Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 11:40

Και δόθηκε στον καθένα τους από μία λευκή στολή, και τους ειπώθηκε να αναπαυθούν ακόμα για λίγο χρόνο, μέχρι να συμπληρωθεί ο αριθμός των συνδούλων και των αδελφών τους, οι οποίοι πρόκειται να θανατωθούν όπως κι αυτοί. Και μέσα από αυτά φαίνονται οι άγιοι να ζητούν τη συντέλεια του κόσμου. Γι' αυτό τον λόγο προστάζονται να μακροθυμούν μέχρι την τελείωση των αδελφών τους, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς αυτούς, σύμφωνα με τον Απόστολο. Οι δε λευκές στολές φανερώνουν τη λαμπρότητα των αρετών που ανθίζει επάνω τους, με την οποία είναι ντυμένοι, αν και δεν έχουν λάβει ακόμη τις επαγγελίες. Έτσι, με την ελπίδα αυτών των επαγγελιών, τις οποίες αντικρίζουν νοερά, απαλλαγμένοι από κάθε υλική παχύτητα, δικαιολογημένα ευφραίνονται αναπαυόμενοι στους κόλπους του Αβραάμ. Διότι από πολλούς αγίους έχει ειπωθεί αυτό, ότι δηλαδή ο καθένας από τους εργάτες της αρετής έχει κληρονομήσει τόπους αντάξιους, μέσω των οποίων λαμβάνουν βεβαιότητα και για τη μέλλουσα δόξα τους.

Δηλαδή, όλοι αυτοί οι άγιοι, αν και έλαβαν τη μαρτυρία ότι ευαρέστησαν τον Θεό, δεν απήλαυσαν ακόμη τη βασιλεία των ουρανών και τα υπεσχημένα στους δικαίους αγαθά, αλλά αναμένουν τη Δευτέρα Παρουσία, προκειμένου να στεφανωθούν άπαντες σε μία χρονική στιγμή. Διότι αυτό είναι που λέγει ο Απόστολος: «Επειδή ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς». Διότι, χωρίς όλους τους αγίους, οι μισοί δεν απολαμβάνουν τα υπεσχημένα αγαθά.

Ή μήπως η βοήθεια των δικαίων που λυτρώθηκαν από τον Κύριο θα παραταθεί στον άδη. Διότι δεν έλαβαν ακόμη τις επαγγελίες, επειδή ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς εκείνοι που προηγήθηκαν. Όμως, ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από το χέρι του άδη, όταν με παραλάβει. Προφητεύει σαφώς την κάθοδο του Κυρίου στον άδη, ο Οποίος μαζί με τους άλλους θα λυτρώσει και την ψυχή του ίδιου του Προφήτη, ώστε να μην εναπομείνει εκεί.

Αυτά λοιπόν, λέει, θα τα φέρει εις πέρας το έργο των θεριστών. Δεν θα είναι όμως οπωσδήποτε αμισθί, διότι βεβαίως θα συνάξει γι' αυτούς τον καρπό που τρέφει εις ζωήν αιώνιον. Και βέβαια, λαμβάνοντάς τον, δεν θα ευφρανθούν μόνοι τους, αλλά, καθώς έχουν προσθέσει τον δικό τους κόπο στους κόπους των προφητών και έχουν θερίσει τον σπόρο που καλλιεργήθηκε προηγουμένως από εκείνους, θα τελέσουν μαζί τους μία κοινή πανήγυρη. Νομίζω δε εγώ ότι ο σοφότατος Παύλος, έχοντας εκμάθει σαφώς τους τύπους σχετικά με τα μέλλοντα, από εδώ ορμώμενος είπε σχετικά με τους αγίους πατέρες και τους προφήτες, ότι «Και όλοι αυτοί, έχοντας τελειωθεί μέσω της πίστεως, δεν έλαβαν την επαγγελία, επειδή ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς». Διότι ο Σωτήρας έκρινε ότι ο θεριστής πρέπει να χαίρεται μαζί με εκείνον που έσπειρε προηγουμένως. <Εγώ σας απέστειλα να θερίζετε εκείνο για το οποίο εσείς δεν έχετε κοπιάσει· άλλοι έχουν κοπιάσει, και εσείς έχετε εισέλθει στον κόπο τους.> Ήδη τους αποκαλύπτει ολόκληρο το μυστήριο, και, αφαιρώντας το αινιγματικό ένδυμα των λόγων, παρουσιάζει ολοκάθαρο το νόημα αυτού που υποδηλώνεται.

Όταν δε έλθουν με απόλυτη ομοψυχία και με ένα κοινό φρόνημα, θα τους υποδεχθεί με χαρά και θα τους εισαγάγει σαν στον δικό του οίκο, δηλαδή στην Εκκλησία. Έπειτα, αφού τους πλύνει με καθαρό νερό, με το λουτρό της παλιγγενεσίας, θα τους θρέψει με άρτο και οίνο, σύμφωνα με τη μυστική έννοια του λόγου. Πλην όμως, ας προσθέσουμε και τούτο: ο Ιωσήφ αναγνωρίστηκε από τους αδελφούς του όταν έφτασαν μαζί με τον Βενιαμίν, και μάλιστα τους αξίωσε να παρακαθίσουν στο τραπέζι του, όπως ανέφερα προ ολίγου. Επειδή όμως δεν τους έδωσε κανέναν κλήρο, τους διέταξε να αναχωρήσουν αμέσως για να φέρουν σε αυτόν τον πατέρα τους, εννοώ τον Ιακώβ. Όταν δε κατέβηκε εκείνος, και τον είδε πλέον παρόντα μαζί με τα τέκνα του, τότε ακριβώς τους απένειμε την καλύτερη από όλες τις γαίες. Αυτό θα μπορούσε να αποτελεί και σαφές σημείο ότι ο Χριστός θα δεχθεί αυτούς από τον Ισραήλ που θα επιστρέψουν στους έσχατους καιρούς του αιώνος, έχοντας μαζί τους, βεβαίως με πνεύμα ομοψυχίας, και τον νέο λαό. Διότι αυτό, όπως είπα, συμβολίζει ο Βενιαμίν. Πλην όμως, ο κλήρος για τον οποίο ελπίζουμε δεν θα μας αποδοθεί χωρίς τους αγίους Πατέρες. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι, αν και πέθαναν έχοντας την πίστη, όπως είπε ο σοφός Παύλος, «δεν έλαβαν την επαγγελία, διότι ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς»· έτσι και εμείς θα περιμένουμε τους Πατέρες, ώστε να μην τελειωθούμε χωρίς αυτούς.

Παρατήρησε, λοιπόν, ξεκάθαρα τον Θεό να νομοθετεί αυτά σε όσους προέρχονται από τον Ισραήλ: διότι οι χίλιοι εκλεκτοί από κάθε φυλή εκστράτευσαν εναντίον των Μαδιανιτών. Και κερδίζοντας τη νίκη, νομίζω, με κόπο και ιδρώτα, μοίρασαν αμέσως τα λάφυρα που συγκέντρωσαν από τον πόλεμο σε ολόκληρη τη συναγωγή, και με τα κατορθώματα αυτών που ανδραγάθησαν δοξαζόταν το υπόλοιπο πλήθος. «Διότι θα μοιράσετε», λέει, «τα λάφυρα, εσύ και ο ιερέας Ελεάζαρ, και οι αρχηγοί των πατριών της συναγωγής. Και θα μοιράσετε τα λάφυρα ανάμεσα στους πολεμιστές που βγήκαν στη μάχη, και ανάμεσα στην υπόλοιπη συναγωγή». Διότι το γεγονός ότι αυτό που υστερεί λιγάκι και ακολουθεί πίσω από το μεγαλείο τους, πρόκειται να συνδοξαστεί μαζί με τους εξαιρετικά εκλεκτούς και πιο επιφανείς, το υπέδειξε κατά κάποιον τρόπο και ο θεσπέσιος Παύλος. Διότι, αφού απαρίθμησε από τους αρχαιότερους αγίους εκείνους που διακρίθηκαν μέσω της πίστης και των οποίων η δόξα είναι λαμπρή εξαιτίας της ακριβούς ευσέβειάς τους προς τον Θεό, λέει: «Σύμφωνα με την πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, και δεν έλαβαν τις υποσχέσεις, επειδή ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς». Και γράφει σε άλλους: «Ήδη έχετε φτάσει στην τελειότητα. Χωρίς εμάς βασιλεύσατε, και μακάρι να βασιλεύατε, ώστε να συμβασιλεύσουμε κι εμείς μαζί σας».

Πώς λοιπόν είπε ο Θεός: «αυτήν την ημέρα θα πεθάνετε»; Ως προς την απόφαση, όχι ως προς την πραγματοποίηση. Έτσι να κατανοήσεις και για τον ληστή, διότι δεν έχει έλθει ακόμη ο καιρός της ανταπόδοσης των έργων. Διότι λέει ο Απόστολος για τους δικαίους: «Όλοι αυτοί, αν και έλαβαν καλή μαρτυρία μέσω της πίστης, δεν αποκόμισαν την υπόσχεση, επειδή ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο, ώστε να μη φτάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς».

Και να εννοείς με αυτά δύο τάγματα σωζομένων, πρώτον μεν το σύνολο εκείνων που διέπρεψαν στη θεοσέβεια μέσα στο έθνος των Ιουδαίων, επειδή και προφήτες και πατριάρχες και ιερείς και θεοφιλείς και αρχιερείς, καθώς και αναρίθμητοι άνδρες και γυναίκες, υπήρξαν στους αρχαίους χρόνους τους, οι οποίοι διέσωσαν το πολίτευμα της θεοσεβείας, ώστε να αποτελούν όχι μικρό μέρος της πόλεως του Θεού, «και όλοι αυτοί», σύμφωνα με τον ιερό Απόστολο, «αν και τελειώθηκαν μέσω της πίστεως, δεν έλαβαν τις υποσχέσεις, επειδή ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς». Γι' αυτό και κρατούνταν στους χώρους του θανάτου, αναμένοντας εκεί την παρουσία του Χριστού. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ο βαπτιστής Ιωάννης, όταν ρωτά τον Χριστό και λέει: «Εσύ είσαι ο ερχόμενος ή να περιμένουμε άλλον;». Επειδή λοιπόν τον περίμεναν όλοι οι προκεκοιμημένοι άγιοι, εύλογα ο παρών λόγος, ευαγγελιζόμενος τις ψυχές αυτών, φανέρωνε την κάθοδο του Σωτήρα μέχρις αυτούς λέγοντας: «Σήκω, φωτίσου, διότι ήλθε το φως σου».

Ψαλμού ρμα΄. —ΙΓ΄. Και αυτό που λέγεται εδώ, «εμένα θα περιμένουν οι δίκαιοι έως ότου μου ανταποδώσεις», φαίνεται να λέγεται από το πρόσωπο του Σωτήρος· διότι ποιον άλλον περιμένουν οι δίκαιοι, έως ότου τον ανταμείψει ο Θεός, παρά αυτόν; Επειδή, όπως έχει ειπωθεί κάπου για τους παλαιούς δικαίους, ότι, μολονότι έλαβαν καλή μαρτυρία, δεν απέκτησαν τις επαγγελίες, καθώς ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς. Είναι δε φανερό ότι το ρητό αναφέρεται σε αυτόν, από το γεγονός ότι και τα σχετικά με το πάθος του προσημαίνονται στον ψαλμό, σε ακολουθία με τις άλλες προφητείες· γράφτηκε, λοιπόν: «Θα εκχύσω ενώπιόν του τη δέησή μου, τη θλίψη μου ενώπιόν του θα αναγγείλω».

Αυτά τα είπε αγωνιώντας για το κάλλος που της δόθηκε από τον Θεό, και ζητώντας να μάθει πώς θα μπορούσε η ομορφιά να της παραμείνει στο διηνεκές. Αλλά δεν αξιώνεται ακόμη τη φωνή του Νυμφίου, καθώς ο Θεός έχει προβλέψει κάτι καλύτερο για αυτήν, έτσι ώστε η αναβολή της απολαύσεως να αναφλέξει την επιθυμία της σε μεγαλύτερο πόθο, προκειμένου να συναυξηθεί μαζί με τον πόθο και η ευφροσύνη.

Διότι και οι πατριάρχες γύρω από τον Αβραάμ είχαν μεν την επιθυμία να δουν τα αγαθά, και δεν έπαψαν να επιζητούν την επουράνια πατρίδα, όπως λέει ο Απόστολος· εντούτοις εξακολουθούν ακόμη να ελπίζουν τη χάρη, επειδή ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου: «Για να μην τελειωθούν», λέει, «χωρίς εμάς». Εάν λοιπόν εκείνοι υπομένουν την αναβολή από τόσο παλιά, έχοντας δει τα αγαθά μόνο διά της πίστεως και της ελπίδος και έχοντάς τα χαιρετίσει, όπως μαρτυρεί ο Απόστολος, στηρίζοντας τη βεβαιότητα της απόλαυσης όσων ήλπιζαν στο να θεωρήσουν αξιόπιστο Εκείνον που τα υποσχέθηκε· τι πρέπει να κάνουμε εμείς οι πολλοί, για τους οποίους ίσως, εξαιτίας του βίου μας, δεν υπάρχει καν ελπίδα για κάτι καλύτερο; Έλιωνε από την επιθυμία και η ψυχή του Προφήτη, και ομολογεί μέσα από την ψαλμωδία αυτό το ερωτικό πάθος, λέγοντας ότι η ψυχή του ποθεί σφοδρά και εξαντλείται για να βρεθεί στις αυλές του Κυρίου, έστω κι αν χρειαστεί να παραπεταχτεί στις τελευταίες θέσεις, θεωρώντας ότι είναι μεγαλύτερο και προτιμότερο το να είναι κανείς έσχατος εκεί, παρά να έχει την πρώτη θέση στα αμαρτωλά σκηνώματα αυτού του βίου.

Υπάρχει λοιπόν και όραση και νόηση της καρδιάς, η οποία υπερβαίνει όλες τις νοερές ενέργειες· διότι όσα υπερβαίνουν τον νου, εφόσον τον υπερβαίνουν κατά υπεροχήν, δεν στερούνται νοήσεως, επειδή χωρίς νου είναι εκείνο που υφίσταται λόγω έλλειψης. Εξάλλου, επειδή όλοι «εκείνοι που έλαβαν καλή μαρτυρία μέσω της πίστεως δεν έλαβαν την υπόσχεση, διότι ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μη φθάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς», αυτοί λοιπόν, αφού φθάσουν στην τελειότητα, άραγε δεν θα δουν τα υποσχεθέντα; Ή θα τα δουν μεν, αλλά δεν θα τα δουν με τρόπο που υπερβαίνει κάθε νόηση; Ή και θα τα δουν υπερβαίνοντας κάθε νόηση, αλλά όπως ακριβώς έβλεπαν και πριν τελειωθούν; Και πώς θα είχε αυτό λογική; Επομένως, και θα δουν και θα δουν υπερβαίνοντας κάθε νόηση, και όχι όπως έβλεπαν πρωτύτερα, αλλά έτσι ώστε η όραση αυτή να είναι η απόλαυση των υποσχεθέντων.

Λοιπόν, ώ διακριτικέ, εάν όλη αυτή είναι η μεγάλη δωρεά των πειρασμών, ότι δηλαδή όσο περισσότερο ανυψωθεί ο άνθρωπος και εισέλθει στον πνευματικό βίο κατά την ομοίωση του Παύλου, ακόμη έχει ανάγκη από φόβο και προφύλαξη, και αποκομίζει ωφέλεια από τη συνάντηση με τους πειρασμούς, τότε ποιος είναι αυτός που έχει φθάσει στη χώρα της πεποιθήσεως <μέσα στον κόσμο της θνητότητας>, η οποία είναι γεμάτη από ληστές, και δέχθηκε το να μην παρεκκλίνει, το οποίο δεν δόθηκε ούτε στους αγίους αγγέλους, ώστε να μην φθάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς, και δέχθηκε αυτό που είναι αντίθετο προς όλα τα πνευματικά και τα σωματικά, και επιθυμεί να είναι εντελώς αναλλοίωτος και να μην τον προσεγγίσει κανένας πειρασμός στους λογισμούς;

Με την απόφαση, όχι με την εμπειρία. Έτσι και ο ληστής εισήλθε στον ουρανό. Άκουσε, λοιπόν, τι λέει ο Παύλος, δηλώνοντας ότι κανείς δεν έχει λάβει ακόμη την ανταπόδοση των αγαθών· διότι, ομιλώντας περί των προφητών και των δικαίων, πρόσθεσε τα εξής: «Σύμφωνα με την πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να έχουν λάβει τις υποσχέσεις, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις χαιρέτησαν, επειδή ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην φθάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς». Αυτά να τα συγκρατείτε, και να τα θυμάστε, και να τα διδάσκετε σε όσους δεν τα άκουσαν· αυτά ας τα μελετά ο καθένας και στην εκκλησία, και στην αγορά, και στην οικία του. Διότι τίποτα δεν είναι πιο γλυκό από την ακρόαση των θείων λόγων. Άκουσε, λοιπόν, τι λέει γι' αυτήν ο Προφήτης: «Πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγια σου, περισσότερο από το μέλι και την κηρήθρα στο στόμα μου».

Και τους υπενθυμίζει τους τόπους όπου διέμεναν, και τα όσα συνέβησαν εκεί: Στερούμενοι, θλιβόμενοι. Έπειτα, λέει, σας κατηγορούσαν για τον Χριστό, αλλά τα ίδια έκαναν και στον Ηλία· για ποιο πράγμα άραγε είχαν να τον κατηγορήσουν, όταν τον εξόριζαν και τον καταδίωκαν, και τον ανάγκαζαν να παλεύει με την πείνα; Αυτό ακριβώς υπέφεραν και αυτοί τότε· γι' αυτό έλεγε αλλού: «Αποφάσισαν, λοιπόν, οι αδελφοί να στείλουν βοήθεια στους θλιβόμενους από τους μαθητές· ανάλογα δηλαδή με την ευπορία που είχε ο καθένας, όρισαν όλοι τους να στείλουν διακονία στους αδελφούς που κατοικούσαν στην Ιουδαία». [Πράγμα που συνέβαινε και σε αυτούς εδώ.] Κακουχούμενοι, λέει· δηλαδή, υποφέροντας δεινά, στις οδοιπορίες, στους κινδύνους· πράγμα που συνέβαινε επίσης και σε αυτούς. Το δε, [«Περιπλανήθηκαν», τι σημαίνει;] Ότι πλανιόντουσαν σε ερήμους, και σε βουνά και σε σπήλαια, και στις τρύπες της γης. Δεν φανερώνει σχεδόν τίποτε άλλο παρά τούτο, ότι περιπλανήθηκαν σαν φυγάδες και μετανάστες, σαν να είχαν συλληφθεί για τις πιο αισχρές πράξεις, σαν αυτούς που δεν είναι άξιοι ούτε τον ήλιο να βλέπουν, και ούτε στην έρημο δεν έβρισκαν καταφύγιο, αλλά έπρεπε να φεύγουν συνεχώς, έπρεπε να αναζητούν υπόγειες κρυψώνες, έπρεπε ζωντανοί να χώνονται μέσα στη γη, να βρίσκονται πάντοτε σε φόβο. Και όλοι αυτοί, αν και έλαβαν την καλή μαρτυρία μέσω της πίστεως, δεν έλαβαν την υπόσχεση, επειδή ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην φτάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς. Ποιος είναι λοιπόν ο μισθός μιας τόσο μεγάλης, λέει, ελπίδας; Ποια είναι η ανταπόδοση;

Ο Άβελ, ο οποίος πέθανε πριν από όλους, θα προϋπαντήσει τον Κύριο ταυτόχρονα με εκείνους που θα ζουν τότε. Επομένως, δεν θα υπάρχει κανένα πλεονέκτημα για εκείνους ως προς αυτό, αλλά ο φθαρμένος, αυτός που βρίσκεται τόσα χρόνια μέσα στη γη, θα προϋπαντήσει τον Κύριο μαζί με εκείνους, καθώς και όλοι οι άλλοι. Διότι, εάν εκείνοι μας περίμεναν για να στεφανωθούμε, όπως λέει γράφοντας σε άλλο σημείο: «Επειδή ο Κύριος είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς», πολύ περισσότερο και εμείς εκείνους· ή μάλλον, εκείνοι μεν περίμεναν, εμείς όμως πλέον όχι· διότι η ανάσταση γίνεται ακαριαία, σε ριπή οφθαλμού. Το ότι λέει, πάλι, πως συγκεντρώνονται, δηλώνει το εξής: ότι ανασταίνονται μεν παντού, αλλά συγκεντρώνονται από τους αγγέλους. Η ανάσταση, λοιπόν, είναι έργο της δύναμης του Θεού, ο οποίος προστάζει τη γη να παραδώσει την παρακαταθήκη της, και κανένας δεν μεσολαβεί ως υπηρέτης, όπως ακριβώς κάλεσε τότε τον Λάζαρο: «Λάζαρε, δεύρο έξω»· το να τους οδηγήσουν, όμως, είναι έργο των υπηρετών. Αλλά, εάν οι άγγελοι τους συγκεντρώνουν και περιτρέχουν παντού, πώς αναφέρεται εδώ ότι αυτοί αρπάζονται;

Ας διδαχθεί και αυτήν την αιτία από τον Παύλο. Διότι, αφού είπε: «Μέσα στην πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να λάβουν τις επαγγελίες», πρόσθεσε: «Επειδή ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς». Διότι, λέει, η πανήγυρις είναι κοινή, επειδή είναι και μεγαλύτερη η χαρά, όταν στεφανωνόμαστε όλοι από κοινού. Το ίδιο συμβαίνει και στους Ολυμπιακούς αγώνες· εκείνος που αγωνίστηκε στην πάλη, εκείνος που αγωνίστηκε στην πυγμαχία, και εκείνος στο παγκράτιο, υπομένουν μεν τους αγώνες σε διαφορετικούς χρόνους, αλλά όλοι ανακηρύσσονται νικητές στην ίδια χρονική στιγμή. Έτσι συμβαίνει και στα δείπνα. Διότι, όταν κάποιοι από τους συνδαιτυμόνες προφθάσουν και έλθουν νωρίτερα, ενώ άλλοι καθυστερούν ακόμη, οι οικοδεσπότες, θέλοντας να τιμήσουν αυτούς που έχουν απομείνει πίσω, παραγγέλλουν σε εκείνους που έχουν ήδη φθάσει και παρευρίσκονται να περιμένουν αυτούς που άργησαν. Αυτό ακριβώς έπραξε και ο Θεός· διότι, επειδή κάλεσε σε κοινή και πνευματική ευωχία όσους από ολόκληρη την οικουμένη ευδοκίμησαν σε διάφορους καιρούς, προστάζει όσους έχουν ήδη φθάσει και αναχωρήσει προηγουμένως, να περιμένουν εκείνους που πρόκειται να αναχωρήσουν αργότερα, ώστε με τον τρόπο αυτόν, αφού παρευρεθούν όλοι μαζί, να γίνει μία και κοινή για όλους η τιμή και η χαρά.

«Άλλοι δε δοκίμασαν εμπαιγμούς και μαστιγώσεις, ακόμη δε και δεσμά και φυλακή. Λιθοβολήθηκαν.» Όπως ο Στέφανος. «Πριονίστηκαν, δοκιμάστηκαν, πέθαναν με σφαγή από μαχαίρι.» Εννοεί τους προφήτες που βρήκαν τέτοιο θάνατο, λέει, όπως τον Ησαΐα, διότι πριονίστηκε με ξύλινο πριόνι. «Περιπλανήθηκαν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι.» Όπως ο Ηλίας. «Για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος. Περιπλανήθηκαν σε ερήμους και σε βουνά, και σε σπήλαια και στις οπές της γης· και όλοι αυτοί, αν και έλαβαν την καλή μαρτυρία μέσω της πίστεως, δεν απέκτησαν την επαγγελία, διότι ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην φθάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΒʹ. «Λοιπόν και εμείς, εφόσον έχουμε γύρω μας ένα τόσο μεγάλο νέφος». Εννοεί εκείνους της χορείας του Ηλία. Τι επρόκειτο, λοιπόν, να απολαύσουν εδώ;

Και μάλιστα, και στην προς Εβραίους επιστολή, αναφερόμενος στους προγενέστερους αγίους, λέει: «Όλοι αυτοί, αν και έλαβαν μαρτυρία διά της πίστεως, δεν έλαβαν την επαγγελία, διότι ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς».

Ως αιτία αυτού αναφέραμε ότι ίσως είναι το ότι έχει αποφασιστεί από τον Θεό να μην δοξαστούν τελείως οι ψυχές χωρίς τα σώματα που συναγωνίστηκαν μαζί τους, ίσως πάλι το ότι δεν πρέπει ο καθένας από τους προαναφερθέντες αγίους να απολαμβάνει τους μισθούς των έργων του ιδιωτικά και μεμονωμένα, αλλά όλοι μαζί να φτάσουν στην τελειότητα σύμφωνα με τον θείο απόστολο, και να λάβουν από κοινού τα στεφάνια και να ανακηρυχθούν ενώπιον όλης της κτίσης, ίσως πάλι κάτι άλλο γνωστό στα απόρρητα βάθη των κριμάτων του Θεού· ώστε να προκύπτει εξ αυτών, η τωρινή απόλαυση και θεωρία των αγίων να είναι μεν τελειότερη από αυτήν που δόθηκε στον παρόντα βίο ως αρραβώνας, ατελέστερη όμως από εκείνη που ελπίζεται τότε.

Ψαλμός 141ος. Συνέσεως του Δαβίδ, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο και προσευχόταν. «Με τη φωνή μου έκραξα προς τον Κύριο, με τη φωνή μου παρακάλεσα τον Κύριο. Θα εκχύσω ενώπιόν του τη δέησή μου». Αυτά ταιριάζουν μεν στον Δαβίδ εξαιτίας αυτών που τον επιβουλεύονταν, αλλά ταιριάζουν και για τους ήσυχους άνδρες που αναφέρθηκαν πιο πάνω, οι οποίοι εκχέουν προς τον Θεό ολόκαρδα προσευχές και αναγγέλλουν ενώπιόν του τις θλίψεις τους που προέρχονται από τη φύση και από τους δαίμονες, ζητώντας βοήθεια. «Όταν εξέλιπε από εμένα το πνεύμα μου, εσύ γνώριζες τα μονοπάτια μου», δηλαδή, όταν πέθαινα, εσύ γνώριζες τις πράξεις μου. «Στον δρόμο όπου πορευόμουν, μου έκρυψαν παγίδα» και τα υπόλοιπα του ψαλμού. Έχουν το ίδιο νόημα, από τη μια αισθητώς σχετικά με τον Δαβίδ, και από την άλλη αναγωγικώς σχετικά με τους αγίους άνδρες. Νομίζω δε ότι υπονόησε και τη σκευωρία των Ιουδαίων κατά του Χριστού. «Βγάλε την ψυχή μου από τη φυλακή, για να δοξολογήσω το όνομά σου». Η μεν αισθητή φυλακή είναι ολοφάνερη, η δε φυλακή της ψυχής είναι η δεσμευτική φύση του σώματος, από την οποία όταν ελευθερωθεί και εξέλθει μια δίκαιη ψυχή, ευχαριστεί τον δεσπότη της Ιησού Χριστό, δι' ου οποίου σώθηκε. «Εμένα θα με περιμένουν οι δίκαιοι, μέχρι να με ανταμείψεις», δηλαδή θα με περιμένουν, μέχρι να μου δωρίσεις την έλευσή μου προς αυτούς. Αυτό είπε και ο θείος Παύλος: «Δεν έλαβαν την υπόσχεση», λέει, «για να μην τελειωθούν χωρίς εμάς».

Εκείνος όμως αξιώθηκε την ανάσταση μαζί με την ανάσταση του Χριστού, καθώς και μερικοί άλλοι μαζί του, και απαλλάχθηκε από την αιχμαλωσία και απέκτησε ως κατοικία την αρχαία πατρίδα, τον θείο παράδεισο, με σώμα ανεπίδεκτο θανάτου. Διότι δεν έπρεπε αυτός, έπειτα από πέντε χιλιάδες πεντακόσια πενήντα χρόνια, να αναστηθεί εκ νεκρών μαζί με τον Χριστό και να πεθάνει πάλι, αλλά να παραμένει με σώμα άφθαρτο μαζί με την Εύα και κάποιους άλλους, για τους οποίους είπε ο απόστολος ότι «κάποιοι μεν από αυτούς παραμένουν έως τώρα, κάποιοι δε έχουν κοιμηθεί»· ωστόσο δεν έχουν λάβει ακόμη τις επαγγελίες της καθολικής αναστάσεως, διότι, σύμφωνα πάλι με τον ίδιο θείο απόστολο, «ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς».

Διότι δεν θα μου φτάσει ο χρόνος να διηγούμαι για τον Γεδεών, τον Βαράκ και τον Σαμψών, τον Ιεφθάε, τον Δαβίδ, τον Σαμουήλ και τους προφήτες, οι οποίοι διά της πίστεως κατανίκησαν βασίλεια, έπραξαν δικαιοσύνη, πέτυχαν την πραγματοποίηση υποσχέσεων, έφραξαν στόματα λεόντων, έσβησαν τη δύναμη της φωτιάς, διέφυγαν τη σφαγή από μαχαίρι, ενδυναμώθηκαν από την ασθένεια, έγιναν ισχυροί στον πόλεμο, έτρεψαν σε φυγή στρατόπεδα αλλοφύλων. Γυναίκες πήραν πίσω τους νεκρούς τους διά της αναστάσεως. Άλλοι βασανίστηκαν μέχρι θανάτου, χωρίς να δεχτούν την απελευθέρωσή τους, για να επιτύχουν μια καλύτερη ανάσταση. Έτεροι δοκίμασαν εμπαιγμούς και μαστιγώσεις, αλλά και δεσμά και φυλάκιση. Λιθοβολήθηκαν, πριονίστηκαν, πέρασαν δοκιμασίες, πέθαναν από σφαγή μαχαιριού, περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβατίσια και κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι τα πάντα, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, άνθρωποι για τους οποίους ο κόσμος δεν ήταν άξιος, περιπλανώμενοι σε ερήμους, σε βουνά, σε σπήλαια και σε τρύπες της γης. Και όλοι αυτοί, αν και έλαβαν την καλή μαρτυρία διά της πίστεως, δεν έλαβαν την εκπλήρωση της υπόσχεσης, επειδή ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μη φτάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς.

Του εν αγίοις Γρηγορίου επισκόπου Νύσσης, από το έργο περί της κατασκευής του ανθρώπου, κεφάλαιο κγ'. Διότι και οι πατριάρχες της γενιάς του Αβραάμ είχαν μεν την επιθυμία να δουν τα αγαθά, και δεν έπαψαν να επιζητούν την επουράνια πατρίδα, όπως λέει ο Απόστολος, αλλά παρόλα αυτά βρίσκονται ακόμη στο να ελπίζουν τη χάρη· επειδή ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην φτάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς. Εάν, λοιπόν, εκείνοι υπομένουν την αναβολή, αυτοί που είδαν και χαιρέτησαν τα αγαθά από μακριά μόνο μέσω της πίστης και της ελπίδας, όπως μαρτυρεί ο Απόστολος, εναποθέτοντας τη βεβαιότητα της απόλαυσης των ελπιζόμενων στο γεγονός ότι θεώρησαν αξιόπιστο εκείνον που έδωσε την υπόσχεση· τι πρέπει να πράττουμε εμείς οι πολλοί, οι οποίοι τυχόν δεν έχουμε ούτε καν την ελπίδα για το καλύτερο εξαιτίας των όσων έχουμε πράξει στη ζωή μας; Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι στο ιθ' κεφάλαιο αναφέρει πως η απιστία, μαζί με τα υπόλοιπα πάθη της ψυχής που απαρίθμησε, είναι συγγενής με την ορμή των άλογων όντων, και αυτά αυξάνονται με τη συμμαχία των λογισμών.

Διότι δεν έλαβαν την επαγγελία, αν και έλαβαν καλή μαρτυρία μέσω της πίστεως, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς, όπως λέει ο Παύλος. 9. Και γιατί αναφέρω τους προφήτες, οι οποίοι δεν μπορούσαν καν να λυθούν από τα δεσμά του άδη, αν δεν λάμβαναν τις χάριτες της Παρθένου; Διότι η μακαρία Παρθένος είναι αγιότερη και από τους ίδιους τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους, τα χερουβίμ και τα σεραφίμ. Διότι αν το έπαθλο της αγιοσύνης είναι ο Θεός, και δίδεται μεν εξίσου σε όλους, το επιτυγχάνει όμως περισσότερο εκείνος που έχει καλύτερη προετοιμασία, πώς δεν είναι εντελώς αναγκαίο να εξάγουμε τις κρίσεις για την αγιότητα από τα έπαθλα, και να μετρούμε βεβαίως αυτήν με βάση την εγγύτητα προς τον Θεό. Και βέβαια λέγεται ότι τα χερουβίμ στέκονται γύρω από τον Θεό και δέχονται την ακτίνα που προέρχεται από εκεί, αλλά δεν τολμούν καν να Τον ατενίσουν άμεσα.

Εισάγεται δε στον παράδεισο ο ληστής, αξιούμενος τρόπον τινά έναν αρραβώνα και ένα προοίμιο των μελλόντων αγαθών. Διότι, εφόσον δεν είχε έρθει ακόμη τότε ο καιρός της κοινής ανταπόδοσης των αιωνίων αγαθών, ούτε ήταν δίκαιο αυτός μόνος από όλους όσοι ανά τους αιώνες ευαρέστησαν τον Θεό να φτάσει στον σκοπό της έσχατης μακαριότητας και να τελειωθεί χωρίς τις αναρίθμητες εκείνες χορείες των αγίων, όπως άλλωστε μαρτυρεί και ο θεσπέσιος Παύλος.

Ότι βέβαια η ειρήνη είναι ομολογουμένως καλή (διότι την αγαπώ, κι ας είμαι αμαρτωλός) και ότι προς αυτήν πρέπει να κλίνουμε, το πράξαμε όσο ήταν δυνατόν, αποβάλλοντας μεγάλο μέρος του βάρους κατά τον θείο Κύριλλο. Αφενός, όταν προηγουμένως αθώωναν αυτόν που ευλόγησε τον μοιχικό γάμο, ενώ ήμουν και εγώ παρών εκεί και, όπως είχαμε συμφωνήσει, τηρήσαμε σιγή (και η σιωπή είναι μέρος συγκατάθεσης· την οποία αφού άδραξαν οι αντίπαλοι, όπως γνωρίζεις, προσπαθούσαν να μας αποκλείσουν από την ένσταση), αφετέρου, όταν διακηρυσσόταν η δεύτερη αθώωσή του από εκείνους που καταπάτησαν τους νόμους του Θεού, ενώ εμείς λέγαμε: «Ας απέχει μόνο από την ιερουργία, διατηρώντας την τιμή του σύμφωνα με τον κανόνα του Μεγάλου Βασιλείου, εφόσον μάλιστα συλλειτούργησε ήδη αυτά τα δύο χρόνια με τον πατριάρχη»· πράγμα που ήταν φοβερό και πέραν κάθε εκκλησιαστικής οικονομίας. Παραλείπω να αναφέρω τις ψευδείς προφάσεις για την αποφυγή του και το ότι δεχόμασταν τις ευλογίες στα γεύματα από πρεσβύτερο, καθώς και τη μνημόνευση του πατριάρχη. Αλλά όμως, κι αν εμείς συγκαταβήκαμε τόσο πολύ κατ' οικονομίαν, εκείνοι αντίθετα με τη σκληρότητά τους παρασύρονταν από την αμαρτία, καθώς ο Θεός προέβλεψε κάτι καλύτερο, ώστε και εμείς οι ταπεινοί να μην υποστούμε ανώφελα την πρώτη εξορία, ούτε η μοιχεία που τολμήθηκε ενώπιον του κόσμου να υποβαθμιστεί τυχαία εξαιτίας της υπερβολικής οικονομίας προς εκείνον που την τέλεσε.

Εξήλθε λοιπόν εκείνος και απήλθε, σαν αυτόν που ξεστήνει τη σκηνή που είχε στήσει, και δεν πρόκειται πλέον να επιστρέψει σε τούτο τον βίο. Δεν του είναι πλέον αναγκαίος ούτε ο ουρανός, ούτε η γη, ούτε η θάλασσα, ούτε ο ήλιος, ούτε η σελήνη, ούτε τα άστρα. Δεν θα αναπνεύσει πλέον αυτόν τον αέρα, δεν θα βγάλει φωνή από τον λάρυγγά του, δεν θα δει με τα μάτια, δεν θα ακούσει με τα αυτιά, δεν θα μυρίσει με τη μύτη, δεν θα αγγίξει με τα χέρια, δεν θα περπατήσει με τα πόδια, και κανένα άλλο έργο, ούτε μικρό ούτε μεγάλο, της παρούσας ζωής δεν θα επιτελέσει, διότι έκλεισε η θύρα της ζωής γι' αυτόν και αναμένει το κριτήριο της ανταπόδοσης. Διότι η ανταπόδοση ακόμη ταμιεύεται, καθώς έχει γραφτεί: «Και όλοι αυτοί, αν και έδωσαν καλή μαρτυρία μέσω της πίστης τους, δεν έλαβαν τις επαγγελίες, επειδή ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην τελειωθούν χωρίς εμάς». Τι λοιπόν εμείς, αδελφοί; Τι άλλο τάχα θα υποστούμε, παρά ακριβώς αυτό το ίδιο; Δεν θα πεθάνουμε παρομοίως; Δεν θα επιστρέψουμε παρομοίως στη γη, από την οποία και ληφθήκαμε; Δεν θα γίνουμε παρομοίως στάχτη και χώμα; Ας εγκύψουμε στους τάφους, ας δούμε πού καταλήγει η σύσταση της ζωής μας. Γιατί λοιπόν περιποιούμαστε αυτό το ταλαίπωρο σώμα, το οποίο λίγο αργότερα θα παραδώσουμε στη γη και στο σκουλήκι; Και γιατί περιπλεκόμαστε στα πάθη, με τα οποία θα βρεθούμε αντιμέτωποι κατά την έξοδό μας;

Διότι ο ληστής πέτυχε μεν τον παράδεισο, δεν πέτυχε όμως τη βασιλεία· θα την πετύχει δε, όταν και όλοι εκείνοι τους οποίους απαρίθμησε ο Παύλος. Εν τω μεταξύ, προς το παρόν, έχει τον παράδεισο, ο οποίος είναι τόπος πνευματικής αναπαύσεως. Αυτά βεβαίως πολλοί τα είπαν πολλές φορές· μπορεί όμως να λεχθεί ότι, ακόμη κι αν η βασιλεία των ουρανών και ο παράδεισος είναι το ίδιο πράγμα, τίποτα δεν εμποδίζει να λέει την αλήθεια και ο Κύριος και ο Παύλος. Διότι ο ληστής βρίσκεται μεν στον παράδεισο, δηλαδή στη βασιλεία, και όχι μόνο αυτός, αλλά και όλοι εκείνοι που απαριθμεί ο Παύλος· δεν απόλαυσε όμως την τέλεια κληρονομιά των αγαθών. Όπως ακριβώς οι κατάδικοι δεν βρίσκονται στα ανάκτορα, αλλά κρατούνται κλειδωμένοι σε φυλακές για τις καθορισμένες ποινές· ενώ οι εκλεκτοί εισέρχονται στα ανάκτορα και προσώρας διαμένουν σε αυτά· έπειτα, όταν έρθει ο καιρός της διανομής των βασιλικών δωρεών, αξιώνονται να τα λάβουν· έτσι και οι άγιοι, αν και δεν απολαμβάνουν ακόμη το τέλειο, εντούτοις διαμένουν προς το παρόν σε αυτά τα φωτεινά και ευωδιαστά και, απλώς ειπείν, βασιλικά σκηνώματα, αν και δεν αξιώνονται ακόμη τελείως τη διανομή των βασιλικών δώρων. Έτσι λοιπόν ο ληστής και στον παράδεισο βρέθηκε και δεν απόλαυσε ακόμη το τέλειο, για να μη φτάσει στην τελειότητα χωρίς εμάς. Και αυτό θεωρώ ότι είναι το πιο αληθινό από όλα, για να μην πω ότι και οι χάριτες των αγίων στις καθημερινές θαυματουργίες θα μπορούσαν ευλόγως να ονομαστούν παράδεισος.