Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 12:15

Με αυτήν, λοιπόν, έχει συμφωνήσει από παλιά ολόκληρη η οικουμένη, και τώρα, αφού συγκλήθηκαν πολλές σύνοδοι και έλαβαν υπενθύμιση, όλοι όσοι βρίσκονται στη Δαλματία, στη Δαρδανία, στη Μακεδονία, στις Ηπείρους και στην Ελλάδα, στην Κρήτη και στα άλλα νησιά, στη Σικελία και στην Κύπρο, στην Παμφυλία, στη Λυκία και στην Ισαυρία, σε ολόκληρη την Αίγυπτο και στις Λιβύες, καθώς και οι περισσότεροι από εκείνους στην Αραβία, την αναγνώρισαν· και θαύμασαν όσους υπέγραψαν, διότι, ακόμη και αν είχε απομείνει ανάμεσά τους κάποια πικρία που βλάσταινε από τη ρίζα των Αρειανών —εννοούμε τον Αυξέντιο και τον Ουρσάκιο, και τον Ουάλη και όσους έχουν τα ίδια φρονήματα με αυτούς— μέσω αυτών των γραμμάτων αποκόπηκαν και εγκαταλείφθηκαν.

Του ιδίου Αθανασίου, επισκόπου Αλεξανδρείας, προς τους επισκόπους της Αφρικής Αρκετά είναι μεν όσα γράφτηκαν τόσο από τον αγαπητό και συλλειτουργό μας Δάμασο, τον επίσκοπο της μεγάλης Ρώμης, όσο και από τους τόσους επισκόπους που συνήλθαν μαζί του, εξίσου σημαντικά δε είναι και όσα προέκυψαν από τις άλλες συνόδους που συγκροτήθηκαν στη Γαλλία και στην Ιταλία σχετικά με την υγιαίνουσα πίστη, την οποία ο μεν Κύριος χάρισε, οι δε απόστολοι κήρυξαν και οι πατέρες παρέδωσαν, εκείνοι δηλαδή που συνήλθαν στη Νίκαια από όλη την καθ’ ημάς οικουμένη. Διότι τόση μεγάλη μέριμνα επιδείχθηκε τότε εξαιτίας της αρειανής αιρέσεως, ώστε όσοι είχαν περιπέσει σε αυτήν να ανασυρθούν, και εκείνοι που την εφηύραν να αποκαλυφθούν πλήρως. Με αυτήν την πίστη, άλλωστε, από παλιά ολόκληρη η οικουμένη συμφώνησε. Και τώρα, μετά τη σύγκληση πολλών συνόδων και την υπενθύμισή της, όλοι ανεξαιρέτως —στη Δαλματία, τη Δαρδανία και τη Μακεδονία, στις Ηπείρους και την Ελλάδα, την Κρήτη και τα άλλα νησιά, τη Σικελία, την Κύπρο, την Παμφυλία, τη Λυκία και την Ισαυρία, σε ολόκληρη την Αίγυπτο και τις Λιβύες, καθώς και οι περισσότεροι στην Αραβία— την αναγνώρισαν και θαύμασαν όσους την προσυπέγραψαν. Διότι, ακόμη και αν είχε απομείνει ανάμεσά τους κάτι από τη «ρίζα» των Αρειανών «που αναφύει πικρία», εννοούμε δηλαδή τον Αυξέντιο, τον Ουρσάκιο, τον Ουάλεντα και όσους έχουν τα ίδια φρονήματα με αυτούς, αυτοί διαμέσου των επιστολών αυτών αποκόπηκαν και εξαλείφθηκαν.

Αλλά, για να μη συμβεί, ενώ έχουν ανατραπεί οι ιουδαϊκές δοξασίες, να ανακύψει κάτι άλλο συγγενές προς αυτές, σαν «κάποια ρίζα πικρίας που φυτρώνει για να προκαλέσει ενόχληση», σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου· διότι είναι φυσικό να υποπτευθούν κάποιοι ότι για τον λόγο αυτό υποβάλλονται σε παθήματα τα σώματα των ανθρώπων, προκειμένου να φανερωθούν σε αυτά τα έργα του Θεού· μου φαίνεται χρήσιμο να πω και ως προς αυτό λίγα πράγματα, για να αποκρούσουμε τη βλάβη και από αυτήν την πλευρά και να μην επιτρέψουμε καμία διείσδυση στους απατηλούς λογισμούς. Ότι, λοιπόν, ο Θεός ούτε τις αμαρτίες των γονέων επιβάλλει στα τέκνα, εάν αυτά είναι αμέτοχα της δικής τους κακίας, και ότι επιπλέον η σωμάτωση δεν προέρχεται από προγενέστερα αμαρτήματα της ψυχής, το αποδείξαμε. Διότι ο Χριστός τα αναίρεσε και τα δύο παραδόξως με την αρνητική του απάντηση, καθότι βέβαια γνωρίζει τα πάντα ως Θεός, ή μάλλον καθότι ο Ίδιος είναι ο ταμίας των δικών μας υποθέσεων, και ο διανομέας όσων αρμόζουν ή όσων οφείλονται στον καθένα. Διότι με το να λέει ότι ο τυφλός δεν αμάρτησε, και πως δεν υπέστη την τύφλωση εξαιτίας αυτού, αποδεικνύει ως μωρό το να νομίζει κανείς ότι η ψυχή του ανθρώπου είναι υπόλογη για σφάλματα προγενέστερα του σώματος· και με το να πει ρητώς ότι ούτε οι γονείς του αμάρτησαν, ώστε να γεννηθεί τυφλός από αυτούς, αναιρεί την ανόητη υπόνοια των Ιουδαίων.

Αλλά επειδή έφτασαν στο σημείο, από άκριτη παράνοια, να πουν και αυτό, θα προχωρήσω στο δικό τους επιχείρημα και θα πω λοιπόν πάλι: Εάν μόνον τα ομοειδή μπορούν κυρίως να επιδεχθούν τη μεταξύ τους σύγκριση, και ο Υιός έκρινε σωστό να συγκρίνει κυρίως τον εαυτό Του με τον Θεό και Πατέρα, λέγοντας σαφέστατα: «Ο Πατέρας είναι μεγαλύτερός μου», πώς δεν είναι αναγκαίο να νοείται και ο Πατέρας τέτοιος, ακριβώς όπως υποστηρίζετε εσείς ότι είναι ο Υιός; Και τι προκύπτει από αυτό; Όλο το θεώρημά σας καταρρέει στο μηδέν. Διότι, για όσο διάστημα υποστηρίζετε ότι ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος του Υιού και η κτίση κατώτερη, η φύση του Μονογενούς ήταν κατά τη γνώμη σας κάπως ενδιάμεση. Αν όμως καταβιβαστεί η ουσία του Πατέρα στο επίπεδο της ουσίας του Υιού, ανάμεσα σε ποια θα είναι πλέον στο μέσο, εφόσον δεν υπάρχει πια αυτός που υπέρκειται και υπερέχει; Αν πάλι, όπως λέει, ως ομογενής συγκρίνεται με τον ομογενή Πατέρα, πώς δεν θα ισχύει και για τους δύο ο ίδιος ορισμός της ουσίας; Αρνούμενοι δε να ομολογήσετε ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, και κατατάσσοντάς τον μάλλον στους κατώτερους, κατεβάσατε και τη δόξα του Πατέρα στο επίπεδο αυτού που κατά τη γνώμη σας είναι κατώτερος και μειονεκτεί. Δεν βλέπετε, λοιπόν, τη βλασφημία να αναφύεται σαν αγκάθι; Άραγε δεν ενοχλεί την καρδιά αυτών που διαπνέονται από τέτοιες αντιλήψεις η «ρίζα της πικρίας που φυτρώνει προς τα πάνω»; Γιατί λοιπόν, εγκαταλείποντας τον ευθύ λόγο της αλήθειας, εκτρέπεστε σε τόση ατοπία συλλογισμών;

Αν πάλι κάποιος είναι σθεναρός και κατορθώνει να προσπερνά τέτοιες παγίδες, τον καταδιώκει εύκολα με ψυχικά νοσήματα, εξυφαίνοντας επιβουλές εναντίον του· διότι σπέρνει κάτι από όσα δεν είναι αρεστά στον Θεό και διεγείρει το πάθος της φιλοδοξίας, παρασύροντάς τον σιγά σιγά σε καταραμένη υπεροψία. Το πάθος, λοιπόν, της μάταιης δόξας είχε εισχωρήσει σε κάποιον από τους αγίους αποστόλους· διότι το να διαλογίζονται έστω και το ποιος θα ήταν ο μεγαλύτερος ανάμεσά τους, είναι ίδιον ανθρώπου που φιλονικεί και επιθυμεί να προΐσταται των άλλων. Εντούτοις δεν αδράνησε εκείνος που γνωρίζει να σώζει, δηλαδή ο Χριστός· είδε στη διάνοια του μαθητή τον διαλογισμό ακριβώς για το θέμα αυτό, σαν κάποια ρίζα πικρίας που φυτρώνει, σύμφωνα με τις Γραφές, και πριν ανυψωθεί, πριν θεριέψει, ξεριζώνει το κακό από την ίδια τη ρίζα του· διότι τα πάθη, όταν πρωτοεμφανίζονται μέσα μας, νικούνται εύκολα, ενώ όταν θεριέψουν, αποβάλλονται δύσκολα και γίνονται εξαιρετικά αναιδή. Πώς, λοιπόν, ο ιατρός των πνευμάτων εξαλείφει το πάθος της φιλοδοξίας; «Έλαβε ένα μικρό παιδί», λέει, «και το έστησε δίπλα του». Και χρησιμοποίησε την πράξη αυτή ως αφορμή για ωφέλεια, τόσο για τους ίδιους τους αγίους αποστόλους όσο και για εμάς τους μεταγενέστερους· διότι αυτού του είδους η νόσος τρέφεται κατά κανόνα στους ανθρώπους που έχουν κάποια υπεροχή έναντι άλλων. Τίνος πράγματος, λοιπόν, αποτελούσε τύπο και εικόνα το μικρό παιδί που παρουσιάστηκε μπροστά τους;

Αλλά ο Χριστός και Θεός μας, που γνωρίζει τα πάντα, βλέποντας στη διάνοια του μαθητή έναν λογισμό σαν κάποια πικρία που αναβλαστάνει, σύμφωνα με τη Γραφή, πριν να υψωθεί, πριν να δυναμώσει, ξεριζώνει το κακό από την ίδια του τη ρίζα. Διότι τα πάθη, όταν ξεκινούν μέσα μας, νικιούνται εύκολα, όταν όμως δυναμώσουν, είναι δύσκολο να αποβληθούν. Πώς λοιπόν άραγε αποκόπτει το φιλόδοξο πάθος ο ιατρός των πνευμάτων;

Λατρεύσαμε «την κτίση παρά τον κτίσαντα· και ήμασταν κάποτε σκοτάδι, τώρα όμως φως εν Χριστώ», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Διότι έχουμε κληθεί στην επίγνωση του Θεού, και στις διάνοιές μας άστραψε το φως της αληθείας. Διότι αυτό είναι το θεμέλιο κάθε αγαθού και η βάση κάθε αρετής μέσα μας. Γι' αυτό λοιπόν και ο ίδιος ο Θεός και Πατέρας από ψηλά, διαμέσου της φωνής των αγίων προφητών, αυτό ακριβώς επεσήμανε λέγοντας: «Ιδού, εγώ θέτω στα θεμέλια της Σιών λίθο εκλεκτό, ακρογωνιαίο, έντιμο· και όποιος πιστεύει σε αυτόν δεν θα καταισχυνθεί». Κατανοώντας το αυτό άριστα, ο θεσπέσιος Παύλος μάς φώναζε: «Ως σοφός αρχιτέκτονας έθεσα θεμέλιο». Και ποιο είναι το θεμέλιο, ή ποια άραγε είναι η βάση μας, θα το μάθεις από τον ίδιο να το διακηρύττει φανερά: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Έχοντας λοιπόν ως βάση και θεμέλιο της αληθινής θεογνωσίας τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ας κρατούμε την ομολογία, όπως λέει και η ιερή Γραφή, και ας εξετάζουμε την καρδιά μας, μήπως τυχόν διαλανθάνει κάποιο υπόλειμμα της θεομίσητης απιστίας, σαν κάποιο φίδι στη φωλιά του· μήπως κάποια «ρίζα πικρίας που φυτρώνει προς τα πάνω μάς ενοχλεί», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Εγώ όμως αναφέρω τις περιγραφές των πτώσεων, για να μην πέσεις εσύ. Διότι αυτά συνέβησαν σε εκείνους τυπικώς, και έχουν γραφτεί για τη νουθεσία εκείνων που προσέρχονται μέχρι σήμερα. Κανείς από εσάς ας μη βρεθεί να δοκιμάζει τη χάρη. Καμία ρίζα πικρίας που φυτρώνει προς τα πάνω ας μην ενοχλήσει. Κανείς από εσάς ας μην εισέλθει λέγοντας: Ας δούμε τι κάνουν οι πιστοί. Ας εισέλθω να δω, για να μάθω τα τεκταινόμενα. Περιμένεις να δεις, αλλά δεν περιμένεις ότι θα σε δουν; Και νομίζεις ότι εσύ μεν περιεργάζεσαι τα όσα γίνονται, ο Θεός όμως δεν ερευνά την καρδιά σου;

Εάν αμαρτήσεις σε άνθρωπο, οφείλεις πενήντα δηνάρια· εάν ασεβήσεις προς τον Θεό, οφείλεις πεντακόσια. Αυτές λοιπόν οι δύο οφειλές ανήκουν στην ψυχή και το σώμα· η οφειλή των πενήντα ανήκει στο σώμα, ενώ αυτή των πεντακοσίων στη διάνοια. Εκείνος που αρνείται την πίστη, κάνει το κακό από την ψυχή του, είτε επειδή προκλήθηκε εξωτερικά, είτε από μνήμη, είτε από θυμό, είτε από περιφρόνηση· ενώ εκείνος που πορνεύει, το κάνει και από τα δύο, την ψυχή και το σώμα, είτε λόγω σαρκικής πύρωσης, είτε λόγω οίησης, είτε λόγω τρυφηλότητας, είτε εξαιτίας κάποιας καταστροφής του οίκου του από εχθρούς. Η ψυχή χρησιμοποίησε τη γλώσσα για την άρνηση, και το σώμα χρησιμοποίησε την ενέργεια της ψυχής για το αποτέλεσμα της πορνείας. Γι' αυτό, επειδή συνεργάζονται, κατακρίνονται και τα δύο μαζί. Επομένως οφείλουν μαζί και να μετανοήσουν. Στην ασέβεια του φόνου η ψυχή χρησιμοποίησε την τέχνη της καρδιάς· στην επιδίωξη της φιλαργυρίας έδρασαν και τα δύο μαζί· μαζί οφείλουν και να μετανοήσουν. Επειδή λοιπόν ο Ησαύ δεν μετανόησε ορθά, απορρίφθηκε. Επομένως, δεν στάθηκε αδύναμη η μετάνοια να εξιλεώσει τον παράνομο, αλλά η ελαφρότητα της πράξης του είχε ρίζα πικρίας μέσα στη διάνοιά του, όπως είπε ο Παύλος. Έκοψε την επιφανειακή βλάστησή της, αλλά άφησε τη ρίζα· και φαινόταν μεν ως μετάνοια, αλλά δεν ήταν μετάνοια, παρά μόνο εξωτερική επικάλυψη.

Δάκρυσε, όχι επειδή αμάρτησε, αλλά επειδή δεν περιέπαιξε τον Θεό. Έκλαιγε ζητώντας ευλογία, όχι για να ευχαριστήσει τον Θεό, αλλά για να απολαύσει τα σαρκικά αγαθά. Βαθιά στην καρδιά του υπήρχε η ρίζα της πικρίας, και τα λόγια στο στόμα του ήταν τα φύλλα. Στη διάνοιά του συλλογιζόταν την ασέβεια και στο στόμα του μεριμνούσε για ευλογίες. Η κακία κυρίευσε το ηγεμονικό, και μόνο μέσω της γλώσσας θέλησε να εμπορευτεί την ευλογία.

Διότι, όσο το σώμα ζει ακόμη πριν πεθάνει, είναι ανάγκη να συζεί μαζί μας και η αμαρτία, κρύβοντας μέσα μας τις ρίζες της, έστω και αν εξωτερικά αναστέλλεται με τις τομές των σωφρονισμών και των νουθεσιών· επειδή, διαφορετικά, δεν θα συνέβαινε πλέον να αδικούμε μετά τον φωτισμό, εάν η αμαρτία είχε αφαιρεθεί από εμάς εντελώς και ολοκληρωτικά. Τώρα όμως, ακόμη και αφού πιστέψαμε και προσήλθαμε στο ύδωρ του αγνισμού, πολλές φορές βρισκόμαστε να ζούμε μέσα σε αμαρτίες. Διότι κανείς δεν θα καυχηθεί ότι βρίσκεται τόσο έξω από την αμαρτία, ώστε να μην έχει σκεφτεί καθόλου και ποτέ την αδικία. Επομένως, συμβαίνει μεν να περιστέλλεται και να κατευνάζεται τώρα η αμαρτία μέσω της πίστεως, ώστε να μη φέρει βλαβερούς καρπούς, δεν έχει όμως εξαλειφθεί μέχρι τις ρίζες. Διότι τώρα εδώ καταστέλλουμε μεν τους βλαστούς της, δηλαδή τις πονηρές ενθυμήσεις, «μήπως κάποια ρίζα πικρίας βλαστήσει προς τα πάνω και ενοχλήσει», μην επιτρέποντας να ανοίξουν και να διανοιχθούν τα κλειστά στόμια προς την έκφυσή τους, καθώς ο λόγος κόβει σαν αξίνα προς τις ρίζες της που φυτρώνουν προς τα κάτω. Τότε, όμως, θα αφανιστεί πλήρως ακόμη και η ίδια η ενθύμηση της κακίας. 34.

Διότι ο λόγος των Γραφών δεν στερείται μαρτυριών για όσους θέλουν ειλικρινά να ακούσουν την αλήθεια, επειδή ο απόστολος γνωρίζει ότι η ρίζα της αμαρτίας δεν έχει ακόμη εξαλειφθεί ολοκληρωτικά από τους ανθρώπους, λέγοντας άλλοτε μεν: «διότι γνωρίζω ότι δεν κατοικεί μέσα μου, δηλαδή στη σάρκα μου, το αγαθό· διότι το να θέλω το καλό βρίσκεται μέσα μου, αλλά το να το πράττω όχι· διότι δεν κάνω το αγαθό που θέλω, αλλά το κακό που δεν θέλω, αυτό πράττω. Και εάν κάνω αυτό που δεν θέλω, δεν το κατεργάζομαι πλέον εγώ, αλλά η αμαρτία που κατοικεί μέσα μου»· και άλλοτε δε: «διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως έναν άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, που υπάρχει στα μέλη μου». Έτσι λοιπόν, δεν συνέβη ακόμη να αποκοπεί η αμαρτία συθέμελα από τις ρίζες της, αλλά συνεχίζει να ζει (διότι δεν πέθανε εντελώς· άλλωστε, πώς θα μπορούσε, προτού ο άνθρωπος περιβληθεί τον θάνατο;), ώστε, αφού μαραθεί και φθαρεί μαζί του, αυτή μεν να καταστραφεί ολοσχερώς και να διαλυθεί, σαν ένα φυτό, όταν θρυμματιστεί 〈ο λίθος〉 όπου, όπως ανέφερα, έκρυβε τις ρίζες της και διασωζόταν 〈στον τόπο εκείνο〉, ενώ ο άνθρωπος να αναστηθεί και πάλι, χωρίς να υποθάλπει πλέον μέσα του καμία «ρίζα πικρίας».

ΚΒʹ. Ας αποκόψουμε μόνο τον εαυτό μας από τα πάθη, για να μην αναβλαστήσει κάποια ρίζα πικρίας και μας ενοχλήσει. Ας ακολουθούμε μόνο την εικόνα, ας σεβόμαστε μόνο το αρχέτυπο. Απόκοψε τα σωματικά πάθη, απόκοψε και τα ψυχικά. Διότι, όσο πολυτιμότερη είναι η ψυχή από το σώμα, τόσο πολυτιμότερο είναι να καθάρει κανείς την ψυχή παρά το σώμα. Αν, μάλιστα, η κάθαρση του σώματος συγκαταλέγεται στα αξιέπαινα έργα, αναλογίσου πόσο σπουδαιότερη και υψηλότερη είναι η κάθαρση της ψυχής.

Τέτοια λοιπόν είναι τα ισχυρά επιχειρήματα του Ευνομίου. Εγώ δε, εφόσον εκείνα που υπόσχονταν δύναμη αποδείχθηκαν από τον λόγο τόσο σαθρά και ανυπόστατα, θεωρώ ότι πρέπει να σιωπήσω για τα υπόλοιπα, καθώς με τον έλεγχο των ισχυρών σημείων ελέγχθηκαν δυνάμει και τα άλλα. Όπως ακριβώς συμβαίνει στους πολέμους, όπου όταν καταπέσει ο ισχυρότερος όλων, το υπόλοιπο στράτευμα δεν υπολογίζεται πλέον καθόλου από εκείνους που κατανίκησαν τον ισχυρό. Αλλά δεν με αφήνει να σιωπήσω το αποκορύφωμα της βλασφημίας που προβάλλει στη συνέχεια του λόγου του· διότι τώρα, με την αλληλουχία της επιχειρηματολογίας του, τεκμηριώνει τη μετάβαση του Μονογενούς από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, αυτό δηλαδή το φρικτό και άθεο δόγμα του Ευνομίου, το οποίο είναι πιο απευκταίο από κάθε άλλη ασέβεια. Και επειδή σε όλους όσους έχουν μαγευτεί από αυτή την απάτη είναι εύκαιρο στα χείλη τους, προκειμένου να στηρίξουν την άποψη ότι Εκείνος που δημιούργησε εμάς και όλη την κτίση εκ του μηδενός προέρχεται από το μη ον, το να λένε «αν υπήρχε, δεν γεννήθηκε, και αν γεννήθηκε, δεν υπήρχε», και μέσω αυτών των ισχυρισμών η απάτη βρίσκει ισχυρή συμμαχία, επειδή οι πιο αδύναμοι στο πνεύμα περιέρχονται σε αμηχανία από αυτή την επιφανειακή αληθοφάνεια και παρασύρονται σε συγκατάθεση με τη βλασφημία, είναι ανάγκη να μην προσπεράσουμε τη ρίζα της πικρίας αυτού του δόγματος, ώστε, όπως λέει ο Απόστολος, να μην βλαστήσει προς τα πάνω και προκαλεί ταραχή.

Να προσέχετε μήπως κάποιος υστερήσει από τη χάρη του Θεού· μήπως βλαστήσει κάποια ρίζα πικρίας και προκαλέσει ταραχή, και εξαιτίας της μολυνθούν πολλοί· μήπως υπάρξει κάποιος πόρνος ή βέβηλος. Βλέπεις πώς παντού αναθέτει στον καθένα την κοινή σωτηρία; Προτρέποντας, λέει, ο ένας τον άλλον καθημερινά, όσο καιρό λέγεται το «σήμερα».

«Να επιβλέπετε μήπως κάποιος υστερεί από τη χάρη του Θεού». Όπως ακριβώς συμβαίνει όταν κάποιοι διανύουν έναν μακρύ δρόμο με μεγάλη συνοδεία, προσέχετε, λέει, μήπως κάποιος έμεινε πίσω· διότι δεν ζητώ μόνο τούτο, να φθάσετε δηλαδή εσείς, αλλά και να επιβλέπετε τους άλλους. «Μήπως κάποιος», λέει, «υστερεί από τη χάρη του Θεού». Χάρη του Θεού ονομάζει τα μελλοντικά αγαθά, την ευαγγελική πίστη, την άριστη πολιτεία· διότι τα πάντα είναι έργο της χάριτος του Θεού. Μη μου πεις, λοιπόν, ότι ένας μόνο είναι αυτός που χάνεται· διότι ακόμη και για έναν μόνο ο Χριστός πέθανε.

Για έναν άνθρωπο πέθανε ο Χριστός, και εσύ δεν νοιάζεσαι; «Επισκοπούντες», λέει· δηλαδή ερευνώντας με ακρίβεια, παρακολουθώντας, παρατηρώντας στενά, όπως ακριβώς γίνεται με τους ασθενείς, και εξετάζοντας τα πάντα λεπτομερώς. «Μήπως κάποια ρίζα πικρίας που αναβλαστάνει προκαλέσει ενόχληση». Αυτό είναι γραμμένο στο Δευτερονόμιο· και το πήρε ως μεταφορά από τα φυτά. «Μήπως κάποια ρίζα», λέει, «πικρίας»· το οποίο αναφέρει και αλλού γράφοντας: «Λίγο προζύμι ζυμώνει ολόκληρο το φύραμα». Δεν το επιθυμώ αυτό μόνο εξαιτίας εκείνου, λέει, αλλά και εξαιτίας της βλάβης που προκύπτει από αυτό. Δηλαδή, ακόμη και αν υπάρχει κάποια τέτοια ρίζα, να μην αφήσεις κανένα βλαστάρι να φυτρώσει, αλλά να εκκοπεί, ώστε να μην αποδώσει τους καρπούς της και να μη μολύνει και μιαίνει και τους άλλους. Διότι, λέει, «μήπως κάποια ρίζα πικρίας που αναβλαστάνει σας ενοχλήσει, και εξαιτίας της μιανθούν πολλοί».

Και δικαιολογημένα αποκάλεσε την αμαρτία πικρή· διότι πράγματι τίποτα δεν είναι πικρότερο από την αμαρτία. Και το γνωρίζουν αυτό όσοι, μετά την τέλεσή της, κατατρύχονται από τη συνείδησή τους, όσοι υπομένουν πολλή πικρία· διότι, όντας πικρότατη, διαστρέφει το ίδιο το λογικό. Τέτοια είναι η φύση του πικρού, είναι ανώφελη. Και ορθώς είπε: «Ρίζα πικρίας».

Δεν είπε «πικρή», αλλά «πικρίας». Διότι, ενώ είναι δυνατόν μια πικρή ρίζα να φέρει γλυκούς καρπούς, η ρίζα όμως που αποτελεί πηγή και αιτία της πικρίας είναι αδύνατον να φέρει ποτέ γλυκό καρπό. Διότι τα πάντα σε αυτήν είναι πικρά, τίποτα δεν έχει το ευχάριστο, τα πάντα είναι πικρά, τα πάντα αηδή, τα πάντα γεμάτα μίσος και βδελυγμία. «Και δι' αυτής», λέγει, «μιανθούν πολλοί». Δηλαδή, για να μη συμβεί αυτό, να αποκόπτετε τους ασελγείς. «Μήπως υπάρξει κάποιος πόρνος ή βέβηλος σαν τον Ησαύ, ο οποίος αντί ενός γεύματος πούλησε τα πρωτοτόκιά του». Και σε τι ήταν πόρνος ο Ησαύ; Δεν λέει αυτό εδώ, ότι δηλαδή ο Ησαύ ήταν πόρνος, αλλά τίθεται σε αντιδιαστολή προς το: «Να επιδιώκετε τον αγιασμό»· το δε «βέβηλος» έχει λεχθεί για εκείνον. Ας μην είναι, λοιπόν, κανείς σαν τον Ησαύ, βέβηλος, δηλαδή γαστρίμαργος, ακρατής, κοσμικός, που ξεπουλάει τα πνευματικά αγαθά. «Ο οποίος αντί ενός γεύματος πούλησε τα πρωτοτόκιά του». Δηλαδή, αυτός που εξαιτίας της δικής του ραθυμίας πούλησε αυτήν την τιμή που προερχόταν από τον Θεό, και χάριν μιας μικρής ηδονής έχασε την ύψιστη τιμή και δόξα. Αυτό απευθύνεται εύστοχα σε αυτούς, αυτό είναι γνώρισμα του βδελυρού, αυτό του ακάθαρτου.

Γ΄. Αλλ' ο δίκαιος δεν είναι τέτοιος, ούτε δέχεται ταραχή ή φόβο στην καρδιά του. Διότι και αν συμβεί επίθεση εχθρών, λέγει με θάρρος: «Εάν παραταχθεί εναντίον μου στρατόπεδο, δεν θα φοβηθεί η καρδιά μου· εάν ξεσπάσει εναντίον μου πόλεμος, παρ' όλα αυτά εγώ ελπίζω». Γι' αυτό λέγει: «Πορευόμουν με ακακία στην καρδιά μου, στο μέσο του οίκου μου»· δηλαδή, εξέταζα με προσοχή και ερευνούσα τον εαυτό μου, μήπως τυχόν κάποια ρίζα πικρίας βλαστήσει και ενοχλήσει και μολύνει το αισθητήριο της καρδιάς μου, αλλά προκειμένου η ακακία να διατηρείται μέσα μου και να γίνει για μένα πρόξενος όλων των αρετών· γι' αυτό «δεν έθετα ενώπιον των οφθαλμών μου πράγμα παράνομο». Διότι δεν είχα σκοπό να αμαρτήσω, ούτε είχα πρόθεση να παρανομήσω, πράττοντας έργα ξένα προς τη σωτηρία· αντίθετα, βρισκόταν ενώπιον των οφθαλμών μου ο φόβος του Θεού, η τήρηση των εντολών, τα έργα της δικαιοσύνης, και κάθε τρόπος ζωής σύμφωνος με τον νόμο. Δεν έθετα ενώπιον των οφθαλμών μου πράγμα παράνομο. Διότι όσοι έχουν σκοπό να αμαρτήσουν, αυτοί έχουν ενώπιόν τους και την παρανομία, και έχουν κατά κάποιον τρόπο την αμαρτία να προηγείται, την οποία πρώτα αποφασίζουν μέσα στην καρδιά τους, και έπειτα, αφού στρέψουν ολοκληρωτικά σε αυτήν το βλέμμα της διανοίας τους, τρέχουν με αυτόν τον τρόπο προς την παρανομία.

Και αναπτύσσει μακροσκελή λόγο για τα δεινά που πρόκειται να τους ακολουθήσουν. Αυτό συνέβη επί των Ασσυρίων και των Βαβυλωνίων. Το ότι, δε, έφαγαν τους γιους τους, εκπληρώθηκε κατά τη διάρκεια πολιορκιών. Και εδώ κάνει μνεία για τον Χριστό: «Θα είναι», λέει, «η ζωή σου κρεμασμένη μπροστά στα μάτια σου». Εδώ βρίσκεται το χωρίο: «Μήπως υπάρχει κάποια ρίζα πικρίας», το οποίο μνημόνευσε και ο Παύλος στην προς Εβραίους επιστολή. Εδώ βρίσκεται το χωρίο: «Τα κρυφά ανήκουν στον Κύριο τον Θεό, ενώ τα φανερά σε εσάς και στα τέκνα σας».

«Να επιδιώκετε την ειρήνη με όλους, και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο. Να προσέχετε μήπως κανείς στερείται τη χάρη του Θεού.» Αντί να πει, σε αυτούς που υπέμειναν για πολύ και καρτέρησαν· και χρησιμοποίησε εύφημο όνομα. Άρα λοιπόν η παιδαγωγία είναι μια άσκηση, η οποία καθιστά τον αθλητή ισχυρό, ακαταγώνιστο στους αγώνες και αήττητο στους πολέμους. «Μήπως κάποια ρίζα πικρίας που βλαστάνει σας ενοχλεί, και εξαιτίας της μιανθούν πολλοί.» Και αν έχει υπάρξει κάποια τέτοια ρίζα, λέει, μην αφήσεις κανένα βλαστάρι να αναπτυχθεί, αλλά κόψε την, για να μη φέρει καρπούς. «Μήπως υπάρχει κανείς πόρνος, ή βέβηλος, όπως ο Ησαύ, ο οποίος αντί για ένα γεύμα πούλησε τα πρωτοτόκιά του.» Εδώ πρέπει να τοποθετηθεί στίξη, ώστε να ολοκληρωθεί το νόημα, και έπειτα να προστεθεί το «ή βέβηλος, όπως ο Ησαύ». Βέβηλος δε, σημαίνει γαστρίμαργος και ακρατής. «Διότι γνωρίζετε ότι και μετέπειτα, όταν θέλησε να κληρονομήσει την ευλογία, αποδοκιμάστηκε. Επειδή δεν βρήκε τόπο μετανοίας, αν και την αναζήτησε με δάκρυα.» Εδώ το νόημα αποδίδεται με υπερβατό σχήμα. Επομένως, στη φράση «όταν θέλησε να κληρονομήσει την επαγγελία», ένωσε το «αφού την αναζήτησε με δάκρυα», ώστε να προκύπτει αυτό ακριβώς το νόημα.

Πώς συμφωνεί με αυτά και ο θείος Παύλος; «Να επιδιώκετε», λέει, «την ειρήνη με όλους και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο, προσέχοντας μήπως στερηθεί κανείς τη χάρη του Κυρίου, μήπως φυτρώσει καμιά ρίζα πικρίας και σας ενοχλήσει, και εξαιτίας της μολυνθούν πολλοί, μήπως υπάρξει κανένας πόρνος ή βέβηλος όπως ο Ησαύ, ο οποίος για ένα μόνο γεύμα πούλησε τα πρωτοτόκιά του». Και πάλι λέει: «εάν αμαρτάνουμε εκούσια μετά τη λήψη της επίγνωσης της αλήθειας, δεν απομένει πλέον καμία θυσία για τις αμαρτίες, αλλά μια φοβερή αναμονή της κρίσης και η ορμή της φωτιάς που πρόκειται να καταφάγει τους αντιπάλους. Αν κάποιος», λέει, «αθετήσει τον νόμο του Μωυσή, πεθαίνει χωρίς έλεος με τη μαρτυρία δύο ή τριών. Πόσο νομίζετε χειρότερης τιμωρίας θα κριθεί άξιος εκείνος» που αμαρτάνει εκούσια μετά «την επίγνωση της αλήθειας» και υβρίζει «το πνεύμα της χάριτος», «με το οποίο αγιάστηκε»;

Γι' αυτό και ο Κύριος λέει: «Αλίμονο στον κόσμο από τα σκάνδαλά του». Όσο για το χωρίο «Να προσέχετε μήπως κάποιος υστερεί στη χάρη του Θεού, μήπως κάποια ρίζα κακίας ενοχλεί» και τα εξής, αναφέρει ότι ειπώθηκαν από τον απόστολο αναφορικά με τους λογισμούς, δηλαδή μήπως υπάρχει μέσα σας κάποιος λογισμός που να πρόσκειται ακόμη στον διάβολο και να στερείται τη χάρη του Θεού. Διότι, όταν κάποιος λογισμός είναι θαμμένος μέσα μας σαν ρίζα πονηρίας, έστω και αν ξεριζώσαμε τους περισσότερους μέσω της μετάνοιας, αυτός που απέμεινε, καθώς αναπτύσσεται σταδιακά και ανέρχεται στην επιφάνεια, καθίσταται ισχυρότερος, και μολύνει τους άλλους λογισμούς που επιδιώκουν το αγαθό. Προτρέπει, επομένως, να αποκόπτεται κάθε ρίζα αμαρτίας, ώστε ο άνθρωπος σε όλα να καρποφορεί τις εντολές του Κυρίου χωρίς καμία ενόχληση.

Όταν, λοιπόν, κάποιος αρχίσει να λογομαχεί, ας γνωρίζει ότι το πράγμα οδηγεί αμέσως στην καταστροφή. Και αν μεν αυτό γίνεται προς τους ίσους, ίσως έχει κάποια δικαιολογία· αν όμως γίνεται προς τους ανωτέρους, αποτελεί ξεκάθαρη απόδειξη της απώλειας εκείνου που λογομαχεί. Και γι' αυτό, αδελφοί μου, σας παρακαλώ, αν και εκείνος ενήργησε χωρίς σύνεση και εσφαλμένα, εσείς τουλάχιστον να πράττετε με σύνεση και ασφάλεια, «επιδιώκοντας την ειρήνη με όλους και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο, προσέχοντας μήπως κάποιος στερηθεί τη χάρη του Θεού, μήπως φυτρώσει καμιά ρίζα πικρίας και σας ενοχλήσει, και μέσω αυτής μολυνθούν πολλοί». Πρέπει, λοιπόν, να τηρήσετε το δικό μου παράγγελμα. Ποιο είναι αυτό; Να επιδεικνύετε αγαθό ζήλο απέναντι σε όσους ενεργούν πονηρά, να μισείτε και να αποστρέφεστε το κακό, και να μην τους θεωρείτε ως εχθρούς, αλλά να τους νουθετείτε ως αδελφούς, ώστε να φανείτε άξιοι του επαίνου του Αποστόλου, ο οποίος λέει κάπου: «Σε όλα αποδείξατε τον εαυτό σας αγνό σε αυτήν την υπόθεση». Και εγώ, αδελφοί μου, δεν σας τα λέω αυτά επειδή θέλω να επιβληθώ και να εναντιωθώ σε εσάς· αλλά με αγάπη και φειδώ, φοβούμενος και το παράδειγμα του Ηλί με τους γιους του, τόσο για τον εαυτό μου όσο και για εσάς τους ίδιους. Εάν όμως δεν σκέφτεστε έτσι, θα έρθουν λίγο αργότερα ημέρες, κατά τις οποίες θα σας αφαιρεθεί αυτή η γλώσσα· και τότε θα κατανοήσετε, ότι αυτά που έλεγα εγώ ο ταπεινός ήταν αληθινά.