Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 5:6

Ότι η φωνή δεν ήταν αισθητή, το δηλώνει λέγοντας: «επέστρεψα», όχι για να ακούσω, αλλά για να «δω τη φωνή»· διότι το ίδιο πράγμα είναι η πνευματική ακοή και όραση. Και αφού επέστρεψα, λέει, είδα επτά λυχνίες —τις οποίες πιο κάτω εννόησε ως τις εκκλησίες— και ανάμεσά τους τον Χριστό όμοιο με άνθρωπο, επειδή είναι και Θεός και όχι απλός άνθρωπος, ενδεδυμένο με ποδήρη χιτώνα, ως αρχιερέα των επουρανίων κατά την τάξη του Μελχισεδέκ, και ζωσμένο με χρυσή ζώνη, όχι στην οσφύ, όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, για τη συγκράτηση των ηδονών —διότι σε αυτές η θεία σάρκα είναι απρόσιτη—, αλλά στο στήθος κοντά στους μαστούς, ώστε και το ασυγκράτητο της δίκαιης θείας οργής να συγκρατείται από τη φιλανθρωπία, και να καταδειχθεί η αλήθεια που περιζώνει τις δύο διαθήκες, δηλαδή τους δεσποτικούς μαστούς, μέσω των οποίων τρέφονται οι πιστοί. Η δε ζώνη είναι χρυσή λόγω του τίμιου, του καθαρού και του ακίβδηλου.

Διότι, όπως γράφει ο μακάριος Παύλος: «Κανείς δεν παίρνει μόνος του αυτή την τιμή, αλλά μόνο όταν καλείται από τον Θεό, όπως ακριβώς και ο Χριστός δεν δόξασε τον εαυτό Του για να γίνει αρχιερέας, αλλά Εκείνος που Του είπε: Συ είσαι ιερέας στον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ.» Διότι, όντας Θεός εκ φύσεως και Κύριος των πάντων, και δεχόμενος τη λατρεία από όλους, επειδή έγινε άνθρωπος, ονομάστηκε και δικός μας αρχιερέας. Λέγεται δε ότι έλαβε και τη δόξα του Δαβίδ, δηλαδή την εξουσία και τη βασιλεία επί του Ισραήλ. Και λέγοντας Ισραήλ δεν εννοούμε βεβαίως τον κατά σάρκα, αλλά τον κατά πνεύμα και νοητό. Διότι δεν είναι, λέει, όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ, ο πραγματικός Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα του, αλλά όσοι έχουν δικαιωθεί μέσω της πίστεως, ακολουθώντας τα ίχνη του πατέρα Αβραάμ, αυτοί είναι και τέκνα του, και ονομάζονται υιοί της επαγγελίας και Ισραήλ. Αφού λοιπόν αναδείχθηκε ο Χριστός αρχιερέας όλων μας, λέγει ότι δεν θα υπάρξει κανείς που να αντιλέγει. Διότι δεν θα κατορθώσει τίποτα ο εχθρός εναντίον του, και ο υιός της ανομίας δεν θα μπορέσει πλέον να τον κακοποιήσει. Αλλά και με άλλον τρόπο. Διότι ο μεν Ισραήλ αντέλεξε, αλλά τα έθνη δέχθηκαν με χαρά να βασιλεύονται από Αυτόν. Γι' αυτό, άλλωστε, βρίσκεται να λέει δια της φωνής του Δαβίδ, για μεν τον Ισραήλ: «Λύτρωσέ με από τις αντιλογίες του λαού», ενώ για τα έθνη: «Θα με καταστήσεις κεφαλή των εθνών· λαός τον οποίο δεν γνώριζα με υπηρέτησε, με την πρώτη ακοή με υπάκουσε.»

Διότι, μήπως δεν αγιάζεται κάθε ιερέας, και έτσι προσέρχεται στη συνέχεια στο καθήκον της ιερουργίας; «Διότι κανείς δεν λαμβάνει από μόνος του αυτή την τιμή,» όπως είναι γραμμένο, «αλλά εκείνος που καλείται από τον Θεό, όπως ακριβώς και ο Ααρών.» Προσέθεσε δε ο Παύλος, ότι «Και ο ίδιος ο Χριστός δεν δόξασε τον εαυτό του για να γίνει αρχιερέας, αλλά εκείνος που του μίλησε λέγοντας: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα. Όπως λέει και σε άλλο σημείο: Εσύ είσαι ιερέας στον αιώνα κατά την τάξη Μελχισεδέκ.» Διότι είναι αναγκαίο να γνωρίζουμε, ότι ούτε ο ίδιος ο Υιός, ο Λόγος που προέρχεται από τον Θεό Πατέρα, θα λεγόταν ότι ιερουργεί και ότι εντάσσεται στη λειτουργική τάξη, εάν δεν νοούνταν ότι έγινε άνθρωπος σαν εμάς, και όπως ακριβώς ονομάστηκε προφήτης, ακόμη δε και απόστολος εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης του, έτσι ονομάστηκε και ιερέας.

Ας μην προσέρχεται, λοιπόν, κανείς αυθαίρετα για να ιερατεύσει στον Θεό, αλλά ας περιμένει την κλήση, διαφορετικά, αν επιχειρήσει να αρπάξει αυτό που δεν κατέχει με άνωθεν έγκριση, θα υποστεί την τιμωρία του Δαθάν και του Αβειρών. Και μην απορήσεις αν η αυθαίρετη ενέργεια είναι για εμάς κάτι το άτοπο και απρεπές, τη στιγμή που και για τον ίδιο τον Χριστό γράφει ο Παύλος: «Δεν δόξασε ο ίδιος τον εαυτό Του για να γίνει αρχιερέας, αλλά Εκείνος που Του είπε: Εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ». Εικόνα, λοιπόν, αυτής της κλήσεως που αναφέρεται στον Χριστό θα μπορούσε να είναι πάλι εκείνο που με σοφία ειπώθηκε στον Μωυσή: «Και εσύ φέρε κοντά σου τον αδελφό σου, τον Ααρών, και τους γιους του». Διότι το «φέρε κοντά σου» τι άλλο φανερώνει παρά το «κάνε τους οικείους και προσκάλεσε»; Έτσι, και ο Χριστός έχει κληθεί ως αρχιερέας μέσω της βουλής του Πατρός.

Ονομάζεται δε Ιησούς Χριστός, φέροντας δύο ονόματα· Ιησούς για να υποδηλώσει τη σωτηρία, Χριστός για να υποδηλώσει την ιερατεία. Και γνωρίζοντας το αυτό ο θεσπέσιος των προφητών, ο Μωυσής, χάρισε αυτές τις δύο ονομασίες σε δύο άνδρες, τους πιο εκλεκτούς από όλους· αφενός, μετονομάζοντας σε Ιησού τον διάδοχό του στην εξουσία, τον Αυσή· και αφετέρου, ονομάζοντας Χριστό τον ίδιο του τον αδελφό, τον Ααρών, ώστε μέσω αυτών των δύο εκλεκτών ανθρώπων να παραστήσει τόσο το αρχιερατικό όσο και το βασιλικό αξίωμα του ενός μελλοντικού Ιησού Χριστού. Διότι ο Χριστός είναι αρχιερέας σύμφωνα με τον τύπο του Ααρών· επειδή δεν δόξασε ο ίδιος τον εαυτό του για να γίνει αρχιερέας, αλλά εκείνος που του είπε: Εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ. Και ο Ιησούς του Ναυή έφερε τον τύπο Του σε πολλά πράγματα. Διότι, όταν άρχισε να κυβερνά τον λαό, ξεκίνησε από τον Ιορδάνη· από όπου και ο Χριστός, αφού βαπτίστηκε, άρχισε να κηρύττει το Ευαγγέλιο. Και ο γιος του Ναυή ορίζει δώδεκα άνδρες να διαιρέσουν την κληρονομιά· ενώ ο Ιησούς αποστέλλει δώδεκα αποστόλους, ως κήρυκες της αλήθειας, σε όλη την οικουμένη. Ο τυπικός (Ιησούς του Ναυή) έσωσε την πόρνη Ραάβ που πίστεψε· ενώ ο αληθινός λέει: Ιδού, οι τελώνες και οι πόρνες προηγούνται από εσάς στη βασιλεία του Θεού.

Διότι οι Ιουδαίοι αποδέχονται μεν ότι αυτός είναι ο Ιησούς, αλλά ότι αυτός είναι και ο Χριστός, δεν το αποδέχονται πλέον. Γι' αυτό λέει ο Απόστολος: «Ποιος είναι ο ψεύστης, παρά εκείνος που αρνείται ότι ο Ιησούς είναι ο Χριστός;» Ο Χριστός, εξάλλου, είναι αρχιερέας που έχει την ιεροσύνη απαράβατη· ούτε άρχισε την ιερατεία από κάποια χρονική στιγμή, ούτε έχει άλλον διάδοχο της αρχιερατείας· όπως ακριβώς άκουσες την Κυριακή, όταν μιλούσαμε στη Σύναξη, σχετικά με το «Κατά την τάξη Μελχισεδέκ». Δεν έλαβε την αρχιερωσύνη από σωματική διαδοχή, ούτε χρίστηκε με κατασκευασμένο έλαιο, αλλά προ των αιώνων από τον Πατέρα· και διαφέρει τόσο πολύ από τους άλλους, κατά το ότι είναι ιερέας με ορκωμοσία. Διότι εκείνοι μεν είναι ιερείς χωρίς ορκωμοσία, αυτός όμως με ορκωμοσία, μέσω Εκείνου που λέει: «Ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί». Ήταν βέβαια αρκετό για την ασφάλεια και μόνο το θέλημα του Πατέρα· όμως διπλός είναι ο τρόπος της ασφάλειας, με το να ακολουθήσει μαζί με το θέλημα και όρκος· ώστε, μέσω δύο αμετάβλητων πραγμάτων, στα οποία είναι αδύνατο να πει ψέμα ο Θεός, να έχουμε ισχυρή παρηγοριά της πίστεως, εμείς που αποδεχόμαστε τον Χριστό Ιησού ως Υιό του Θεού.

Εδώ πάλι θεραπεύει κάτι άλλο, δείχνοντας ότι έχει αποσταλεί από τον Θεό. Είναι αυτό που διαρκώς έλεγε ο Χριστός, όταν συζητούσε με τους Ιουδαίους: «Εκείνος που με έστειλε είναι ανώτερός μου», και «Δεν ήρθα από μόνος μου». Εδώ μου φαίνεται ότι υπαινίσσεται και τους ιερείς των Ιουδαίων, ότι δηλαδή δεν είναι πραγματικοί ιερείς, αυτούς που σφετερίζονται το αξίωμα και παραφθείρουν τον νόμο της ιεροσύνης. Έτσι και ο Χριστός δεν δόξασε ο ίδιος τον εαυτό Του για να γίνει αρχιερέας. Πού, λοιπόν, χειροτονήθηκε, λέει; Διότι ο Ααρών χειροτονήθηκε επανειλημμένα, όπως με το ραβδί, και όταν κατέβηκε η φωτιά και αφάνισε εκείνους που αυθαίρετα διεκδικούσαν την ιεροσύνη· εδώ, όμως, αντίθετα, όχι μόνο δεν έπαθαν τίποτα, αλλά και προκόβουν. Από πού, λοιπόν, προκύπτει η ιεροσύνη Του; Από την προφητεία το αποδεικνύει αυτό. Δεν παρουσιάζει τίποτα το αισθητό, τίποτα το ορατό. Γι' αυτό στηρίζει τον ισχυρισμό του στην προφητεία, στα μελλοντικά γεγονότα: «Αλλά εκείνος που του μίλησε», λέει, «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα». Ποια σχέση έχει αυτό με τον Υιό; Ναι, λέει, αυτό έχει ειπωθεί για τον Υιό. Και τι συνεισφέρει κάτι τέτοιο στο ζητούμενο; Και βέβαια πάρα πολύ· διότι αποτελεί προαπόδειξη του ότι έχει χειροτονηθεί από τον Θεό. Καθώς λέει και σε άλλο σημείο: «Εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ». Και σε ποιον έχει ειπωθεί αυτό; Ποιος είναι κατά την τάξη του Μελχισεδέκ; Κανένας άλλος παρά μόνον Αυτός· διότι όλοι βρίσκονταν υπό τον νόμο, όλοι τηρούσαν το Σάββατο, όλοι περιτέμνονταν· κανέναν άλλον, λέει, δεν θα μπορούσε κάποιος να υποδείξει.

Διότι κάνει αυτά τα δύο: ούτε τους πιέζει υπερβολικά, ούτε τους αφήνει να καταπέσουν. Και δικαιολογημένα· διότι, αν τα παραδείγματα των άλλων είναι ικανά να συνεγείρουν τον ακροατή και να τον παρακινήσουν σε ζήλο, όταν κάποιος αντλεί το παράδειγμα από τον ίδιο του τον εαυτό και προτρέπει τον εαυτό του να το μιμηθεί, πολύ περισσότερο από αυτό εισάγεται πλέον η δύναμη της διδασκαλίας. Αυτό, λοιπόν, δείχνει, και δεν τους αφήνει να εφησυχάσουν ως να ήταν βαριά καταδικασμένοι, ούτε ως διαρκώς κακοί, αλλά λέει ότι κάποτε υπήρξαν και ενάρετοι: «Διότι, ενώ οφείλατε να είστε διδάσκαλοι λόγω του χρόνου». Δείχνει εδώ ότι είχαν πιστέψει πριν από πολύ καιρό· δείχνει επίσης ότι οφείλουν να κατηχούν και άλλους. Δες, λοιπόν, πώς ο ίδιος συνεχώς κοπιάζει να εισαγάγει τον λόγο περί του Αρχιερέως, και διαρκώς τον αναβάλλει. Άκουσε, πράγματι, πώς ξεκίνησε: «Έχοντας μέγαν Αρχιερέα που έχει διέλθει τους ουρανούς»· και παραλείποντας να πει πώς είναι μέγας, πάλι λέει: «Διότι κάθε αρχιερέας που λαμβάνεται από τους ανθρώπους, εγκαθίσταται υπέρ των ανθρώπων για τα προς τον Θεό»· και πάλι: «Έτσι και ο Χριστός δεν δόξασε τον εαυτό Του για να γίνει Αρχιερέας». Και αφού είπε πάλι: «Εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξιν Μελχισεδέκ», πάλι το αναβάλλει λέγοντας: «Ο οποίος στις ημέρες της σαρκός Του προσέφερε δεήσεις και ικεσίες».

«Εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ». Δεν είπε, κατά την τάξη του Ααρών. Ρώτησε, λοιπόν, τον Ιουδαίο: εάν δεν επρόκειτο να καταργηθεί η παλαιά ιεροσύνη, για ποιον λόγο εισήγαγε άλλον ιερέα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ; Όταν, μάλιστα, ο Παύλος αναφέρθηκε σε αυτό ακριβώς το χωρίο, πρόσεξε πώς το κατέστησε σαφέστερο. Διότι, αφού είπε για τον Χριστό ότι, καθώς αναφέρει σε άλλο σημείο, «Εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ», πρόσθεσε: «Για τον οποίο έχουμε πολλά να πούμε και είναι δυσκολοερμήνευτα».

Όπως ακριβώς εκείνος που γδέρνει τα σφάγια κάνει φανερά όλα τα εσωτερικά τους, έτσι και στον Θεό βρίσκονται φανερά τα πάντα. «Όπως και ο Ααρών· έτσι και ο Χριστός δεν δόξασε ο ίδιος τον εαυτό του με το να γίνει αρχιερέας, αλλά εκείνος που του είπε: Υιός μου είσαι εσύ». Εδώ θεραπεύει πάλι ένα άλλο ζήτημα, ότι δηλαδή έχει σταλεί από τον Θεό. Αυτό που συνεχώς έλεγε ο Χριστός συνομιλώντας με τους Ιουδαίους: «Δεν έχω έρθει από τον εαυτό μου». «Εγώ σήμερα σε γέννησα· όπως λέει και σε άλλο σημείο: Εσύ είσαι ιερέας στον αιώνα». Αυτό αποτελεί προετοιμασία για το ότι χειροτονήθηκε από τον Θεό. «Κατά την τάξη του Μελχισεδέκ· ο οποίος στις ημέρες της επίγειας ζωής του, αφού πρόσφερε δεήσεις και ικεσίες προς εκείνον που μπορούσε να τον σώσει από τον θάνατο, με δυνατή κραυγή και δάκρυα, και εισακούστηκε εξαιτίας της ευλάβειάς του». Επειδή ήταν ιερέας των εθνών, επειδή πρόσφερε τη θυσία με άρτο και οίνο. «Αν και ήταν υιός, έμαθε την υπακοή από όσα έπαθε, και αφού τελειώθηκε, έγινε για όλους όσους τον υπακούν αίτιος αιώνιας σωτηρίας, ονομαζόμενος από τον Θεό αρχιερέας κατά την τάξη του Μελχισεδέκ· για τον οποίο έχουμε πολλά να πούμε, και είναι δύσκολο να ερμηνευθούν, επειδή έχετε γίνει νωθροί στην ακοή. Διότι, ενώ θα οφείλατε να είστε δάσκαλοι λόγω του χρόνου που έχει περάσει, έχετε πάλι ανάγκη να σας διδάξει κάποιος ποια είναι τα πρώτα στοιχεία των λόγων του Θεού, και έχετε φτάσει στο σημείο να έχετε ανάγκη από γάλα, και όχι από στερεή τροφή».

Διότι ο Παύλος δεν όρισε την τάξη ως προς το ότι ήταν απάτωρ, αλλά μόνο ως προς την ιεροσύνη. Γι' αυτό δεν λέει: εσύ είσαι απάτωρ και αμήτωρ κατά την τάξη του Μελχισεδέκ, αλλά: «εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ». Και τι σημαίνει το «κατά την τάξη»; Αυτό σημαίνει κατά την αφομοίωση, και όχι κατά τον νόμο. Διότι η μεν φυλή του Λευί είχε λάβει την εντολή να ιερατεύει σύμφωνα με τον νόμο. Ο δε Μελχισεδέκ όχι σύμφωνα με τον νόμο, αλλά σύμφωνα με την τάξη της προφητείας, φανερώνοντας τα περί του Χριστού.

Εκείνος αναλήφθηκε και η Εκκλησία θα αναληφθεί «εν νεφέλαις εις απάντησιν» αυτού. Και γενικά, αν ερευνήσουμε το καθετί, θα βρούμε μεγάλη την κοινωνία τους. Και κάποιος από τους θεοφόρους πατέρες είπε ότι ο ιδρώτας του Χριστού κατά το πάθος την ώρα της προσευχής, που ήταν ωσάν θρόμβοι αίματος, προσημαίνει τα αίματα των μαρτύρων και ότι η Εκκλησία θα συγκροτηθεί δι' αίματος. Γι' αυτόν τον λόγο, στον ιερουργούμενο άρτο και οίνο, μετά τον αγιασμό, όταν πλέον βρίσκονται πάνω στην τράπεζα αληθινά ως σώμα και αίμα του Χριστού, ο ιερέας, αφού ρίξει θερμό ύδωρ, έτσι μεταλαμβάνει από αυτά και μεταδίδει και στους άλλους, πράγμα που σημαίνει την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος στην Εκκλησία, η οποία έγινε αφού ολοκληρώθηκε η οικονομία του Χριστού, και γίνεται πάντοτε όταν προσφέρεται η θυσία. Διότι η ίδια μεσιτεία και ο ίδιος μεσίτης και η ίδια θυσία, η οποία προσφέρθηκε επί Ποντίου Πιλάτου, προσφέρεται πάντοτε· γι' αυτό «ο Χριστός είναι ιερέας εις τον αιώνα». Επομένως, και το Άγιο Πνεύμα δεν παύει να κατέρχεται. Σύμβολο δε του Αγίου Πνεύματος είναι το ζέον ύδωρ, διότι και ως πυρ εμφανίστηκε όταν κατήλθε στους αποστόλους και ύδωρ ονομάζεται. Σε αυτό δε υπάρχουν και τα δύο· διότι με το ύδωρ ενώθηκε το πυρ. Και ο τρόπος επίσης της μετοχής του Αγίου Πνεύματος σημαίνεται στο σύμβολο· διότι μέσω της σαρκός του Σωτήρος μετέχουμε στο Άγιο Πνεύμα.

Συγχρόνως δε διδάσκει ότι οι τελεσθέντες πρέπει να επιτελούν όλες τις ιερατικές ενέργειες ενεργώντας υπό τον Θεό και έχοντας Αυτόν σε όλα καθοδηγητή των δικών τους ενεργειών. Η δε σταυροειδής σφραγίδα υποδηλώνει την πλήρη νέκρωση όλων ανεξαιρέτως των σαρκικών επιθυμιών και τη θεομίμητη ζωή, η οποία αποβλέπει ακλινώς στην ανδρική και θειοτάτη ζωή του Ιησού, ο οποίος έφθασε μέχρι σταυρού και θανάτου με θεαρχική αναμαρτησία και ο οποίος σφραγίζει όσους ζουν κατ' αυτόν τον τρόπο, ως ομοειδείς, με τη σταυροειδή εικόνα της δικής του αναμαρτησίας. Την ιερή δε ανακήρυξη των τελειώσεων και των τελουμένων ο ιεράρχης την αναφωνεί επειδή το μυστήριο δηλώνει ότι ο φιλόθεος ιεροτελεστής είναι εκφαντήρας της θεαρχικής εκλογής, και δεν οδηγεί ο ίδιος με δική του χάρη τους τελουμένους στην ιερατική τελείωση, αλλά κινούμενος υπό του Θεού προς όλες τις ιεραρχικές αγιαστικές πράξεις. Έτσι και ο Μωυσής, ο ιεροτελεστής του Νόμου, δεν οδήγησε στην ιερατική τελείωση τον Ααρών, αν και ήταν αδελφός του και πίστευε ότι ήταν φιλόθεος και κατάλληλος για την ιερωσύνη, μέχρις ότου κινήθηκε προς τούτο από τον Θεό και επιτέλεσε ιεραρχικώς την ιερατική τελείωση έχοντας τον Θεό ως τελετάρχη. Αλλά και ο θεαρχικός ημών και πρώτος ιεροτελεστής (διότι και αυτό έγινε για χάρη μας ο φιλανθρωπότατος Ιησούς) «δεν εδόξασε τον εαυτό του», όπως λέει η Γραφή, «αλλά Εκείνος που του είπε: Εσύ είσαι ιερεύς εις τον αιώνα κατά την τάξιν Μελχισεδέκ».

Δες, λοιπόν, ω άνθρωπε, πώς, αφού υψώθηκες με αλαζονεία, κατακρημνίστηκες, διότι βγήκες εκτός των δικών σου μέτρων και δεν διατήρησες για τον εαυτό σου το αξίωμα που κατείχες. Ή μήπως δεν διάβασες ότι κάθε «αλλοτριοεπίσκοπος» είναι αποκηρυγμένος; Και: «Δεν τους απέστειλα», λέει, «και όμως αυτοί προφήτευαν»· και: «κανείς δεν λαμβάνει από μόνος του αυτή την τιμή, παρά μόνο εκείνος που καλείται από τον Θεό». Έτσι και ο Χριστός δεν δόξασε ο ίδιος τον εαυτό Του για να γίνει αρχιερέας, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, αλλά Εκείνος που Του είπε: «Εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξιν Μελχισεδέκ». Εσένα όμως, αδελφέ, ποιος σε κάλεσε και ποιος σε κατέστησε νομοθέτη στην Εκκλησία του Θεού; Εσύ που, επειδή ίσως δεν έμαθες καν να υπακούς σε εξουσία, και εξαιτίας αυτού δεν έχεις κριθεί άξιος να εξουσιάζεις κανέναν, οφείλεις να καθοδηγείσαι από νόμους μάλλον παρά να νομοθετείς, να καθοδηγείσαι από άλλους μάλλον παρά να καθοδηγείς, να φωτίζεσαι παρά να φωτίζεις, να διδάσκεσαι παρά να διδάσκεις, και από την πείρα του πρώτου να ανέρχεσαι στο δεύτερο, όπως ακριβώς ορίζει ο θείος νόμος, ο οποίος ισχύει άριστα τόσο στα θεία όσο και στα ανθρώπινα αξιώματα.