Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 3:2

Λένε, λοιπόν, ότι είναι γραμμένο στις μεν Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· στην δε προς Εβραίους Επιστολή, λέγοντας ο Απόστολος: «Έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα έχει κληρονομήσει σε σχέση με αυτούς»· και λίγο παρακάτω: «Γι' αυτό, άγιοι αδελφοί, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον εποίησε»· και στις Πράξεις επίσης: «Ας είναι, λοιπόν, γνωστό σε όλους σας, σε όλο τον οίκο του Ισραήλ, ότι ο Θεός έκανε και Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε».

Επειδή, λοιπόν, δεν κατανοούν ούτε αυτό που έχει γραφτεί στις Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», ούτε αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο: «επειδή ήταν πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», απλώς ερίζουν, λέγοντας ότι ο Υιός του Θεού είναι ποίημα και κτίσμα. Και θα αρκούσε βέβαια να αντιληφθούν από τα προαναφερθέντα —εκτός αν έχουν χάσει τελείως και το λογικό τους— εφόσον η αλήθεια το έχει μαρτυρήσει, ότι ο Υιός δεν προέρχεται εκ του μη όντος ούτε συγκαταλέγεται καθόλου στα γενητά δημιουργήματα. Διότι, εφόσον είναι Θεός, δεν θα μπορούσε να είναι ποίημα, ούτε είναι θεμιτό να τον αποκαλούμε κτίσμα. Επειδή ίδιον των κτισμάτων και των ποιημάτων είναι να λέγεται γι' αυτά ότι προέρχονται εκ του μη όντος, καθώς και η φράση: «δεν υπήρχε πριν γεννηθεί». Αλλά επειδή, σαν να φοβούνται να απομακρυνθούν από τη δική τους μυθοπλασία, προβάλλουν συνήθως ως πρόφαση τα προαναφερθέντα ρητά των θείων Γραφών, τα οποία, αν και έχουν γραφεί ορθά, έχουν παραποιηθεί από αυτούς, εμπρός λοιπόν, εξετάζοντας και πάλι το νόημα των προαναφερθέντων, ας τα υπενθυμίσουμε στους πιστούς και ας αποδείξουμε, με βάση το καθένα από αυτά, ότι εκείνοι αγνοούν παντελώς τον Χριστιανισμό.

Διότι, εάν γνώριζαν, δεν θα ενέκλειαν τους εαυτούς τους στην απιστία των σημερινών Ιουδαίων, αλλά ρωτώντας θα μάθαιναν ότι: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Όταν δε, με την ευδοκία του Πατρός, ο ίδιος ο Λόγος έγινε άνθρωπος, τότε εύλογα ειπώθηκε γι' αυτόν από μεν τον Ιωάννη το: «Ο Λόγος έγινε σάρκα»· από δε τον Πέτρο: «Κύριο και Χριστό τον έκανε»· και μέσω του Σολομώντα, σαν να ειπώθηκε από τον ίδιο τον Κύριο: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· από δε τον Παύλο: «Έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· και πάλι: «Κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ξανά: «Γι' αυτό, αδελφοί άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον έκανε»· διότι όλα τα παρόμοια ρητά έχουν την ίδια ισχύ και έννοια που αποβλέπει στην ευσέβεια, και φανερώνουν τη θεότητα του Λόγου, καθώς και τα όσα λέγονται γι' αυτόν κατά τον ανθρώπινο τρόπο, εξαιτίας του ότι έγινε και Υιός Ανθρώπου.

Και αν και αυτά είναι επαρκή για την απόδειξη εναντίον τους, όμως επειδή, μη κατανοώντας τα όσα λέγει ο Απόστολος —για να αναφέρω πρώτα αυτό— νομίζουν ότι ο Λόγος του Θεού είναι ένα από τα δημιουργήματα, επειδή έχει γραφτεί: «όντας πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε», θεώρησα αναγκαίο να τους ελέγξω καθώς τα λέγουν πάλι αυτά, όπως ακριβώς λέγαμε και στα προηγούμενα, αντλώντας την προκείμενη από τους ίδιους.

Όπως λοιπόν διαβάζοντας αυτά τα κατανοούμε ορθά, και όταν ακούμε τον Σολομώντα να ονομάζεται δούλος, δεν νομίζουμε ότι είναι πραγματικά δούλος, αλλά κατά φύση και γνήσιος υιός, έτσι και για τον Σωτήρα, τον αληθινά ομολογούμενο Υιό που είναι κατά φύση Λόγος, εάν οι άγιοι λένε: «Όντας πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε», ή εάν ο Ίδιος λέει για τον εαυτό Του: «Ο Κύριος με έκτισε», και «Εγώ είμαι δούλος σου, και υιός της δούλης σου», και όσα παρόμοια, ας μην αρνούνται κάποιοι εξαιτίας αυτού την ιδιότητά Του που προέρχεται από τον Πατέρα. Αντιθέτως, όπως στην περίπτωση του Σολομώντα και του Δαβίδ, ας έχουν ορθή αντίληψη περί του Πατρός και του Υιού. Διότι, εάν ακούγοντας τον Σολομώντα ως δούλο τον ομολογούν υιό, πώς δεν είναι άξιοι να απωλεσθούν πολλαπλώς, εφόσον δεν διατηρούν την ίδια αντίληψη και για τον Κύριο; Αλλά όταν μεν ακούν «γέννημα», και «Λόγο», και «Σοφία», βιάζονται να τα παρερμηνεύσουν και να αρνηθούν την κατά φύση και γνήσια γέννηση του Υιού από τον Πατέρα· όταν δε ακούν φράσεις και λέξεις περί δημιουργήματος, αμέσως παρασύρονται στο να θεωρούν τον Υιό ως κατά φύση δημιούργημα, και αρνούνται τον Λόγο, καίτοι θα μπορούσαν, επειδή Εκείνος έγινε άνθρωπος, να αποδώσουν όλες αυτές τις λέξεις στην ανθρώπινη φύση Του.

Το ότι, λοιπόν, έχει γραφεί το «όντας πιστός σε αυτόν που τον εποίησε», δεν σημαίνει ότι παρουσιάζει ομοιότητα με τους άλλους· ούτε ότι έγινε ευάρεστος επειδή πίστεψε, αλλά ότι, όντας Υιός του αληθινού Θεού, είναι πιστός και πρέπει και ο ίδιος να γίνεται πιστευτός σε όσα λέγει και πράττει, παραμένοντας ο ίδιος άτρεπτος και αναλλοίωτος κατά την ανθρώπινη οικονομία και την ένσαρκη παρουσία.

Έτσι, λοιπόν, ερχόμενος κανείς αντιμέτωπος με την αναίδειά τους, μπορεί και μόνο από τη λέξη «ἐποίησε» να τους ελέγξει και να αποδείξει ότι πλανώνται όσοι θεωρούν πως ο Λόγος του Θεού είναι δημιούργημα. Επειδή, όμως, και το νόημα των Γραφών είναι ορθό, καταδεικνύοντας το πότε, για ποιον σκοπό λέγεται και τι σημαίνει η λέξη «ἐποίησε», είναι αναγκαίο να αποδείξουμε και μέσα από αυτήν τον παραλογισμό των αιρετικών, εάν μάλιστα, όπως είπαμε προηγουμένως, κατανοήσουμε τον χρόνο και την αναγκαιότητα αυτού του γεγονότος. Ο Απόστολος, λοιπόν, δεν είπε αυτά τα λόγια εξιστορώντας τα όσα συνέβησαν πριν από τη δημιουργία, αλλά [τα είπε για το χρονικό σημείο] που ο Λόγος έγινε σάρκα· διότι έτσι είναι γραμμένο: «Γι’ αυτό, αδελφοί άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε». Πότε, λοιπόν, στάλθηκε ως απόστολος, αν όχι όταν ενδύθηκε τη δική μας σάρκα; Και πότε έγινε αρχιερέας της ομολογίας μας, αν όχι όταν, αφού πρόσφερε τον εαυτό Του για εμάς, ανέστησε το σώμα Του εκ νεκρών, και τώρα ο Ίδιος οδηγεί και προσφέρει στον Πατέρα εκείνους που Τον προσεγγίζουν με πίστη, λυτρώνοντας τους πάντες και προσφέροντας εξιλέωση προς τον Θεό υπέρ πάντων; Επομένως, ο Απόστολος δεν είπε το «πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε» επειδή ήθελε να υποδηλώσει την ουσία του Λόγου, ούτε τη φυσική Του γέννηση από τον Πατέρα· μη γένοιτο!

Διότι τα παλαιά αποτελούσαν σκιά αυτού· και αυτό που έπραξε ο Σωτήρας όταν ήλθε, αυτό σκιαγραφούσε ο Ααρών σύμφωνα με τον νόμο. Όπως λοιπόν ο Ααρών, παραμένοντας ο ίδιος, δεν άλλαζε όταν φορούσε την αρχιερατική στολή, αλλά, παραμένοντας ο ίδιος, απλώς καλυπτόταν· και αν κάποιος που τον έβλεπε να προσφέρει θυσία έλεγε, «Ιδού, σήμερα ο Ααρών έγινε αρχιερέας», δεν εννοούσε ότι τότε έγινε άνθρωπος· διότι και πριν γίνει αρχιερέας, ήταν άνθρωπος· αλλά εννοούσε ότι για τη λειτουργία καταστάθηκε αρχιερέας, φορώντας τα ενδύματα που είχαν φτιαχτεί και κατασκευαστεί για την αρχιερατεία· με τον ίδιο τρόπο είναι δυνατόν να κατανοήσουμε ορθά και τα περί του Κυρίου, ότι δεν μεταβλήθηκε σε άλλον λαμβάνοντας τη σάρκα, αλλά, όντας ο ίδιος, καλύφθηκε με αυτήν. Και το «έγινε» και το «έχει ποιηθεί», δεν είναι θεμιτό να το εννοούμε με την έννοια ότι ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος, έχει ποιηθεί· αλλά ότι, ενώ είναι Λόγος Δημιουργός, αργότερα καταστάθηκε αρχιερέας, αφού ενδύθηκε σώμα το οποίο είναι γενητό και δημιουργημένο, το οποίο και δύναται να προσφέρει υπέρ ημών, γι' αυτό και λέγεται ότι έχει ποιηθεί. Αν λοιπόν ο Κύριος δεν έγινε άνθρωπος, ας ερίζουν οι Αρειανοί· αν όμως ο Λόγος έγινε σάρκα, τι έπρεπε να λεχθεί για εκείνον που έγινε άνθρωπος, παρά ότι «είναι πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε»; Διότι, όπως είναι ίδιον του Λόγου να λέγεται γι' αυτόν, «Εν αρχή ην ο Λόγος», έτσι ίδιον των ανθρώπων είναι το να γίνονται και να δημιουργούνται.

Ποιος πάλι, αν ρωτιόταν κατ' αυτόν τον τρόπο, δεν θα απαντούσε ότι ο Πατέρας τον έκανε άνθρωπο και τον έστειλε σε εμάς ως αρχιερέα; Αυτό το νόημα όμως, καθώς και τον καιρό και το πρόσωπο, ο ίδιος ο Απόστολος που έγραψε τη φράση «όντας πιστός σε αυτόν που τον έκανε», είναι πιο ικανός να τα φανερώσει, εάν λάβουμε υπόψη μας τα προηγούμενα· διότι υπάρχει μία λογική αλληλουχία και το ανάγνωσμα αναφέρεται στο ίδιο πρόσωπο. Γράφει, λοιπόν, στην προς Εβραίους επιστολή τα εξής: «Επειδή, λοιπόν, τα παιδιά συμμετέχουν από κοινού σε αίμα και σάρκα, και αυτός παρομοίως συμμετείχε στα ίδια, ώστε διά του θανάτου να καταργήσει αυτόν που έχει το κράτος του θανάτου, δηλαδή τον διάβολο, και να απαλλάξει όλους εκείνους που από τον φόβο του θανάτου ήταν σε όλη τους τη ζωή υποταγμένοι στη δουλεία. Διότι, βεβαίως, δεν αναλαμβάνει να σώσει αγγέλους, αλλά το σπέρμα του Αβραάμ αναλαμβάνει. Γι' αυτό όφειλε να γίνει σε όλα όμοιος με τους αδελφούς του, ώστε να αναδειχθεί ελεήμων και πιστός αρχιερέας στα ζητήματα που αφορούν τον Θεό, για να εξιλεώνει τις αμαρτίες του λαού. Διότι από το γεγονός ότι ο ίδιος έπαθε όταν πειράστηκε, μπορεί να βοηθήσει εκείνους που πειράζονται. Όθεν, άγιοι αδελφοί, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον έκανε».

Ποιος, διαβάζοντας ολόκληρη αυτήν την περικοπή, δεν καταδικάζει τους Αρειανούς, και δεν θαυμάζει τον μακάριο Απόστολο που ομίλησε ορθά; Διότι πότε εποιήθη και πότε έγινε απόστολος, αν όχι όταν συμμετείχε και ο ίδιος, παρόμοια με εμάς, σε αίμα και σάρκα; Και πότε έγινε ελεήμων και πιστός αρχιερέας, αν όχι όταν εξομοιώθηκε σε όλα με τους αδελφούς του; Και εξομοιώθηκε τότε, όταν έγινε άνθρωπος, ενδυόμενος τη δική μας σάρκα. Επομένως, για την κατά άνθρωπον οικονομία του Λόγου έγραφε ο Παύλος όταν έλεγε ότι ήταν πιστός σε εκείνον που τον εποίησε, και όχι για την ουσία του Λόγου. Μην μαίνεσθε πλέον, λοιπόν, λέγοντας ότι ο Λόγος του Θεού είναι ποίημα. Διότι Αυτός είναι κατά φύσιν Υιός μονογενής.

Επομένως, δικαιολογημένα ο Απόστολος, περιγράφοντας τη σωματική παρουσία του Λόγου, λέει: όντας Απόστολος και πιστός σε εκείνον που τον κατέστησε, δείχνει ότι ο Ιησούς Χριστός, ακόμη και αφού έγινε άνθρωπος, είναι ο ίδιος χθες και σήμερα, και παραμένει αναλλοίωτος στους αιώνες. Και όπως ακριβώς ο Απόστολος, γράφοντας, μνημονεύει την ενανθρώπησή του μέσω της αρχιερωσύνης του, έτσι και πάλι δεν σιώπησε για πολύ, αλλά αμέσως μνημονεύει τη θεότητά του, φροντίζοντας παντού για την ασφάλεια της πίστεως, ιδίως εκεί όπου αναφέρεται σε ό,τι είναι ταπεινό, ώστε αμέσως να αναγνωρίζουμε την υψηλότητά του και την πατρική του μεγαλειότητα. Λέει, λοιπόν: Ο μεν Μωυσής υπήρξε υπηρέτης, ο δε Χριστός Υιός· και εκείνος μεν ήταν πιστός μέσα στον οίκο, αυτός όμως πάνω στον οίκο, καθώς ο ίδιος τον κατασκεύασε, όντας κύριος και δημιουργός του, και αγιάζοντάς τον ως Θεός.

Διότι ο μεν Μωυσής, όντας από τη φύση του άνθρωπος, αποδείχθηκε πιστός, έχοντας πίστη στον Θεό που του μιλούσε μέσω του Λόγου· ο Λόγος όμως δεν βρισκόταν μέσα σε σώμα όπως κάποιο από τα δημιουργήματα, ούτε ως κτίσμα ανάμεσα σε κτίσματα, αλλά ως Θεός με σάρκα και δημιουργός, και ως κατασκευαστής μέσα σε εκείνο που κατασκευάστηκε από τον ίδιο. Και οι μεν άνθρωποι είναι ενδεδυμένοι τη σάρκα προκειμένου να υπάρχουν και να υφίστανται· ο Λόγος όμως του Θεού έγινε άνθρωπος για να αγιάσει τη σάρκα. Και ενώ ήταν Κύριος, βρέθηκε στη μορφή του δούλου· διότι δούλη του Λόγου είναι όλη η κτίση, η οποία δημιουργήθηκε και πλάστηκε από αυτόν. Από αυτό, λοιπόν, συνάγεται ότι και εκείνο που αναφέρεται από τον Απόστολο, το «εποίησε», δεν παρουσιάζει τον Λόγο ως δημιούργημα, αλλά αναφέρεται στο όμοιο με το δικό μας σώμα που Εκείνος προσέλαβε· γι' αυτό και ονομάστηκε αδελφός μας, έχοντας γίνει άνθρωπος.

Εάν λοιπόν έχει αποδειχθεί ότι, ακόμη και όταν κάποιος χρησιμοποιεί για τον ίδιο τον Λόγο το «εποίησε» αντί για το «εγέννησε», με αυτή την έννοια το λέει, ποια άραγε νέα επινόηση, με ακόμη μεγαλύτερη κακοβουλία, θα μπορέσουν να εφεύρουν γι' αυτό, από τη στιγμή που από παντού ο λόγος, διασαφηνίζοντας το ρητό, έδειξε ότι ο Υιός δεν είναι δημιούργημα, αλλά ως προς μεν την ουσία είναι γέννημα του Πατρός, ενώ ως προς τη θεία οικονομία, κατά την ευδοκία του Πατρός, εποιήθη για εμάς άνθρωπος και συνέστη ως τέτοιος; Και γι' αυτόν τον λόγο αναφέρεται αφενός από τον Απόστολο ότι «στάθηκε πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε», αφετέρου στις Παροιμίες χρησιμοποιείται και το ότι «κτίστηκε». Διότι, εφόσον ομολογείται ότι έγινε άνθρωπος, δεν έχει καμία διαφορά να λέμε, όπως έχει προαναφερθεί, είτε ότι έγινε, είτε ότι έχει ποιηθεί, είτε ότι έχει κτιστεί, είτε ότι έχει πλαστεί, είτε δούλος, είτε υιός δούλης, είτε υιός ανθρώπου, είτε ότι κατεστάθη, είτε ότι αποδήμησε, είτε νυμφίος, είτε αδελφιδούς, είτε αδελφός. Επειδή όλες αυτές οι μικρές λέξεις τυγχάνει να είναι χαρακτηριστικές της ανθρώπινης συστάσεως· και τα παρόμοια δεν υποδηλώνουν την ουσία του Λόγου, αλλά το γεγονός ότι ο ίδιος έγινε άνθρωπος.

Αν και λοιπόν σε μέγιστο βαθμό τα όσα ειπώθηκαν προηγουμένως αποδεικνύουν ότι και αυτή η επινόησή τους είναι μάταιη· όμως, επειδή με το ρητό από τις Παροιμίες έχουν προκαλέσει παντού θόρυβο, και σε πολλούς που αγνοούν τη χριστιανική πίστη δίνουν την εντύπωση ότι λένε κάτι το σωστό, είναι αναγκαίο να εξετάσουμε καθ' εαυτό και το ίδιο το ρητό, όπως ακριβώς το «όντας πιστός σε εκείνον που τον έκανε», έτσι και το «έκτισε»· προκειμένου να αποδειχθούν, όπως σε όλα, έτσι και σε τούτο, ότι δεν διαθέτουν τίποτε περισσότερο από φαντασία.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΑΝΩΝ ΛΟΓΟΣ ΤΡΙΤΟΣ. Οι Αρειομανίτες, όπως φαίνεται, έχοντας άπαξ αποφασίσει να γίνουν αποστάτες και παραβάτες της αλήθειας, προσπαθούν πεισματικά να ελκύσουν στον εαυτό τους το γεγραμμένο: «Όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, περιφρονεί τα πάντα»· διότι ούτε όταν ελέγχονται σταματούν, ούτε όταν βρίσκονται σε αδιέξοδο ντρέπονται· αλλά, έχοντας όψη πόρνης, αποθρασύνθηκαν απέναντι σε όλους με τις ασέβειές τους. Και πράγματι, ενώ τα ρητά που προφασίζονταν, δηλαδή το «Ο Κύριος με έκτισε», και το «Έγινε ανώτερος από τους αγγέλους», και το «Πρωτότοκος», και το «Όντας πιστός σε Αυτόν που τον εποίησε», έχουν ορθό νόημα και αποδεικνύουν την ευσέβεια προς τον Χριστό, δεν γνωρίζω πώς πάλι οι ίδιοι, σαν να περιλούστηκαν από το δηλητήριο του φιδιού, και μη βλέποντας αυτά που πρέπει να βλέπουν, ούτε κατανοώντας αυτά που διαβάζουν, σαν να τα ξερνούν από τα βάθη της ασεβούς καρδιάς τους, άρχισαν πλέον να διασύρουν και τον λόγο του Κυρίου: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα»· λέγοντας: «Πώς είναι δυνατόν αυτός να χωράει σε εκείνον, και εκείνος σε τούτον; Ή πώς είναι γενικώς δυνατόν ο Πατέρας, όντας μεγαλύτερος, να χωράει στον Υιό που είναι μικρότερος; Ή τι το θαυμαστό υπάρχει αν ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, από τη στιγμή που και για εμάς έχει γραφτεί: "Διότι μέσα σε αυτόν ζούμε, και κινούμαστε, και υπάρχουμε";»

Λένε, λοιπόν, ότι έχει γραφτεί στις Παροιμίες: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», ενώ στην προς Εβραίους επιστολή ο απόστολος λέει: «έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό είναι το όνομα που έχει κληρονομήσει σε σχέση με αυτούς» και λίγο πιο κάτω: «γι' αυτό, άγιοι αδελφοί, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», και στις Πράξεις επίσης: «ας είναι, λοιπόν, γνωστό σε σας, σε όλο τον οίκο του Ισραήλ, ότι ο Θεός εποίησε και Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Προβάλλοντας αυτά διαρκώς και πλανώμενοι ως προς το νόημά τους, νόμισαν εξαιτίας αυτών ότι ο Λόγος του Θεού είναι κτίσμα και ποίημα και ένα από τα γενητά. Και έτσι εξαπατούν τους άφρονες, προβάλλοντας ως πρόφαση τα ρητά, ενώ αντί για την αληθινή έννοια σπέρνουν το δηλητήριο της δικής τους αίρεσης. Διότι, «αν γνώριζαν, δεν θα ασεβούσαν απέναντι στον Κύριο της δόξης» ούτε θα παρερμήνευαν αυτά που έχουν γραφτεί ορθά.

Του ιδίου, κατά Αρειανών λόγος τρίτος Οι Αρειομανίτες, όπως φαίνεται, έχοντας αποφασίσει μια για πάντα να γίνουν αποστάτες και παραβάτες της αλήθειας, επιμένουν πεισματικά να εφαρμόσουν στον εαυτό τους το γεγραμμένο: «όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί τα πάντα»· διότι, ούτε όταν ελέγχονται σταματούν, ούτε όταν περιέρχονται σε αδιέξοδο ντρέπονται, αλλά σαν να έχουν «πρόσωπο πόρνης, αποθρασύνθηκαν απέναντι σε όλους» μέσα στις ασέβειές τους. Διότι, ενώ τα ρητά που προφασίζονταν, δηλαδή το «ο Κύριος με έκτισε» και το «αφού έγινε ανώτερος από τους αγγέλους» και το «πρωτότοκος» και το «όντας πιστός σε αυτόν που τον έκανε», έχουν ορθό νόημα και αποδεικνύουν την ευσέβεια προς τον Χριστό, δεν γνωρίζω πώς πάλι αυτοί, σαν να περιλούστηκαν με το «δηλητήριο του όφεως» και μη βλέποντας αυτά που πρέπει να βλέπουν, ούτε κατανοώντας αυτά που διαβάζουν, ξεστομίζοντας λόγια σαν από το βάθος της ασεβούς τους καρδιάς, άρχισαν πλέον να διασύρουν και τον λόγο που ειπώθηκε από τον Κύριο «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», λέγοντας: «Πώς είναι δυνατόν αυτός να χωράει σε εκείνον, και εκείνος σε τούτον; Ή πώς είναι γενικά δυνατόν ο Πατέρας, όντας μεγαλύτερος, να χωράει στον Υιό, που είναι μικρότερος; Ή τι το θαυμαστό υπάρχει, αν ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, εφόσον και για εμάς έχει γραφτεί: "διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε";»

Του ιδίου, Λόγος δεύτερος κατά των Αρειανών Εγώ μεν νόμιζα ότι οι υποκριτές της αρειανικής μανίας θα αρκούνταν στους προηγηθέντες ελέγχους εναντίον τους και στις αποδείξεις περί της αλήθειας και ότι, σταματώντας πλέον, θα μετανοούσαν για όσα κακόδοξα σκέφθηκαν και είπαν για τον Σωτήρα. Αυτοί όμως, δεν γνωρίζω πώς, ούτε και έτσι υποχωρούν, αλλά ως χοίροι και κύνες που κυλιούνται «στα ίδια τους τα εμέσματα» και στον δικό τους «βούρκο», μάλλον εφευρίσκουν για τον εαυτό τους νέες επινοήσεις προς ασέβεια. Μη κατανοώντας, λοιπόν, ούτε το γεγραμμένο στις Παροιμίες «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», ούτε αυτό που ειπώθηκε από τον απόστολο «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», φιλονικούν, λέγοντας απλώς ότι ο Υιός του Θεού είναι ποίημα και κτίσμα. Και θα τους αρκούσε βέβαια, από τα όσα ειπώθηκαν προηγουμένως, να αντιληφθούν —εκτός κι αν έχουν χάσει τελείως και τη λογική τους— εφόσον η αλήθεια το έχει μαρτυρήσει, ότι ο Υιός δεν προέρχεται από τα μη όντα ούτε συγκαταλέγεται καθόλου στα γενητά. Διότι, όντας Θεός, δεν θα μπορούσε να είναι ποίημα, ούτε είναι θεμιτό να τον αποκαλεί κανείς κτίσμα.

Διότι, εάν γνώριζαν, δεν θα εγκλώβιζαν τον εαυτό τους στην απιστία των σημερινών Ιουδαίων, αλλά ρωτώντας θα μάθαιναν ότι «εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· όταν δε, κατά την ευδοκία του Πατρός, ο ίδιος ο Λόγος έγινε άνθρωπος, τότε ευλόγως λέχθηκε για αυτόν από μεν τον Ιωάννη το «ο Λόγος έγινε σάρκα», από δε τον Πέτρο: «τον έκανε Κύριο και Χριστό», και μέσω του Σολομώντα, σαν από τον ίδιο τον Κύριο: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», και από τον Παύλο: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· και πάλι: «κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ξανά: «επομένως, αδελφοί άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, που είναι πιστός σε εκείνον που τον κατέστησε». Διότι όλα αυτά τα ρητά έχουν το ίδιο νόημα, το οποίο αποβλέπει στην ευσέβεια και καταδεικνύει τη θεότητα του Λόγου, καθώς και όσα λέγονται με ανθρώπινο τρόπο για αυτόν εξαιτίας του γεγονότος ότι έγινε και Υιός ανθρώπου.

Και μολονότι αυτά είναι επαρκή προς απόδειξη εναντίον τους, ωστόσο, επειδή δεν κατανοούν τα λεγόμενα του αποστόλου —για να αναφέρω πρώτα αυτό— και νομίζουν ότι ο Λόγος του Θεού είναι ένα από τα δημιουργήματα, λόγω του ότι έχει γραφτεί «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», θεώρησα αναγκαίο να τους ελέγξω καθώς επαναλαμβάνουν τα ίδια, όπως ακριβώς λέγαμε και στα προηγούμενα, λαμβάνοντας από αυτούς το επιχείρημα.

Όπως, λοιπόν, όταν διαβάζουμε αυτά σκεφτόμαστε σωστά και, ενώ ακούμε τον Σολομώντα να αποκαλείται δούλος, δεν θεωρούμε ότι είναι δούλος, αλλά εκ φύσεως και γνήσιος υιός, έτσι, εάν και για τον Σωτήρα, ο οποίος αληθινά ομολογείται Υιός και είναι εκ φύσεως Λόγος, λένε οι άγιοι: «επειδή στάθηκε πιστός σε εκείνον που τον εποίησε» ή εάν ο ίδιος λέει για τον εαυτό του: «ο Κύριος με έκτισε» και «εγώ είμαι δούλος σου και υιός της δούλης σου» και όλα τα παρόμοια, ας μην αρνούνται κάποιοι εξαιτίας αυτών την ιδιότητά του που προέρχεται από τον Πατέρα, αλλά, όπως στην περίπτωση του Σολομώντα και του Δαβίδ, ας σκέφτονται ορθά για τον Υιό και τον Πατέρα. Διότι, εάν ακούγοντας τον Σολομώντα να αποκαλείται «δούλος» τον ομολογούν υιό, πώς δεν τους αξίζει πολλαπλώς η απώλεια, επειδή δεν διατηρούν την ίδια κατανόηση και στην περίπτωση του Κυρίου, αλλά από τη μια, όταν ακούνε για γέννημα, Λόγο και Σοφία, καταβάλλουν προσπάθεια να τα παρερμηνεύσουν και να αρνηθούν τη φυσική και γνήσια γέννηση του Υιού από τον Πατέρα· ενώ από την άλλη, όταν ακούσουν φράσεις και λέξεις περί ποιήματος, αμέσως παρασύρονται στο να θεωρούν τον Υιό εκ φύσεως ποίημα και αρνούνται τον Λόγο, αν και θα μπορούσαν, εξαιτίας του ότι έγινε άνθρωπος, να αποδώσουν όλες αυτές τις λέξεις στην ανθρώπινη φύση του. Πώς, λοιπόν, δεν αποδεικνύονται και εξαιτίας αυτού «βδελυροί» ενώπιον του Κυρίου, διατηρώντας για τους εαυτούς τους «διπλά ζύγια», και με το ένα να κρίνουν εκείνα τα ζητήματα, ενώ με το άλλο να βλασφημούν τον Κύριο;

Ιδού πάλι ότι αυτούς που γεννήθηκαν τους αποκάλεσαν δημιουργηθέντες και ποιηθέντες, γνωρίζοντας ότι, εφόσον ομολογούνται ως υιοί, ακόμη κι αν πει κανείς «έγιναν» ή «απέκτησα» ή «εποίησα», δεν υπάρχει καμία διαφορά. Διότι η φύση και η αλήθεια ελκύουν τη διάνοια προς τον εαυτό τους. Γι' αυτό, απέναντι σε εκείνους που διερωτώνται αν ο Κύριος είναι κτίσμα και ποίημα, πρέπει πρώτα να ερευνήσουμε αν είναι Υιός και Λόγος και Σοφία. Διότι, όταν αυτά αποδειχθούν, αποβάλλεται αμέσως και παύει η υπόνοια περί ποιήματος και κτίσματος· αφού ούτε το ποίημα θα μπορούσε να είναι Υιός και Λόγος, ούτε ο Υιός θα μπορούσε να είναι ποίημα ή κτίσμα. Εφόσον λοιπόν τα πράγματα έχουν έτσι, αποτελεί για όλους φανερή απόδειξη ότι η φράση που λέει «σε Αυτόν που τον εποίησε» δεν είναι προς όφελος της αίρεσής τους, αλλά μάλλον προς καταδίκη τους. Διότι έχει αποδειχθεί ότι η λέξη «εποίησε» απαντάται στη Θεία Γραφή και για τα γνήσια και κατά φύση τέκνα· επομένως, εφόσον ο Κύριος αποδεικνύεται κατά φύση και γνήσιος Υιός, Λόγος και Σοφία του Πατρός, ακόμη κι αν λέγεται για Αυτόν το «εποίησε» ή το «έγινε», δεν λέγεται με την έννοια ότι Αυτός είναι ποίημα, αλλά οι άγιοι χρησιμοποιούν αδιακρίτως τη λέξη, όπως στην περίπτωση του Σολομώντος και των τέκνων του Εζεκία. Διότι, παρόλο που και αυτοί γέννησαν από τον εαυτό τους, έχει γραφτεί: «εποίησα», «απέκτησα» και «έγινε».

Αλλά, λέγοντας αυτά οι άγιοι, δεν είχαν ανθρώπινες αντιλήψεις για τον Θεό, αλλά γνώριζαν ότι στην Αγία Γραφή η σημασία της λέξεως «πιστός» είναι διπλή: αφενός σημαίνει αυτόν που πιστεύει, αφετέρου τον αξιόπιστο. Και το μεν πρώτο ταιριάζει στους ανθρώπους, ενώ το δεύτερο στον Θεό. Πιστός, λοιπόν, είναι ο Αβραάμ, επειδή πίστεψε στον Θεό που του μίλησε· πιστός όμως είναι ο Θεός, επειδή, όπως ψάλλει ο Δαβίδ, «πιστός είναι ο Κύριος στους λόγους Του» και, όταν ομιλεί, είναι αξιόπιστος και «είναι αδύνατον να ψευσθεί». Και στο «εάν κάποια πιστή γυναίκα συντηρεί χήρες», ονομάζεται πιστή επειδή πιστεύει ορθά. «Πιστός» όμως είναι ο λόγος, επειδή αυτό που έχει λεχθεί πρέπει να γίνεται πιστευτό· διότι είναι αληθινό και δεν μπορεί να ισχύει διαφορετικά. Επομένως, και το ότι έχει γραφεί «όντας πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε» δεν έχει ομοιότητα με τους άλλους, ούτε σημαίνει ότι έγινε ευάρεστος επειδή πίστεψε, αλλά ότι, όντας Υιός του αληθινού Θεού, είναι πιστός και πρέπει και ο ίδιος να γίνεται πιστευτός σε όσα λέγει και πράττει, παραμένοντας άτρεπτος και αναλλοίωτος κατά την ανθρώπινη οικονομία και την ένσαρκη παρουσία Του.

Έτσι, λοιπόν, ερχόμενος κανείς αντιμέτωπος με την αναίδειά τους, μπορεί ακόμη και από μόνη τη λέξη «εποίησε» να τους ελέγξει ότι πλανώνται και ότι θεωρούν τον Λόγο του Θεού ως ποίημα. Επειδή, όμως, και το νόημα των Γραφών είναι ορθό, υποδεικνύοντας πότε και για ποιον σκοπό λέγεται και τι σημαίνει η λέξη «εποίησε», είναι αναγκαίο να καταδείξουμε και μέσα από αυτό τον παραλογισμό των αιρετικών, εάν μάλιστα, όπως προείπαμε, εξετάσουμε τόσο τη χρονική συγκυρία όσο και τη σκοπιμότητα της χρήσης της. Επομένως, ο απόστολος δεν είπε αυτά τα λόγια διηγούμενος τα όσα προηγήθηκαν της κτίσεως, αλλά όταν «ο Λόγος σαρξ εγένετο»· διότι έτσι έχει γραφτεί: «Γι' αυτό, αδελφοί μου άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε». Πότε, λοιπόν, απεστάλη, αν όχι όταν ενδύθηκε τη δική μας σάρκα; Και πότε έγινε «αρχιερεύς της ομολογίας ημών», παρά μόνο όταν, αφού προσέφερε τον εαυτό Του για εμάς, ανέστησε το σώμα Του εκ νεκρών και τώρα πλέον ο Ίδιος προσαγάγει και προσφέρει στον Πατέρα εκείνους που προσέρχονται σε Αυτόν μέσω της πίστης, λυτρώνοντας τους πάντες και ιερουργώντας τον εξιλασμό όλων ενώπιον του Θεού;

Επομένως, ο απόστολος δεν είπε το «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε» επειδή ήθελε να υποδηλώσει την ουσία του Λόγου ούτε τη φυσική γέννησή του από τον Πατέρα (μη γένοιτο! διότι ο Λόγος είναι δημιουργός, δεν είναι ο ίδιος δημιούργημα), αλλά την κάθοδό του προς τους ανθρώπους και την αρχιερωσύνη που ανέλαβε, την οποία θα μπορούσε κανείς να κατανοήσει καλώς μέσα από την ιστορία του Νόμου και του Ααρών. Έτσι, ο Ααρών δεν γεννήθηκε αρχιερέας, αλλά άνθρωπος, και μετά από καιρό, όταν το θέλησε ο Θεός, έγινε αρχιερέας· και δεν έγινε απλώς, ούτε αναγνωριζόταν από τα συνηθισμένα ενδύματα, αλλά ενδυόμενος την επωμίδα, το λογείο, τον ποδήρη, τα οποία κατασκεύασαν οι γυναίκες με προσταγή του Θεού, και εισερχόμενος με αυτά στα Άγια προσέφερε τη θυσία υπέρ του λαού. Και όπως ακριβώς με αυτά μεσίτευε μπροστά στην οπτασία του Θεού και στις θυσίες των ανθρώπων, έτσι λοιπόν και ο Κύριος: «εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος». Όταν όμως θέλησε ο Πατέρας να δοθούν λύτρα υπέρ πάντων και να δωρίσει τη χάρη Του σε όλους, τότε ακριβώς ο Λόγος, όπως ο Ααρών ενδύθηκε τον ποδήρη, έτσι και αυτός έλαβε τη σάρκα από τη γη, έχοντας τη Μαρία αντί για την ακαλλιέργητη γη ως μητέρα του σώματος, ώστε, έχοντας αυτό που επρόκειτο να προσφερθεί, να προσφέρει ο ίδιος ως αρχιερέας τον εαυτό του στον Πατέρα, και με το δικό του αίμα να καθαρίσει όλους εμάς από τις αμαρτίες και να μας αναστήσει από τους νεκρούς.

Διότι τα παλαιά ήταν σκιά αυτού· και εκείνο που έπραξε ο Σωτήρας όταν ήλθε, αυτό σκιαγραφούσε ο Ααρών σύμφωνα με τον νόμο. Όπως λοιπόν ο Ααρών, παραμένοντας ο ίδιος, δεν άλλαζε όταν φορούσε το αρχιερατικό ένδυμα, αλλά, παραμένοντας ο ίδιος, απλώς καλυπτόταν· και αν έλεγε κάποιος που τον έβλεπε να προσφέρει θυσία, «Ιδού, σήμερα ο Ααρών έγινε αρχιερέας», δεν εννοούσε ότι τότε δημιουργήθηκε ως άνθρωπος· διότι ήταν άνθρωπος και πριν γίνει αρχιερέας, αλλά ότι για τη λειτουργία έγινε αρχιερέας, φορώντας τα ενδύματα που είχαν φτιαχτεί και κατασκευαστεί για την ιερατεία· με τον ίδιο τρόπο είναι δυνατόν να κατανοήσουμε ορθά και για τον Κύριο, ότι δεν έγινε κάποιος άλλος λαμβάνοντας τη σάρκα, αλλά, παραμένοντας ο ίδιος, καλυπτόταν από αυτήν. Και το «έγινε» και το «έχει ποιηθεί» δεν επιτρέπεται να το εννοήσουμε με την έννοια ότι ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος, έχει ποιηθεί· αλλά ότι, ενώ είναι ο δημιουργός Λόγος, αργότερα έγινε αρχιερέας, αφού ενδύθηκε το κτιστό και δημιουργημένο σώμα, το οποίο και μπορεί να προσφέρει υπέρ ημών· γι' αυτό και λέγεται ότι έχει ποιηθεί. Αν λοιπόν ο Κύριος δεν έγινε άνθρωπος, ας πολεμούν οι Αρειανοί· αν όμως «ο Λόγος έγινε σάρκα», τι έπρεπε να λεχθεί για εκείνον που έγινε άνθρωπος παρά το «όντας πιστός σε Αυτόν που τον εποίησε»; Διότι, όπως αρμόζει να λεχθεί για τον Λόγο: «Εν αρχή ην ο Λόγος», έτσι χαρακτηριστικό των ανθρώπων είναι το να γίνονται και να δημιουργούνται.

Ποιος, λοιπόν, βλέποντας τον Κύριο να περιπατεί ως άνθρωπος και να αναδεικνύεται Θεός από τα έργα Του, δεν θα ρωτούσε, ποιος Τον έκανε άνθρωπο; Και ποιος πάλι, ρωτώμενος κατ' αυτόν τον τρόπο, δεν θα απαντούσε ότι ο Πατέρας Τον έκανε άνθρωπο και Τον απέστειλε σε εμάς ως αρχιερέα; Τέτοιου είδους νόημα, καθώς και τον καιρό και το πρόσωπο, ο ίδιος ο απόστολος που έγραψε το «επειδή είναι πιστός σε αυτόν που Τον εποίησε» είναι ικανότερος να τα φανερώσει, εάν εξετάσουμε τα προηγούμενα· διότι υπάρχει μία νοηματική αλληλουχία, και το ανάγνωσμα αναφέρεται στο ίδιο θέμα. Γράφει, λοιπόν, στην προς Εβραίους επιστολή τα εξής: «Επειδή, λοιπόν, τα παιδιά έχουν κοινή συμμετοχή σε αίμα και σάρκα, έτσι και Αυτός παρομοίως μετείχε σε αυτά, ώστε διά του θανάτου Του να καταργήσει εκείνον που έχει το κράτος του θανάτου, δηλαδή τον διάβολο, και να απαλλάξει όλους εκείνους, οι οποίοι εξαιτίας του φόβου του θανάτου ήταν σε όλη τους τη ζωή υποκείμενοι στη δουλεία. Διότι, βεβαίως, δεν επιλαμβάνεται της σωτηρίας αγγέλων, αλλά του σπέρματος του Αβραάμ επιλαμβάνεται. Γι' αυτό, όφειλε να εξομοιωθεί κατά πάντα με τους αδελφούς Του, ώστε να αναδειχθεί ελεήμων και πιστός αρχιερέας στα όσα αφορούν τον Θεό, με σκοπό να εξιλεώνει τις αμαρτίες του λαού· διότι, καθόσον ο Ίδιος έπαθε όταν δοκιμάστηκε, δύναται να βοηθήσει αυτούς που δοκιμάζονται. Γι' αυτό, άγιοι αδελφοί, μέτοχοι της επουράνιας κλήσεως, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας Ιησού, ότι είναι πιστός σε εκείνον που Τον εποίησε».

Ποιος, διαβάζοντας ολόκληρη αυτή την περικοπή, δεν καταδικάζει τους Αρειανούς και δεν θαυμάζει τον μακάριο απόστολο που ομίλησε τόσο ορθά; Διότι πότε «εποιήθη» και πότε έγινε απόστολος, αν όχι όταν «συμμετείχε και αυτός παρομοίως με εμάς σε αίμα και σάρκα»; Και πότε «έγινε ελεήμων και πιστός αρχιερέας», παρά όταν «εξομοιώθηκε κατά πάντα με τους αδελφούς του»; Εξομοιώθηκε δε τότε, όταν έγινε άνθρωπος ενδυόμενος τη δική μας σάρκα. Επομένως, για την κατά άνθρωπον οικονομία του Λόγου έγραφε ο Παύλος όταν έλεγε ότι «ήταν πιστός σε αυτόν που τον εποίησε» και όχι για την ουσία του Λόγου. Μην παραλογίζεστε λοιπόν πλέον λέγοντας ότι ο Λόγος του Θεού είναι ποίημα. Διότι ο ίδιος είναι κατά φύσιν Υιός μονογενής. Και τότε απέκτησε αδελφούς, όταν ενδύθηκε όμοια με εμάς σάρκα, την οποία ο ίδιος προσφέροντας δι' εαυτού ονομάστηκε αρχιερέας και έγινε ελεήμων και πιστός· ελεήμων μεν, επειδή, προσφέροντάς την για εμάς, μας ελέησε· πιστός δε, όχι επειδή μετέχει στην πίστη ούτε επειδή πιστεύει σε κάποιον όπως εμείς, αλλά επειδή είναι άξιος πίστεως σε ό,τι και αν λέει και πράττει, και επειδή προσφέρει θυσία πιστή, η οποία παραμένει και δεν εκπίπτει. Διότι οι θυσίες που προσφέρονταν σύμφωνα με τον νόμο δεν διέθεταν την πιστότητα αυτή, καθώς παρέρχονταν καθημερινά και χρειάζονταν πάλι καθαρμό· η θυσία όμως του Σωτήρα, εφόσον έγινε άπαξ, «έχει τελειοποιήσει» τα πάντα και κατέστη πιστή, παραμένοντας παντοτινά.

Επομένως, δικαίως ο απόστολος, διηγούμενος τη σωματική παρουσία του Λόγου, είπε: «απόστολο και πιστό σε Εκείνον που τον έφτιαξε», δείχνοντας ότι, αν και έγινε άνθρωπος, «ο Ιησούς Χριστός χθες και σήμερα είναι ο ίδιος και στους αιώνες» παραμένει αναλλοίωτος. Γι' αυτό, και καθώς ο απόστολος μνημονεύει την ενανθρώπησή του μέσω της αναφοράς στην αρχιεροσύνη, έτσι πάλι δεν σιώπησε για πολύ, αλλά αμέσως μνημονεύει τη θεότητά του, μεριμνώντας παντού για την ασφάλεια, εκεί ακριβώς όπου αναφέρει κάτι ταπεινό, ώστε αμέσως να αναγνωρίζουμε το ύψος του και την πατρική του μεγαλειότητα. Λέει λοιπόν: «Ο μεν Μωυσής υπήρξε υπηρέτης, ο δε Χριστός Υιός, και εκείνος μεν ήταν πιστός μέσα στον οίκο, αυτός δε πάνω από τον οίκο», καθώς αυτός ο ίδιος τον κατασκεύασε και τυγχάνει Κύριος και Δημιουργός του, και ως Θεός τον αγιάζει. Διότι ο μεν Μωυσής, επειδή ήταν άνθρωπος εκ φύσεως, γινόταν πιστός πιστεύοντας στον Θεό που του μιλούσε μέσω του Λόγου· ο δε Λόγος δεν βρισκόταν στο σώμα όπως κάποιο από τα γενητά όντα, ούτε ως κτίσμα μέσα σε κτίσμα, αλλά ως Θεός εν σαρκί και ως δημιουργός και κατασκευαστής μέσα σε αυτό που κατασκευάστηκε από τον ίδιο. Και οι μεν άνθρωποι περιβάλλονται με σάρκα προκειμένου να υπάρχουν και να υφίστανται· ο δε Λόγος του Θεού έγινε άνθρωπος προκειμένου να αγιάσει τη σάρκα· και, αν και ήταν Κύριος, βρέθηκε στη μορφή του δούλου. Διότι όλη η κτίση, η οποία έγινε και δημιουργήθηκε από τον Λόγο, είναι δούλη του.

Εάν λοιπόν έχει αποδειχθεί ότι, ακόμη κι αν πει κανείς για τον ίδιο τον Λόγο το ρήμα «εποίησε», το λέει αντί του «εγέννησε», ποια επιπλέον επινόηση κακοβουλίας θα μπορέσουν άραγε να εφεύρουν ως προς αυτό, εφόσον βεβαίως από παντού ο λόγος, έχοντας διασαφηνίσει το ρητό, έδειξε ότι ο Υιός δεν είναι δημιούργημα, αλλά ως προς μεν την ουσία είναι γέννημα εκ του Πατρός, ως προς δε την οικονομία, κατά την ευδοκία του Πατρός, εποιήθη για εμάς άνθρωπος και συνίσταται; Και για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, λέγεται από μεν τον απόστολο «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», στις δε Παροιμίες αναφέρεται και το ότι «κτίζεται». Διότι, εφόσον ομολογείται ότι «έγινε άνθρωπος», δεν διαφέρει σε τίποτα να λέμε, όπως έχει προειπωθεί, είτε «έγινε» είτε «έχει ποιηθεί» είτε «έχει κτιστεί» είτε «έχει πλαστεί» είτε «δούλος» είτε «υιός δούλης» είτε «υιός ανθρώπου» είτε «καταστάθηκε» είτε «αποδήμησε» είτε «νυμφίος» είτε «αδελφιδός» είτε «αδελφός». Επειδή όλες αυτές οι λέξεις τυγχάνει να προσιδιάζουν στην ανθρώπινη σύσταση· και τα παρόμοια δεν δηλώνουν την ουσία του Λόγου, αλλά το ότι ο ίδιος έγινε άνθρωπος. Τέτοιο νόημα έχει και το ρητό του Πέτρου στις Πράξεις των Αποστόλων, το οποίο προβάλλεται πάλι από αυτούς, όπου λέει ότι «τον εποίησε Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Διότι ούτε και εδώ έχει γραφτεί ότι εποίησε για τον εαυτό του Υιό ή ότι εποίησε για τον εαυτό του Λόγο, ώστε να φαντάζονται τέτοια πράγματα.

Αν και τα όσα προαναφέρθηκαν, λοιπόν, αποδεικνύουν περίτρανα ότι και αυτή τους η επινόηση είναι μάταιη, εντούτοις, επειδή με το ρητό από τις Παροιμίες έχουν προκαλέσει παντού θόρυβο και σε πολλούς, οι οποίοι αγνοούν την πίστη των Χριστιανών, δίνουν την εντύπωση ότι λένε κάτι το ορθό, είναι αναγκαίο να εξετάσουμε και το ίδιο το ρητό καθ' εαυτό· όπως δηλαδή το «όντας πιστός σε Αυτόν που τον εποίησε», έτσι και το «έκτισε», ώστε, όπως σε όλα, έτσι και σε τούτο να αποδειχθεί ότι δεν διαθέτουν τίποτε περισσότερο από φαντασία.

Από τον ίδιο λόγο Πρόσεξε ότι μέχρι τώρα κανείς δεν είδε τον Υιό του Θεού όπως ακριβώς είναι, μέχρι που φανέρωσε τον εαυτό του σε εμάς· είδαμε όμως τον Υιό του ανθρώπου, τον οποίο ενδύθηκε για χάρη μας, για τον οποίο μίλησε ο Παύλος: «κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον κατέστησε», και για τον οποίο ο Στέφανος λέει: «βλέπω τον Υιό του ανθρώπου να στέκεται εκ δεξιών του Θεού». Δεν είπε ότι είδε τον Λόγο ή τη Σοφία του Πατέρα, αλλά τον Υιό του ανθρώπου, το κυριακό σώμα που προήλθε από τη Μαρία.

Του ιδίου Επομένως, ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς, ο οποίος αυξανόταν κατά την ηλικία, ο οποίος έγινε πιστός απόστολος και αρχιερέας σε Εκείνον που τον ανέδειξε, αυτός είναι που υφίσταται την προκοπή.

Του ιδίου Βλέπετε ότι μέχρι τώρα κανείς δεν είδε τον Υιό του Θεού όπως πραγματικά είναι, μέχρι που φανέρωσε τον εαυτό του σε εμάς· είδαμε όμως τον υιό του ανθρώπου που ενδύθηκε για χάρη μας, για τον οποίο είπε ο Παύλος: «κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού Χριστό, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον κατέστησε».

Και μετά από λίγα. Αυτό που σε πολλά σημεία είπα, θα το πω και τώρα: τον Ιησού, τον άνθρωπο του Σωτήρα, 〈που είναι πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε〉, τον οποίο μας είπε να κατανοήσουμε: —

Του αυτού αγίου Αθανασίου από τον ίδιο λόγο Όταν δε ο δικός μας διδάσκαλος αναφέρει σε άλλο σημείο: «κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον δημιούργησε», να μη νομίσεις ότι ο Θεός Λόγος, ο οποίος υπήρχε από την αρχή μαζί με τον Πατέρα, είναι κτίσμα. Διότι δεν λέει να κατανοήσουμε την αόρατη θεότητα, αλλά τον κυριακό άνθρωπο, τον οποίο ο Παύλος ονόμασε μεσίτη Θεού και ανθρώπων, τον άνθρωπο Χριστό Ιησού που έδωσε τον εαυτό του ως αντίλυτρο για εμάς. Αυτόν ακριβώς είπε να κατανοήσουμε, τον «Ιησού που είναι πιστός σε εκείνον που τον δημιούργησε», όπως ακριβώς λέει και ο Κύριος: «παρατηρήστε τους κόρακες πώς δεν σπέρνουν» και τα εξής, και πάλι: «παρατηρήστε τα κρίνα του αγρού πώς αυξάνονται». Επομένως, εννοεί να παρατηρήσουμε τα ορατά και όχι τους αγγέλους ή άλλες αόρατες κτίσεις. Διότι, ακόμη κι αν ο προφήτης Αμβακούμ λέει: «κατενόησα τα έργα σου και εξεπλάγην», αναφέρει «κατενόησα τα έργα» και όχι τον δημιουργό των έργων. Έτσι και ο Απόστολος λέει να κατανοήσουμε το ορατό σώμα του Κυρίου, όχι την αόρατη θεότητα του Λόγου. Διότι «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», ούτε είναι δυνατόν να τον δει, μολονότι «ο Λόγος ήταν Θεός» και είναι, όπως λέει ο Ιωάννης ο Θεολόγος.

Από τον ίδιο λόγο Διότι ποιος, λέγει, «γνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έγινε σύμβουλός του, ώστε να τον διδάξει;» Μόνο ο Υιός είναι σύμβουλος του Πατρός και γνώρισε τον νου του, αυτός που λέγει: «Κανείς δεν επιγινώσκει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και τον Υιό κανείς δεν επιγινώσκει παρά μόνο ο Πατήρ και σε όποιον θελήσει ο Υιός να τον αποκαλύψει». Λέγει λοιπόν και ο Ιωάννης για τον Κύριο: «Όταν φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοι με αυτόν και θα τον δούμε καθώς είναι». Πρόσεξε ότι μέχρι τώρα κανείς δεν είδε τον Υιό του Θεού όπως είναι, μέχρι να φανερώσει τον εαυτό του σε εμάς· τον άνθρωπο όμως που ενδύθηκε για εμάς τον είδαμε, για τον οποίο είπε ο Παύλος: «Αναλογιστείτε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», για τον οποίο και ο Στέφανος λέγει: «Βλέπω τον Υιό του ανθρώπου να στέκεται εκ δεξιών» της δυνάμεως «του Θεού».

Από τον ίδιο λόγο Έχεις, λοιπόν, από την ίδια την απόδειξη των Γραφών, ότι ο άνθρωπος του Σωτήρα, τον οποίο διδασκόμαστε να κατανοούμε, είναι δημιούργημα· διότι δεν είναι η αόρατη θεότητα του Λόγου, η οποία είναι κρυμμένη στους πατρικούς κόλπους και την οποία κανείς μέχρι σήμερα δεν έχει δει. Και αυτό ο Παύλος το γνωρίζει καλύτερα από εμάς, λέγοντας: «με περιέστραψε δυνατό φως και έπεσα στο έδαφος και άκουσα μια φωνή να μου λέει: Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις; είναι σκληρό για σένα να λακτίζεις προς τα κέντρα». Και εγώ είπα: «Ποιος είσαι, Κύριε;». Και ο Κύριος μου είπε: «Εγώ είμαι ο Ιησούς, τον οποίο εσύ καταδιώκεις». Ομολογεί, δε, ότι τυφλώθηκε από τη δόξα του φωτός του Κυρίου και ότι μετά από τρεις ημέρες ανέβλεψε, κατόπιν αποκαλύψεως και προσταγής Του. Εάν, όμως, ο Παύλος, το σκεύος της εκλογής, τυφλώθηκε μη μπορώντας να αντικρίσει τη δόξα του Κυρίου, πώς διδάσκει εμάς να κατανοήσουμε τη θεότητα του ίδιου του Λόγου; Αλλά αυτό που πολλές φορές είπα, θα το πω και τώρα: μας είπε να κατανοήσουμε τον Ιησού, τον άνθρωπο του Σωτήρα, «ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε».

Αυτά διδάσκοντας και ο Διονύσιος, έγραψε στην επιστολή του προς τον Ευφράνορα και τον Αμμώνιο εξαιτίας του Σαβέλλιου για όσα λέγονται κατά τρόπο ανθρώπινο σχετικά με τον Σωτήρα (διότι με ανθρώπινους όρους έχουν λεχθεί για αυτόν το «εγώ είμαι η άμπελος, ο πατέρας είναι ο γεωργός» και το «όντας πιστός σε αυτόν που τον δημιούργησε» και το «έκτισε» και το «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος των αγγέλων»), όμως δεν αγνοούσε το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και το «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Διότι γνωρίζουμε ότι αυτά τα έγραψε στις άλλες επιστολές του· επειδή και εκεί, γράφοντας αυτά, μνημόνευσε τα ανθρώπινα γνωρίσματα του Κυρίου. Διότι, όπως ακριβώς «ενώ είχε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου» και «ενώ ήταν πλούσιος έγινε φτωχός για χάρη μας», έτσι, ενώ οι λόγοι σχετικά με τη θεότητά του είναι υψηλοί και πλούσιοι, υπάρχουν και οι ταπεινές και φτωχές εκφράσεις σχετικά με την ένσαρκη παρουσία του. Και το ότι αυτά έχουν λεχθεί κατά τρόπο ανθρώπινο για τον Σωτήρα, αρμόζει να το εξετάσουμε από το εξής: ο μεν γεωργός είναι ξένος ως προς την ουσία σε σχέση με την άμπελο, τα δε κλήματα τυγχάνει να είναι ομοούσια, συγγενή και αδιαίρετα με την άμπελο, και τόσο αυτά όσο και η άμπελος έχουν μία και την αυτή προέλευση. Και ισχύει, όπως είπε ο Κύριος: «αυτός είναι η άμπελος, εμείς τα κλήματα».

Εφόσον λοιπόν το ρητό αυτό έχει αυτήν την ερμηνεία, είναι ανάγκη να γράφονται για την αποκαλούμενη άμπελο το «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε» και το «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους» και το «έκτισε». Διότι όταν έλαβε αυτό ακριβώς που έπρεπε να προσφέρει υπέρ ημών, και αυτό ήταν το σώμα από την Παρθένο Μαρία, τότε έχει γραφτεί γι' αυτόν ότι και έχει κτιστεί και έχει ποιηθεί και έχει γίνει· διότι σε ανθρώπους αρμόζουν τέτοιες εκφράσεις. Άλλωστε, δεν έγινε ανώτερος από τους αγγέλους μετά την πρόσληψη του σώματος, για να μη φανεί ότι προηγουμένως ήταν κατώτερος ή ίσος με αυτούς. Αντίθετα, γράφοντας προς τους Ιουδαίους και συγκρίνοντας την ανθρώπινη διακονία του Κυρίου με αυτήν του Μωυσή, είπε: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· διότι «μέσω αγγέλων λαλήθηκε ο νόμος»· επειδή «ο μεν νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, ενώ η χάρη ήλθε μέσω του Ιησού Χριστού», όπως και η χορηγία του Πνεύματος. Και τότε μεν από τη Δαν μέχρι τη Βηρσαβεέ κηρυσσόταν ο νόμος, τώρα όμως «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους» και τα έθνη προσκυνούν τον Χριστό και δι’ αυτού γνωρίζουν τον Πατέρα. Επομένως, αυτά έχουν γραφτεί για τον Σωτήρα ανθρωπίνως, και δεν ισχύει κάτι διαφορετικό.