δεν υπάρχει». Αυτά τα παρέλαβαν οι Ιουδαίοι και δεν τα φύλαξαν· αυτά τα άκουσε η Εκκλησία και τα διατήρησε. Είναι άξια, λοιπόν, κάθε επαίνου η Ραάβ, η εικόνα της Εκκλησίας. Γι' αυτό και ο γενναίος Παύλος, αφού κατανόησε το μεγαλείο της πίστης της, και χωρίς να τη θεωρήσει αδόκιμη εξαιτίας της προηγούμενης ζωής της, αλλά άξια αποδοχής χάρη στη θεάρεστη μεταστροφή της, τη συγκαταλέγει ανάμεσα σε όλους τους αγίους, λέγοντας: «Με την πίστη ο Άβελ προσέφερε θυσία· με την πίστη ο Αβραάμ έπραξε τούτο και εκείνο· με την πίστη ο Νώε κατασκεύασε κιβωτό· με την πίστη ο Μωυσής έπραξε και κατόρθωσε τούτα και εκείνα»· και, αφού μνημόνευσε στη συνέχεια πολλούς αγίους, στο τέλος πρόσθεσε: «Με την πίστη η πόρνη Ραάβ δεν καταστράφηκε μαζί με τους απειθείς, επειδή δέχτηκε τους κατασκόπους και τους φυγάδευσε από άλλο δρόμο». Και πρόσεξε πώς, με πολλή σοφία, εκδήλωσε την ευγνωμοσύνη της.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΒ΄. Με την πίστη κατανοούμε ότι συγκροτήθηκαν οι αιώνες με τον λόγο του Θεού, ώστε αυτά που βλέπουμε να μην έχουν προέλθει από πράγματα φαινόμενα. Με την πίστη ο Άβελ προσέφερε στον Θεό ανώτερη θυσία από τον Κάιν, μέσω της οποίας έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος, καθώς ο ίδιος ο Θεός έδωσε μαρτυρία για τα δώρα του· και μέσω αυτής, αν και πέθανε, ακόμη ομιλεί.

Αυτό, εξάλλου, υπαινίχθηκε και αργότερα. Διότι, επειδή το αντιπαρέβαλε με εκατό ή διακόσια πρόσωπα, και έπειτα είδε ότι ο αριθμός ήταν μικρός ως προς την ποσότητα, λέει τελικά: «Για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος». «Με την πίστη προσέφερε ο Άβελ στον Θεό ανώτερη θυσία από τον Κάιν». Παρατήρησε ποιον τοποθετεί πρώτον: εκείνον που υπέστη το κακό, και μάλιστα από αδελφό ο οποίος δεν είχε αδικηθεί σε τίποτα, αλλά τον φθόνησε εξαιτίας του Θεού.

Και δεν μπορούμε, λέει, να πούμε ότι δεν έγινε αποδεκτός· διότι έγινε αποδεκτός, και (ο Θεός) είπε προς τον Κάιν: «Αν προσφέρεις ορθά, αλλά δεν μοιράσεις ορθά, δεν αμάρτησες;» Επομένως, ο Άβελ και ορθά πρόσφερε και ορθά μοίρασε. Αλλά όμως, αντί γι' αυτά, ποια αμοιβή έλαβε; Σφαγιάστηκε από αδελφικό χέρι· και την καταδίκη, την οποία ο πατέρας του υπέστη εξαιτίας της αμαρτίας, αυτήν πρώτος τη δέχθηκε ο υιός που έπραξε το αγαθό, και υπέφερε τόσο πιο σκληρά, επειδή τα έπαθε και από αδελφό και ήταν ο πρώτος. Και αυτά τα κατόρθωσε χωρίς να δει το παράδειγμα κανενός· διότι ποιον είδε, ώστε να τιμήσει με αυτόν τον τρόπο τον Θεό; Τον πατέρα του και τη μητέρα του; Αλλά εκείνοι ύβρισαν τον Θεό αντί για τις ευεργεσίες Του. Μήπως τον αδελφό του; Αλλά και αυτός Τον ατίμασε. Ώστε, από μόνος του βρήκε το αγαθό. Και αυτός που ήταν άξιος τόσο μεγάλης τιμής, τι παθαίνει λοιπόν; Φονεύεται. Έπειτα προσθέτει και άλλο εγκώμιο, λέγοντας: «Μέσω αυτής έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος, καθώς ο Θεός έδωσε μαρτυρία για τα δώρα του· και μέσω αυτής, αν και πέθανε, ακόμη λαλεί». Και πώς αλλιώς έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος; Λέγεται ότι κατήλθε πυρ και ανέλαβε τις θυσίες· διότι, αντί για το «Επέβλεψε ο Κύριος στον Άβελ και στις θυσίες του», είπε «και τις κατέκαυσε». Εκείνος, λοιπόν, ο οποίος και με λόγια και με έργα έδωσε μαρτυρία υπέρ του δικαίου, βλέποντάς τον να φονεύεται εξαιτίας Του, δεν τον προστάτευσε, αλλά τον άφησε.

β΄. Το δικό σας όμως δεν είναι τέτοιο· διότι πώς θα μπορούσε, αφού εσείς έχετε και προφήτες και παραδείγματα, και αμέτρητες προτροπές, και σημεία και θαύματα που έχουν γίνει; Επομένως, εκείνο ήταν όντως πίστη. Διότι ποια θαύματα είδε εκείνος, για να πιστέψει ότι θα υπάρξει για αυτόν κάποια ανταπόδοση των αγαθών; Δεν επέλεξε την αρετή στηριζόμενος μόνο στην πίστη; Τι σημαίνει το, «Και μέσω αυτής, αν και πέθανε, ακόμη λαλεί»;

Τι είναι αυτό που λέει: «στο αίμα του ραντισμού, το οποίο λαλεί καλύτερα από του Άβελ»; Διότι, μήπως μίλησε το αίμα του Άβελ; Ναι· και το πώς, άκουσέ το από τον Παύλο που λέει: «Με την πίστη ο Άβελ πρόσφερε ανώτερη θυσία από τον Κάιν, δια της οποίας έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος· και δι' αυτής, αν και πέθανε, ακόμη λαλεί». Αυτό το αποδεικνύει και ο Θεός λέγοντας: «Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα». Είτε, λοιπόν, αυτό μπορεί να πει κανείς, είτε ότι ακόμη και τώρα μνημονεύεται· αλλά όχι όμως όπως το αίμα του Χριστού. Διότι τούτο καθάρισε τους πάντες, και εκπέμπει φωνή λαμπρότερη και σαφέστερη, όσο μεγαλύτερη είναι η μαρτυρία που κατέχει μέσα από τα ίδια τα γεγονότα.

Άραγε, λοιπόν, έχουν στερηθεί τους στεφάνους του μαρτυρίου; Και ποιος θα τολμούσε να το πει αυτό; Διότι προπάντων, και αυτός ο ίδιος ο τρόπος του θανάτου τους είναι ικανός να πείσει τους πάντες ότι συγκαταλέγονται στους πρώτους των μαρτύρων. Εάν δε ζητάς να δεις και θεϊκή απόφαση να έχει εκδοθεί υπέρ αυτών, άκουσε τι λέει ο Παύλος· διότι όσα εκείνος ομιλεί, είναι φανερό ότι προέρχονται από το Πνεύμα. «Διότι νομίζω», λέει, «ότι και εγώ έχω Πνεύμα Θεού». Τι λέει λοιπόν αυτός; Αρχίζοντας από τον Άβελ και λέγοντας ότι ο Άβελ προσέφερε στον Θεό ανώτερη θυσία παρά ο Κάιν, και μέσω αυτής, αν και πέθανε, ακόμη λαλεί· έπειτα προχωρώντας στους προφήτες, και φθάνοντας έως τον Ιωάννη, και λέγοντας: «Πέθαναν με σφαγή μαχαίρας, άλλοι δε ετυμπανίσθησαν»· και αφού διηγήθηκε πολλούς και διάφορους θανάτους, πρόσθεσε τα εξής: «Λοιπόν και εμείς, έχοντας γύρω μας ένα τόσο μεγάλο νέφος μαρτύρων, αποθέτοντας κάθε βάρος, ας τρέχουμε με υπομονή». Βλέπεις ότι και τον Άβελ ονόμασε μάρτυρα, και τον Νώε, και τον Αβραάμ, και τον Ισαάκ, και τον Ιακώβ. Διότι κάποιοι μεν από αυτούς πέθαναν κατ' αυτόν τον τρόπο για τον Θεό· όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Καθημερινά πεθαίνω»· μολονότι δεν πέθαινε πραγματικά, αλλά μόνο με την προαίρεσή του υπέμενε κάτι τέτοιο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΑʹ. «Η πίστη είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζουμε, η απόδειξη πραγμάτων που δεν βλέπονται. Διότι με αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι πρεσβύτεροι. Με την πίστη κατανοούμε ότι δημιουργήθηκαν οι αιώνες (οι κόσμοι) με τον λόγο του Θεού, ώστε αυτά που βλέπονται να μην έχουν γίνει από τα φαινόμενα. Με την πίστη ο Άβελ πρόσφερε στον Θεό ανώτερη θυσία από τον Κάιν, μέσω της οποίας έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος, καθώς ο ίδιος ο Θεός έδωσε μαρτυρία για τα δώρα του, και μέσω αυτής, αν και πέθανε» Διότι, αν κάποιος δεν έχει βεβαιωθεί για τα αόρατα πιο καθαρά και από τα ορατά, δεν μπορεί να υπάρξει πίστη. «ακόμη λαλεί. Με την πίστη ο Ενώχ μετατέθηκε για να μη δει θάνατο, και δεν βρισκόταν πλέον, διότι τον μετέθεσε ο Θεός. Επειδή πριν από τη μετάθεσή του έλαβε τη μαρτυρία ότι είχε ευαρεστήσει τον Θεό, και χωρίς πίστη είναι αδύνατον να Τον ευαρεστήσει κανείς. Διότι αυτός που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που Τον εκζητούν. Με την πίστη ο Νώε, αφού έλαβε θεία αποκάλυψη για όσα δεν βλέπονταν ακόμη, δείχνοντας ευλάβεια κατασκεύασε κιβωτό για τη σωτηρία του οίκου του.» Όπως ακριβώς ο ουρανός με το να φαίνεται μόνο λαλεί, έτσι και ο Άβελ με το να μνημονεύεται. «Μέσω αυτής (της πίστεως) κατέκρινε τον κόσμο.» Διότι απέδειξε ότι ήταν άξιοι κολάσεως, αυτοί που δεν συνετίζονταν ούτε με την κατασκευή της κιβωτού. «Και έγινε κληρονόμος της δικαιοσύνης που προέρχεται από την πίστη.» Δηλαδή, από αυτό φάνηκε δίκαιος, από το ότι πίστεψε στον Θεό. «

Του ιδίου από την Προς Εβραίους Επιστολή — Εμείς όμως δεν είμαστε από εκείνους που δειλιάζουν και οδηγούνται στην απώλεια, αλλά από εκείνους που πιστεύουν για τη σωτηρία της ψυχής. Η πίστη είναι η βεβαιότητα για όσα ελπίζουμε, η απόδειξη πραγμάτων που δεν βλέπονται. Διότι χάρη σε αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι πρεσβύτεροι. Με την πίστη κατανοούμε ότι οι αιώνες δημιουργήθηκαν με τον λόγο του Θεού, ώστε αυτά που βλέπουμε να μην έχουν γίνει από φαινόμενα πράγματα. Με την πίστη ο Άβελ προσέφερε στον Θεό καλύτερη θυσία από τον Κάιν, μέσω της οποίας έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος, καθώς ο Θεός έδωσε μαρτυρία για τα δώρα του· και μέσω αυτής, αν και πέθανε, ακόμη λαλεί. Με την πίστη ο Ενώχ μετατέθηκε, για να μη δει τον θάνατο, και δεν βρισκόταν πλέον, διότι τον μετέθεσε ο Θεός· διότι πριν από τη μετάθεσή του είχε λάβει τη μαρτυρία ότι υπήρξε ευάρεστος στον Θεό. Χωρίς πίστη, όμως, είναι αδύνατον να του ευαρεστήσει κανείς· διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που τον αναζητούν. Με την πίστη ο Νώε, όταν έλαβε θεία αποκάλυψη για όσα δεν φαίνονταν ακόμη, έδειξε ευλάβεια και κατασκεύασε κιβωτό για τη σωτηρία του οίκου του· μέσω της οποίας κατέκρινε τον κόσμο, και έγινε κληρονόμος της δικαιοσύνης που προέρχεται από την πίστη. Με την πίστη ο Αβραάμ, όταν κλήθηκε, υπάκουσε να εξέλθει προς τον τόπο που επρόκειτο να λάβει ως κληρονομιά, και εξήλθε χωρίς να γνωρίζει πού πηγαίνει. Με την πίστη παροίκησε στη γη της επαγγελίας σαν να ήταν ξένη, κατοικώντας σε σκηνές μαζί με τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, τους συγκληρονόμους της ίδιας επαγγελίας· διότι περίμενε την πόλη που έχει σταθερά θεμέλια, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Με την πίστη και η ίδια η Σάρρα έλαβε δύναμη να συλλάβει σπέρμα, και παρά την προχωρημένη ηλικία της γέννησε, επειδή θεώρησε αξιόπιστο εκείνον που έδωσε την υπόσχεση. Γι' αυτό και από έναν άνθρωπο, ο οποίος μάλιστα ήταν νεκρωμένος, γεννήθηκαν απόγονοι τόσοι στο πλήθος όσα τα άστρα του ουρανού και σαν την άμμο δίπλα στο χείλος της θάλασσας που είναι αναρίθμητη. Σύμφωνα με την πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να έχουν λάβει τις υποσχέσεις, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις χαιρέτησαν, και αφού ομολόγησαν ότι είναι ξένοι και παρεπίδημοι πάνω στη γη. Διότι εκείνοι που λένε τέτοια πράγματα φανερώνουν ότι αναζητούν πατρίδα. Και αν μεν θυμούνταν εκείνην από την οποία βγήκαν, θα είχαν καιρό να επιστρέψουν· τώρα όμως ορέγονται μια καλύτερη, δηλαδή την επουράνια. Γι' αυτό ο Θεός δεν ντρέπεται γι' αυτούς, να ονομάζεται Θεός τους· διότι τους ετοίμασε πόλη. Με την πίστη ο Αβραάμ προσέφερε τον Ισαάκ, όταν δοκιμαζόταν, και προσέφερε τον μονογενή του αυτός που είχε αναδεχθεί τις υποσχέσεις, προς τον οποίο είχε ειπωθεί ότι μέσω του Ισαάκ θα ονομαστεί το σπέρμα σου, αναλογιζόμενος ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει ακόμη και από τους νεκρούς· γι' αυτό και τον ξαναπήρε πίσω ως παραβολή. Με την πίστη ο Ισαάκ ευλόγησε τον Ιακώβ και τον Ησαύ για μελλοντικά πράγματα. Με την πίστη ο Ιωσήφ, όταν πέθαινε, μνημόνευσε για την έξοδο των υιών Ισραήλ, και έδωσε εντολή για τα οστά του. Με την πίστη ο Μωυσής, όταν γεννήθηκε, κρύφτηκε για τρεις μήνες από τους γονείς του, διότι είδαν ότι το παιδί ήταν χαριτωμένο, και δεν φοβήθηκαν το διάταγμα του βασιλιά. Με την πίστη ο Μωυσής, όταν μεγάλωσε, αρνήθηκε να ονομάζεται γιος της θυγατέρας του Φαραώ, προτιμώντας μάλλον να κακουχείται μαζί με τον λαό του Θεού, παρά να έχει την πρόσκαιρη απόλαυση της αμαρτίας· θεωρώντας ως μεγαλύτερο πλούτο από τους θησαυρούς της Αιγύπτου τον ονειδισμό του Χριστού, διότι απέβλεπε στη μισθαποδοσία. Με την πίστη εγκατέλειψε την Αίγυπτο, χωρίς να φοβηθεί τον θυμό του βασιλιά· διότι έμεινε σταθερός σαν να έβλεπε τον αόρατο. Με την πίστη τέλεσε το Πάσχα και την πρόσχυση του αίματος, ώστε να μην τους αγγίξει ο εξολοθρευτής των πρωτοτόκων. Με την πίστη διέβησαν την Ερυθρά θάλασσα σαν από ξηρά, την οποία όταν δοκίμασαν οι Αιγύπτιοι καταποντίστηκαν. Με την πίστη έπεσαν τα τείχη της Ιεριχούς, αφού κυκλώθηκαν για επτά ημέρες. Με την πίστη η Ραάβ η πόρνη δεν χάθηκε μαζί με τους απειθείς, επειδή δέχθηκε τους κατασκόπους με ειρήνη. Και τι άλλο να πω πλέον;

ο'. Εάν από τα έργα του νόμου δεν πρόκειται να δικαιωθεί καμία σάρκα ενώπιον του Θεού, σύμφωνα με εκείνον που το είπε, ποιος θα φτάσει στην τελειότητα ενώπιον του Θεού μόνο από τους αγώνες και τους κόπους της ασκήσεως; Διότι μέσω της πράξεως θεμελιωνόμαστε στην έξη της αρετής και σταματούμε την ενέργεια των παθών, δεν φτάνουμε όμως στην τελειότητα μέσα στο πλήρωμα του Χριστού μόνο μέσω αυτής. Τι είναι λοιπόν αυτό που μας ανάγει στην τελειότητα; Η ενδιάθετη πίστη στον Θεό, η οποία είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζουμε, μέσω της οποίας ο Άβελ προσέφερε στον Θεό ανώτερη θυσία από τον Κάιν και έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος, και ο Αβραάμ, όταν κλήθηκε, υπάκουσε και εξήλθε για να παροικήσει στη γη της επαγγελίας.

Και το γεγονός ότι ο Θεός τους επιτρέπει, για λόγους που ο ίδιος γνωρίζει, να φέρουν εις πέρας αυτό που με ασέβεια επιδιώκουν, δεν τους έχει χαρίσει και το ακατάκριτο. Αντιθέτως, εκείνοι θα γευτούν τους καρπούς της δικής τους οδού και θα χορτάσουν από τη δική τους ασέβεια, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Μόνο δε ο Θεός γνωρίζει την ευθύτητα των δικών του κρίσεων, αφού οπωσδήποτε η έκβαση όσων συμβαίνουν σε αυτούς αποβαίνει προς το ωφέλιμο και σωτήριο αυτών που πάσχουν. Και ο Κάιν λοιπόν, που πρώτος μαθήτευσε στη διαβολική μιαιφονία, αφού κυοφόρησε την αδικία του φθόνου και συνέλαβε τον πόνο της απανθρωπιάς, γέννησε την ανομία του φόνου, και γι' αυτό δέχτηκε την άξια καταδίκη από τη θεία επιτίμηση. Ενώ εκείνος που προσέφερε ανώτερη θυσία από αυτόν, τον Κάιν εννοώ, έχοντας τη μαρτυρία του Θεού για τα δώρα του, όπως είπε ο ιερός απόστολος, μέσω αυτής, αν και πέθανε, ακόμα λαλεί, δηλαδή—