Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 6:4

Παλαιοί λοιπόν άνδρες, ο Ωριγένης ο πολυμαθής και φιλόπονος, και ο Θεόγνωστος ο θαυμάσιος και σπουδαίος (διότι έτυχε να μελετήσω τα συγγράμματά τους γι' αυτά τα ζητήματα, όταν έγραψες την επιστολή), γράφουν και οι δύο περί αυτού, υποστηρίζοντας ότι η βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος είναι η εξής: όταν εκείνοι που αξιώθηκαν κατά το βάπτισμα τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος επιστρέψουν και πάλι στην αμαρτία. Γι' αυτόν τον λόγο, ισχυρίζονται, δεν πρόκειται να λάβουν άφεση· όπως ακριβώς αναφέρει και ο Παύλος στην προς Εβραίους επιστολή: «Διότι είναι αδύνατον εκείνους που φωτίστηκαν μία φορά, και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος, και γεύτηκαν τον καλό λόγο του Θεού και τις δυνάμεις του μέλλοντος αιώνος, και στη συνέχεια εξέπεσαν, να τους ανακαινίσει κανείς πάλι σε μετάνοια». Αυτά λοιπόν τα εκφράζουν από κοινού, ο καθένας όμως προσθέτει και τη δική του ιδιαίτερη σκέψη.

Έπειτα λέγει: «Όπως ακριβώς ο Σωτήρας απευθύνεται σε εκείνους που δεν μπορούν ακόμη να δεχθούν τα τέλεια, συγκαταβαίνοντας στη μικρότητά τους· ενώ με εκείνους που τελειοποιούνται συνδέεται το Άγιο Πνεύμα, και ασφαλώς κανείς εξαιτίας αυτού δεν θα μπορούσε να πει ότι η διδασκαλία του Πνεύματος υπερέχει της διδαχής του Υιού· αλλά ότι, ενώ ο Υιός συγκαταβαίνει στους ατελείς, το Πνεύμα αποτελεί σφραγίδα εκείνων που τελειοποιούνται· κατ' αυτόν τον τρόπο, η βλασφημία κατά του Πνεύματος είναι αναπόδραστη και ασυγχώρητη όχι εξαιτίας κάποιας υπεροχής του Πνεύματος έναντι του Υιού· αλλά επειδή για μεν τους ατελείς υπάρχει συγγνώμη, ενώ για εκείνους που γεύθηκαν την επουράνια δωρεά και έφθασαν στην τελειότητα δεν απομένει καμία απολογία και δικαιολογία για συγγνώμη.» Αυτά μεν λοιπόν ισχυρίζονται εκείνοι.

Και πάλι, το Πνεύμα είναι και ονομάζεται Πνεύμα αγιωσύνης και ανακαινίσεως· διότι γράφει ο Παύλος: «Ο οποίος αποδείχθηκε Υιός Θεού με δύναμη, κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης, μέσω της αναστάσεως εκ νεκρών, ο Ιησούς Χριστός ο Κύριός μας.» Και πάλι λέει: «Αλλά αγιασθήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και με το Πνεύμα του Θεού μας»· όπως και γράφοντας προς τον Τίτο έλεγε: «Όταν όμως φανερώθηκε η χρηστότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το δικό του έλεος, διαμέσου του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε πάνω μας πλούσια διαμέσου του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη δική του χάρη, να γίνουμε κληρονόμοι της αιώνιας ζωής σύμφωνα με την ελπίδα.» Τα κτίσματα, αντίθετα, είναι εκείνα που αγιάζονται και ανακαινίζονται. Διότι, «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης.» Και ο Παύλος επίσης λέει: «Διότι είναι αδύνατον για εκείνους που άπαξ φωτίστηκαν, και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος». Επομένως, αυτό που δεν αγιάζεται από κάποιο άλλο, ούτε μετέχει σε αγιασμό, αλλά είναι το ίδιο αντικείμενο μετοχής, και δια του οποίου αγιάζονται όλα τα κτίσματα, πώς θα μπορούσε να είναι ένα από τα πάντα, όμοιο στη φύση με εκείνα που μετέχουν σε αυτό; Διότι όσοι ισχυρίζονται κάτι τέτοιο είναι ανάγκη να πουν ότι και ο Υιός, διαμέσου του οποίου έγιναν τα πάντα, είναι ένα από τα πάντα.

Διότι, πάλι, και από αυτά θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι το Άγιο Πνεύμα είναι μεθεκτό και όχι μετέχον (καθώς δεν πρέπει να διστάζουμε να λέμε τα ίδια πράγματα). «Διότι είναι αδύνατον», λέει, «εκείνοι που άπαξ φωτίστηκαν, και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος, και γεύτηκαν τον καλό λόγο του Θεού», και τα εξής. Οι άγγελοι, όμως, και τα άλλα κτίσματα είναι αυτά που μετέχουν του ίδιου του Πνεύματος· γι' αυτό ακριβώς μπορούν και να εκπέσουν από εκείνο στο οποίο μετείχαν. Το Πνεύμα, ωστόσο, είναι πάντοτε το ίδιο· διότι δεν ανήκει σε εκείνα που μετέχουν, αλλά τα πάντα μετέχουν σε αυτό. Εάν λοιπόν αυτό είναι πάντοτε το ίδιο και μεθεκτό, ενώ τα κτίσματα μετέχουν σε αυτό, τότε το Άγιο Πνεύμα δεν μπορεί να είναι ούτε άγγελος ούτε εν γένει κτίσμα, αλλά είναι ίδιον του Λόγου, από τον οποίο δίδεται και τα κτίσματα μετέχουν σε αυτό. Ειδάλλως, είναι ώρα να αποκαλέσουν και τον Υιό κτίσμα, του οποίου όλοι γίναμε μέτοχοι εν Πνεύματι. Και πάλι, το Άγιο Πνεύμα είναι ένα, ενώ τα κτίσματα είναι πολλά. Διότι οι άγγελοι είναι χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες· και οι φωστήρες πολλοί, και οι θρόνοι, και οι κυριότητες, και οι ουρανοί, και τα χερουβίμ, και τα σεραφίμ, και οι αρχάγγελοι πολλοί. Με απλά λόγια, τα κτίσματα δεν είναι ένα, αλλά όλα είναι πολλά και διάφορα. Εάν λοιπόν το Άγιο Πνεύμα είναι ένα, ενώ τα κτίσματα είναι πολλά, και οι άγγελοι πολλοί, ποια ομοιότητα υπάρχει μεταξύ του Πνεύματος και των γενητών πραγμάτων;

Και πάλι, το Πνεύμα είναι και ονομάζεται Πνεύμα αγιωσύνης και ανακαινίσεως· διότι γράφει ο Παύλος: «ο οποίος αναδείχθηκε Υιός Θεού με δύναμη, κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης, με την ανάσταση εκ νεκρών, του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας». Και πάλι λέει: «Αλλά αγιασθήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και με το Πνεύμα του Θεού μας». Επίσης, γράφοντας προς τον Τίτο έλεγε: «Όταν όμως φανερώθηκε η χρηστότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε όχι εξαιτίας των έργων δικαιοσύνης που κάναμε εμείς, αλλά κατά το δικό του έλεος, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε πάνω μας πλούσια διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη χάρη εκείνου, να γίνουμε κληρονόμοι της αιώνιας ζωής σύμφωνα με την ελπίδα μας». Τα κτίσματα, αντίθετα, είναι αυτά που αγιάζονται και ανακαινίζονται. Διότι, «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου», αναφέρει, «και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Αλλά και ο Παύλος λέει: «Διότι είναι αδύνατο εκείνοι που άπαξ φωτίστηκαν και γεύθηκαν την επουράνια δωρεά και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος». Επομένως, εκείνο που δεν αγιάζεται από κάποιον άλλο, ούτε μετέχει σε αγιασμό, αλλά είναι το ίδιο μεθεκτό, μέσα στο οποίο αγιάζονται όλα τα κτίσματα, πώς θα μπορούσε να είναι ένα από τα πάντα, όμοιο με εκείνα που μετέχουν σε αυτό; Διότι όσοι ισχυρίζονται κάτι τέτοιο αναγκάζονται να πουν ότι και ο Υιός, διά του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, είναι και αυτός ένα από τα πάντα.

Διότι, πάλι, και από αυτά θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι το Άγιο Πνεύμα είναι μεθεκτό και όχι μετέχον (διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε τα ίδια). «Διότι είναι αδύνατον», λέει, «εκείνοι που φωτίστηκαν μία φορά, και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος, και γεύτηκαν τον καλό λόγο του Θεού», και τα εξής. Οι άγγελοι, όμως, και τα άλλα κτίσματα είναι μετέχοντα αυτού του Πνεύματος· γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, αυτά μπορούν και να εκπέσουν από εκείνο στο οποίο μετείχαν. Το Πνεύμα όμως παραμένει πάντοτε το ίδιο· διότι δεν ανήκει σε εκείνα που μετέχουν, αλλά τα πάντα μετέχουν σε αυτό. Εάν λοιπόν αυτό είναι πάντοτε το ίδιο και μεθεκτό, ενώ τα κτίσματα είναι αυτά που μετέχουν σε αυτό, το Άγιο Πνεύμα δεν θα μπορούσε να είναι ούτε άγγελος, ούτε γενικώς κτίσμα, αλλά είναι ίδιον του Λόγου, από τον οποίο δίδεται και μετέχεται από τα κτίσματα. Διότι διαφορετικά έφτασε η ώρα να ονομάσουν αυτοί και τον Υιό κτίσμα, του οποίου όλοι εμείς έχουμε γίνει μέτοχοι εν τω Πνεύματι. Και πάλι, το Άγιο Πνεύμα είναι ένα, ενώ τα κτίσματα είναι πολλά. Διότι οι άγγελοι είναι χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες· και οι φωστήρες πολλοί, και θρόνοι, και κυριότητες, και ουρανοί, και χερουβίμ, και σεραφίμ, και αρχάγγελοι πολλοί· και, με απλά λόγια, τα κτίσματα δεν είναι ένα, αλλά όλα είναι πολλά και διάφορα. Εάν λοιπόν το μεν Άγιο Πνεύμα είναι ένα, τα δε κτίσματα πολλά, και οι άγγελοι πολλοί, ποια ομοιότητα υπάρχει μεταξύ του Πνεύματος και των γενητών;

Άγια δε είναι η πρώτη, και η έβδομη. Διότι άγιος ήταν για εμάς ο καιρός, κατά τον οποίο ο πρωτοπάτορας Αδάμ τηρούσε ακόμη την εντολή που του είχε δοθεί· άγιος όμως πάλι είναι και ο καιρός των εσχάτων. Διότι έχουμε αγιαστεί εν Χριστώ, έχοντας απαλλαγεί από τα εγκλήματα της αμαρτίας και έχοντας γίνει μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος. Επομένως, μέσω τύπου και σκιάς σχεδόν προαποστέλλει ο Μωυσής, δηλαδή η δύναμη των γραφών του Νόμου, τους πιο ευμαθείς και εκείνους που έχουν τρόπον τινά εκλεκτό τον νου, για την ακριβή εξερεύνηση αυτών που έχουν υποσχεθεί από τον Θεό.

Γι' αυτό και ο παλαιός νόμος τιμωρεί με θάνατο τον ασταθή στην πίστη, διότι λέει: «Εκείνος που προσφέρει θυσία σε θεούς θα εξολοθρευτεί, παρά μόνο εάν προσφέρει στον Κύριο». Επομένως, το να επαίρεται κανείς εναντίον της θείας δόξας, και το να επιχειρεί να αποδώσει αυτά που ταιριάζουν μόνο σε αυτήν σε όποιους θα επέλεγε, και να τα χαρίζει σε εκείνους που δεν είναι εκ φύσεως θεοί, αποτελεί το πιο αισχρό από τα νοσήματα, ή μάλλον θα αποτελούσε έγκλημα και καταδίκη της έσχατης ασέβειας. Είναι λοιπόν ανάγκη να έχει απαλλαγεί από τέτοια πράγματα εκείνος που είναι αληθινά γνήσιος και θεοφιλής, και όχι μόνο να καθαρίζει την καρδιά του, αλλά ούτε καν να προφέρει ποτέ με τη γλώσσα του το όνομα των ειδώλων. Διότι έχει γραφτεί ότι: «Και όνομα άλλων θεών δεν θα θυμηθείτε, ούτε να ακουστεί από το στόμα σας». Διότι όσα είναι αισχρό να τα γνωρίζει κανείς, δεν είναι αζήμιο και να τα λέει. Εκείνοι δε που έχουν επιλέξει να τιμούν παντού τη γνησιότητα στην πίστη, πρέπει να θυμούνται τον μακάριο Παύλο που γράφει τα εξής: «Διότι είναι αδύνατον εκείνους που άπαξ φωτίστηκαν, και γεύτηκαν τον καλό λόγο του Θεού και τις δυνάμεις του μέλλοντος αιώνος, και έπειτα εξέπεσαν, να τους ανακαινίσει κανείς πάλι σε μετάνοια.»

Αλλά ελεεί άπαξ, και τη δεύτερη φορά τιμωρεί; Σήμερα είναι πατέρας, και αύριο γίνεται ξένος; Σήμερα νιώθει στοργή, και αύριο από σκληρότητα δεν πράττει το ίδιο; Σήμερα είναι αγαθός, και αύριο σκληρός; Σήμερα παραχώρησε επειδή κολακεύτηκε, και αύριο που έγινε συνετός δεν θα ξεγελαστεί; Σε καμία περίπτωση! Δεν ισχύει αυτό που λες, άνθρωπε. Ο Θεός είναι αναλλοίωτος, άτρεπτος. Ο Παύλος λέει ότι είναι αμεταμέλητα τα χαρίσματα του Θεού. Και πώς Αυτός, που πρόσταξε να προσευχόμαστε λέγοντας «άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», μετάνιωσε για το ότι συγχωρεί; Μήπως στους κατηχουμένους είπε να προσεύχονται έτσι; Δεν είναι των πιστών προσευχή αυτή; Πώς λοιπόν λες ότι μετά το βάπτισμα δεν υπάρχει μετάνοια; Ναι, απαντάς, ο Παύλος λέει ότι είναι αδύνατον εκείνους που άπαξ φωτίστηκαν να τους ανακαινίζει κανείς πάλι σε μετάνοια, εφόσον ανασταυρώνουν τον Χριστό για τον εαυτό τους, και να γίνονται δεκτοί οι παραβάτες.

Ας εκθέσω, λοιπόν, με συντομία το νόημα της αίρεσης, για να μην επεκταθεί ο λόγος σε μακροσκελή διήγηση. Ο Παύλος δεν μίλησε για μετάνοια, αλλά για δεύτερο βάπτισμα, ότι δηλαδή είναι αδύνατον να βαπτιστεί ξανά αυτός που έχει βαπτιστεί στον Χριστό.

Επειδή ο ίδιος ο Απόστολος λέει: όσοι βαπτιστήκαμε στον Χριστό, στον θάνατό του βαπτιστήκαμε. Επομένως, για το βάπτισμα είπε ότι είναι αδύνατον εκείνοι που έπεσαν να σταυρώσουν ξανά τον Χριστό· δηλαδή να αναβαπτιστούν. Ένας είναι ο σταυρός· ένα είναι, λέει, και το βάπτισμα. Εάν υπάρχει δεύτερος σταυρός, υπάρχει και δεύτερο βάπτισμα.

«Πέτρε, με αγαπάς, Πέτρε;» και λέει «ποίμαινε τα πρόβατά μου». 2. Τους οδηγεί όμως σε πλάνη το ρητό του αποστόλου που λέει: «Διότι είναι αδύνατον εκείνοι που άπαξ φωτίστηκαν και γεύθηκαν τον καλό λόγο του Θεού και τις δυνάμεις του μέλλοντος αιώνος και έπειτα εξέπεσαν, να ανακαινισθούν και πάλι σε μετάνοια, εφόσον ανασταυρώνουν για τον εαυτό τους τον Υιό του Θεού και Τον εκθέτουν σε δημόσια διαπόμπευση. Επειδή η γη, η οποία ήπιε πολλές φορές τη βροχή που έρχεται πάνω της και παράγει βλάστηση χρήσιμη σε εκείνους για τους οποίους και καλλιεργείται, λαμβάνει ευλογία· εάν όμως βγάζει αγκάθια και τριβόλους, είναι αδόκιμη και βρίσκεται κοντά σε κατάρα, και το τέλος της είναι η καύση». Και διότι, πράγματι, εκείνους που άπαξ ανακαινίσθηκαν και έπεσαν, είναι αδύνατον να τους ανακαινίσει κανείς πάλι. Διότι ούτε ο Χριστός πρόκειται να γεννηθεί ξανά, για να σταυρωθεί υπέρ ημών, ούτε μπορεί κάποιος να ανασταυρώσει τον Υιό του Θεού, ο Οποίος δεν πρόκειται πλέον να σταυρωθεί, ούτε μπορεί κανείς να λάβει δεύτερο λουτρό [βαπτίσματος]· διότι ένα είναι το βάπτισμα και ένας ο ανακαινισμός. Αλλά αμέσως ο άγιος απόστολος επιφέρει τη θεραπεία αυτών, ιατρεύοντας την Εκκλησία και φροντίζοντας τα μέλη της, και λέει: «Έχουμε όμως πεισθεί για εσάς, αγαπητοί, για τα καλύτερα και αυτά που οδηγούν στη σωτηρία, αν και μιλάμε κατ' αυτόν τον τρόπο. Διότι ο Θεός δεν είναι άδικος, ώστε να λησμονήσει το αγαθό σας έργο».

Βλέπεις πώς, αν και το θείο υπάρχει μέσα σε όλα και μετέχεται από όλα, εντούτοις μόνο στους αγίους υπάρχει και μόνο από αυτούς μετέχεται κυρίως; Και τόσο βέβαιο και αληθινό είναι αυτό, ώστε, όπως ακριβώς, ενώ υπάρχουν και ονομάζονται πολλοί θεοί, για εμάς ένας είναι ο αληθινός Θεός, και όπως, ενώ υπάρχουν και ονομάζονται πολλοί υιοί του Θεού, ένας κηρύσσεται για εμάς αληθινός υιός του Θεού, γι' αυτό και είναι μονογενής, έτσι, ενώ πολλοί, ή μάλλον όλοι, μετέχουν στον Θεό, μόνο οι άγιοι λέγονται μέτοχοι του Θεού και μέτοχοι του Χριστού. «Διότι είναι αδύνατον», λέει ο Παύλος, «εκείνοι που φωτίστηκαν μία φορά και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος», προφανώς επειδή προηγουμένως δεν μετείχαν.

Διότι τόσο πολύ απέχει από το να είναι κτίσμα εκείνο που είναι μεθεκτό και όχι μετέχον, ώστε και ο μέγας στη θεολογία Γρηγόριος να το αναφέρει αυτό σε ύμνο προς το θείο Πνεύμα, λέγοντας ότι το Άγιο Πνεύμα είναι μεταληπτό, όχι μεταληπτικό· και ο μέγας Αθανάσιος, από αυτό ακριβώς, να αποδεικνύει το άκτιστο αυτού, γράφοντας: «Και πάλι, και από αυτά θα μπορούσε κανείς να δει ότι το Άγιο Πνεύμα είναι μεθεκτό και όχι μετέχον —διότι δεν πρέπει να διστάζει κανείς να λέει τα ίδια—· “διότι είναι αδύνατον”, λέγει, “εκείνοι που μία φορά φωτίσθηκαν, και γεύθηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι Αγίου Πνεύματος, και γεύθηκαν τον καλό λόγο του Θεού”. Αν λοιπόν οι άγγελοι και τα άλλα κτίσματα είναι μετέχοντα αυτού του Πνεύματος —διότι γι’ αυτό εκείνα μπορούν και να εκπέσουν από εκείνο στο οποίο μετέσχαν, ενώ το Πνεύμα είναι πάντοτε το ίδιο και μεθεκτό, τα δε κτίσματα είναι μετέχοντα αυτού—, τότε το Άγιο Πνεύμα δεν θα ήταν ούτε άγγελος ούτε γενικώς κτίσμα. Το Άγιο Πνεύμα είναι μεθεκτό κατά τις ενέργειες, όχι όμως κατά την ουσία».

Ότι λοιπόν το ίδιο το Άγιο Πνεύμα είναι αυτό που δίνεται και λαμβάνεται, κανείς πλέον δεν θα το αρνηθεί, εφόσον έχει επιλέξει να μαθητεύει υπό τον Διδάσκαλο που μίλησε μέσω των προφητών και σε εκείνους που απεστάλησαν να μαθητεύσουν όλα τα έθνη, καθώς και στον ίδιο που το έστειλε. Ότι δε αυτό το ίδιο μετέχεται επίσης από τους αξίους, δεν θα το αμφισβητήσει κανείς, ακούγοντας με πίστη ότι δίνεται σε αυτούς και λαμβάνεται από αυτούς, διότι αλλιώς δεν θα μπορούσε ούτε να λαμβάνεται ούτε να μετέχεται. Ας το βεβαιώσει όμως αυτό και ο Παύλος: «Διότι είναι αδύνατον», λέει, «αυτοί που άπαξ φωτίστηκαν, και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος». Και ότι δίνεται και μετέχεται με διαφορετικούς τρόπους και όχι από όλα τα κτιστά όντα, θα το παραστήσει ο ερμηνευτής της ουράνιας ιεραρχίας, Διονύσιος, λέγοντας: «η ανομοιότητα των νοερών όψεων καθιστά την υπερπλήρη φωτοδοσία της πατρικής αγαθότητας ή εντελώς αμέθεκτη και αμετάδοτη εξαιτίας της αντίστασής τους, ή καθιστά τις μετοχές διάφορες, μικρές ή μεγάλες, αμυδρές ή φωτεινές, από τη μία, απλή, πάντοτε αναλλοίωτη και άπειρα εκτεινόμενη πηγαία ακτίνα».

Σφάλλετε, λέγει, νομίζοντας αυτά. Διότι είναι αδύνατον εκείνοι που φωτίσθηκαν μία φορά, και γεύθηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος, και γεύθηκαν τον καλό λόγο του Θεού και τις δυνάμεις του μέλλοντος αιώνος, και έπειτα εξέπεσαν, να ανακαινισθούν και πάλι προς μετάνοια, εφόσον ανασταυρώνουν για τον εαυτό τους τον Υιό του Θεού και τον εκθέτουν σε δημόσιο εξευτελισμό. Και δες πώς αρχίζει με τρόπο που προκαλεί εντροπή και έχει χαρακτήρα απαγορευτικό: «Αδύνατον», λέγει· δηλαδή, μην προσδοκάς πλέον αυτό που δεν είναι δυνατόν. Διότι δεν είπε: «Δεν πρέπει», ούτε «δεν συμφέρει», ούτε «δεν επιτρέπεται», αλλά: «Αδύνατον»· ώστε να σας εμβάλει σε απόγνωση, εάν πράγματι φωτισθήκατε μία φορά.

γ΄. Έπειτα προσθέτει: Και αφού γεύθηκαν την επουράνια δωρεά· δηλαδή, την άφεση. Και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος, και γεύθηκαν τον καλό λόγο του Θεού. Εδώ εννοεί τη διδασκαλία. Και τις δυνάμεις του μέλλοντος αιώνος. Ποιες δυνάμεις εννοείς;

Διότι δεν είπε: «Είναι αδύνατον να ανακαινισθούν εις μετάνοιαν», και εσιώπησε· αλλά, αφού είπε το «Αδύνατον», πρόσθεσε: «Ανασταυρώνοντας». Το να ανακαινισθούν· δηλαδή, το να γίνουν καινούργιοι. Διότι το να κάνει κάποιον καινούργιο, είναι έργο που ανήκει αποκλειστικά στο λουτρό του Βαπτίσματος. Διότι λέγει: «Θα ανακαινιστεί σαν του αετού η νεότητά σου».

Αλλά, εάν θέλετε, ας συζητήσουμε πρώτα για την ονομασία αυτού του μυστικού καθαρμού. Διότι δεν υπάρχει ένα μόνο όνομα για αυτόν, αλλά πολλά και ποικίλα· επειδή το καθαρτήριο αυτό μέσο ονομάζεται λουτρό παλιγγενεσίας· διότι «μας έσωσε», λέει, «διά λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος». Ονομάζεται επίσης και φώτισμα, και έτσι το ονόμασε πάλι ο Παύλος: «Να θυμάστε τις προηγούμενες ημέρες, κατά τις οποίες, αφού φωτισθήκατε, υπομείνατε μεγάλο αγώνα παθημάτων»· και πάλι: «Διότι είναι αδύνατον εκείνους που άπαξ φωτίσθηκαν και γεύθηκαν την επουράνια δωρεά, και έπειτα εξέπεσαν, να τους ανακαινίσει κανείς πάλι εις μετάνοιαν».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤʹ. «Γι' αυτό, αφήνοντας τον αρχικό λόγο για τον Χριστό, ας προχωρήσουμε προς την τελειότητα, χωρίς να βάζουμε πάλι θεμέλιο μετάνοιας από νεκρά έργα και πίστης στον Θεό, διδαχής περί βαπτισμών,» «Αρχή» ονομάζει το θεμέλιο της πίστης· «τελειότητα» δε, την εποικοδόμηση μέσω των αγαθών έργων. «και επιθέσεως των χειρών, αναστάσεως των νεκρών και αιώνιας κρίσης. Και αυτό θα το κάνουμε, εάν βέβαια το επιτρέπει ο Θεός. Διότι είναι αδύνατον αυτούς που άπαξ φωτίστηκαν,» Διότι με αυτόν τον τρόπο λάμβαναν το Πνεύμα. «και γεύθηκαν την επουράνια δωρεά.» Δηλαδή, την άφεση των αμαρτιών. «Και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος.» Το οποίο έχουμε μέσω του χαρίσματος. «Και γεύθηκαν τον καλό λόγο του Θεού.» Τη διδασκαλία της ομολογίας. «Καθώς και τις δυνάμεις του μέλλοντος αιώνος, και ύστερα παρέπεσαν πάλι.» Αυτό το λέει επειδή οι βαπτιζόμενοι επιτελούσαν θαύματα. Διότι τότε οι βαπτιζόμενοι λάμβαναν χαρίσματα, ώστε να ενεργούν δυνάμεις. «Να ανακαινίζονται σε μετάνοια.» Δηλαδή, διαμέσου της μετάνοιας. Και αυτό το λέει όχι με την έννοια ότι έχει απορριφθεί η μετάνοια· μη γένοιτο· αλλά επειδή δεν είναι δυνατή η ανακαίνιση μέσω του λουτρού (του Βαπτίσματος). Γι' αυτό δεν είπε «είναι αδύνατον να ανακαινισθούν σε μετάνοια» και σιώπησε, αλλά πρόσθεσε το πώς είναι αδύνατον: να ανακαινιστούν «ανασταυρώνοντας», δηλαδή να γίνουν καινούργιοι. Διότι το να κάνει κάποιον καινούργιο ανήκει αποκλειστικά στο λουτρό. Διότι, «θα ανακαινιστεί η νεότητά σου σαν του αετού». «

Όπως, λοιπόν, μία φορά συντελέστηκε ο θάνατος του Κυρίου, έτσι και μία φορά πρέπει να βαπτιζόμαστε, και να βαπτιζόμαστε σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδασκόμενοι την ομολογία προς τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Όσοι, λοιπόν, αφού βαπτίστηκαν στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος και διδάχθηκαν τη μία φύση σε τρεις υποστάσεις της θεότητας, αναβαπτίζονται πάλι, αυτοί ανασταυρώνουν τον Χριστό, όπως λέει ο θείος απόστολος: «Διότι είναι αδύνατον αυτούς που μία φορά φωτίστηκαν» και τα εξής, «να τους ανακαινίσουν πάλι σε μετάνοια, εφόσον ανασταυρώνουν για τους εαυτούς τους τον Χριστό και τον διαπομπεύουν». Όσοι όμως δεν βαπτίστηκαν στο όνομα της Αγίας Τριάδας, αυτοί πρέπει να αναβαπτίζονται. Διότι, αν και ο απόστολος λέει ότι «βαπτιστήκαμε στον Χριστό» και «στον θάνατό του», δεν εννοεί ότι με αυτόν τον τρόπο πρέπει να γίνεται η επίκληση του βαπτίσματος, αλλά ότι το βάπτισμα είναι τύπος του θανάτου του Χριστού· διότι μέσα από τις τρεις καταδύσεις το βάπτισμα συμβολίζει τις τρεις ημέρες της ταφής του Κυρίου. Το να βαπτιστούμε, λοιπόν, στον Χριστό, σημαίνει ότι βαπτιζόμαστε πιστεύοντας σε αυτόν. Αλλά είναι αδύνατον να πιστέψει κανείς στον Χριστό, εάν δεν έχει διδαχθεί την ομολογία πίστεως στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα.

ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. — Περί βαπτίσματος και της προφητείας για το θείο λουτρό. «Προσέλθετε σε αυτόν και φωτιστείτε, και τα πρόσωπά σας δεν πρόκειται να ντροπιαστούν.» «Οι διψασμένοι, πορευτείτε προς το νερό, και όσοι δεν έχετε χρήματα, πηγαίνετε, αγοράστε και πιείτε κρασί χωρίς χρήματα και χωρίς αντίτιμο.» «Αντλήστε νερό με χαρά από τις πηγές της σωτηρίας.» «Λουστείτε, γίνετε καθαροί.» «Ελάτε σε εμένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω.» «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω: εάν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και Πνεύμα, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού.» «Στις ημέρες του Νώε, όταν κατασκευαζόταν η κιβωτός, στην οποία λίγες, δηλαδή οκτώ, ψυχές διασώθηκαν μέσα από το νερό. Το αντίτυπο αυτού, το βάπτισμα, σώζει και εμάς τώρα, το οποίο δεν είναι η αποβολή του ρύπου της σάρκας, αλλά το αίτημα μιας αγαθής συνείδησης προς τον Θεό, δια της αναστάσεως του Ιησού Χριστού.» «Είναι αδύνατον αυτούς που φωτίστηκαν μία φορά, και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος, και γεύτηκαν τον καλό λόγο του Θεού και τις δυνάμεις του μελλοντικού αιώνα, και ύστερα ξέπεσαν, να τους ανακαινίσει κανείς πάλι προς μετάνοια, εφόσον σταυρώνουν ξανά μέσα τους τον Υιό του Θεού και τον διαπομπεύουν.» Καιρός βαπτίσματος είναι ολόκληρος ο βίος των ανθρώπων.

Και, «ότι στέκεστε σταθεροί σε ένα Πνεύμα, με μία ψυχή, αγωνιζόμενοι μαζί για την πίστη του Ευαγγελίου». Και, «διότι εμείς είμαστε η περιτομή, εμείς που λατρεύουμε με το Πνεύμα του Θεού, και καυχιόμαστε για τον Χριστό Ιησού». Και στην πρώτη προς Θεσσαλονικείς: «διότι το ευαγγέλιό μας δεν παραδόθηκε σε εσάς μόνο με λόγια, αλλά και με δύναμη και με Άγιο Πνεύμα· επομένως, αυτός που αθετεί δεν αθετεί άνθρωπο, αλλά τον Θεό, ο Οποίος και μας δίνει το Άγιο Πνεύμα Του». Και στην προς Τιμόθεον: «το δε Πνεύμα λέει ρητώς, ότι στους έσχατους καιρούς μερικοί θα αποστατήσουν από την πίστη». Και στη δεύτερη προς Τίτον: «φύλαξε την καλή παρακαταθήκη δια του Αγίου Πνεύματος που ενοικεί μέσα μας». Και στην προς Εβραίους: «γι' αυτό, όπως λέει το Άγιο Πνεύμα, σήμερα εάν ακούσετε τη φωνή Του». Και, «διότι είναι αδύνατον εκείνοι που άπαξ φωτίστηκαν, και γεύθηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος, και γεύθηκαν τον καλό λόγο του Θεού». Και, «με αυτό δήλωνε το Άγιο Πνεύμα, ότι δεν έχει ακόμη φανερωθεί η οδός των Αγίων». Και, «πόσο χειρότερης τιμωρίας νομίζετε ότι θα κριθεί άξιος εκείνος που καταπάτησε τον Υιό του Θεού, και θεώρησε κοινό το αίμα της διαθήκης με το οποίο αγιάστηκε, και εξύβρισε το Πνεύμα της χάριτος;». Αυτά, λοιπόν, εκθέτει διεξοδικά ο μακάριος Παύλος στις προαναφερθείσες Επιστολές.

Διότι σε αυτούς μεν που αρχίζουν τον βίο της ευσέβειας γίνεται εισαγωγή, στους μέσους προκοπή, και στους τέλειους παρέχεται βεβαίωση μέσω αυτών, χωρίς να ανακόπτονται ούτε από τους χρόνους ούτε από τις δικαιολογίες, παρά μόνο από την κακοπιστία που προέρχεται από την άγνοια. Και αυτό συμβαίνει σε εκείνον που εύκολα ρέπει προς τις ηδονές, και με την πρόφαση της απελπισίας γίνεται φιλήδονος, και υιοθετεί το φρόνημα των Ναυατιανών, και απορρίπτει τη μετάνοια. Αυτοί στηρίζονται στον Απόστολο όταν απευθύνεται προς τους Εβραίους, μιλώντας για αυτούς που εκουσίως αμαρτάνουν και καθημερινά βαπτίζονται: «Ας μην καταβάλλουμε πάλι θεμέλιο μετανοίας από τα νεκρά έργα και πίστεως στον Θεό, διδαχής περί βαπτισμών.» Αυτό όμως το είπε, όχι επειδή απορρίπτει τη μετάνοια —μη γένοιτο— όπως ισχυρίζονται εκείνοι, αλλά διδάσκοντας ότι σε κάθε εργασία μετανοίας ένα είναι το θεμέλιο: το ένα βάπτισμα εν Χριστώ, ώστε να μην βαπτίζονται καθημερινά όσοι από την περιτομή έχουν πιστέψει. Και προσθέτει: «Διότι είναι αδύνατον, εκείνοι που άπαξ φωτίστηκαν, και γεύθηκαν την επουράνια δωρεά και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος και γεύθηκαν το καλό ρήμα του Θεού και τις δυνάμεις του μέλλοντος αιώνος, και παραστράτησαν, να ανακαινιστούν πάλι εις μετάνοιαν», αναγνωρίζοντας ότι υπάρχει ένας ανακαινισμός και ότι το άγιο βάπτισμα είναι το θεμέλιο που προηγείται κάθε μετανοίας. Και λίγο μετά προσθέτει: «Διότι, εάν αμαρτάνουμε εκουσίως μετά τη λήψη της επιγνώσεως της αλήθειας, δεν απομένει πλέον θυσία για τις αμαρτίες.»

Σταυρώνοντας ξανά για τον εαυτό τους τον Υιό του Θεού και διαπομπεύοντάς τον, εφόσον κάποτε φωτίστηκαν άπαξ, και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος. Έτσι, λοιπόν, έχοντας ανάγκη από άλλη μύηση, θα χρειαστούν και άλλο χρίσμα ή χειροτονία, αφού αρνήθηκαν οριστικά και απέβαλαν τα προηγούμενα. Διότι, πώς θα μπορούσαν να μεταδώσουν μια μύηση την οποία οι ίδιοι με κανέναν τρόπο δεν διέσωσαν; Ή πώς αυτοί, οι οποίοι ουσιαστικά καθαίρεσαν τους εαυτούς τους, θα επιχειρούσαν να βαπτίζουν ή να διδάσκουν δογματικά; Από πού θα αντλούσε το δόγμα και το βάπτισμά τους το ευπρόσδεκτο ή το αξιόπιστο;

Ερμηνεία. Ένα Βάπτισμα έχει παραδοθεί σε εμάς τους Ορθόδοξους Χριστιανούς, τόσο από τον Κύριό μας όσο και από τους θείους Αποστόλους και τους αγίους Πατέρες, επειδή ένας υπήρξε ο σταυρός και ο θάνατος του Κυρίου, στον τύπο των οποίων τελείται το βάπτισμα. Γι' αυτό, ο παρών Αποστολικός Κανόνας ορίζει ότι όποιος Επίσκοπος ή Πρεσβύτερος βαπτίσει δεύτερη φορά και από την αρχή, σαν να ήταν εντελώς αβάπτιστος, εκείνον που βαπτίστηκε αληθινά σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου, των Αποστόλων και των θείων Πατέρων, απαράλλακτα δηλαδή όπως βαπτίζονται οι ορθόδοξοι Χριστιανοί, αυτός ας καθαιρείται. Διότι με αυτόν τον δεύτερο αναβαπτισμό, ανασταυρώνει και διαπομπεύει τον Υιό του Θεού, πράγμα το οποίο είναι αδύνατον, όπως λέει ο Παύλος, και επαναλαμβάνει τον θάνατο του Κυρίου, επί του οποίου ο θάνατος δεν έχει πλέον κυριότητα, κατά τον ίδιο τον Παύλο.

Ότι προβάλλουν, λέει, οι οπαδοί του Ναυάτου το αποστολικό ρητό που αναφέρει: «Είναι αδύνατον εκείνους που άπαξ φωτίστηκαν, και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος και γεύτηκαν τον καλό λόγο του Θεού και έπειτα παραστράτησαν, να τους ανακαινίσει κανείς πάλι σε μετάνοια» και τα εξής. Αυτό δε, λέει, ότι το γράφει προς Εβραίους που έχουν πιστέψει είναι φανερό από τα ίδια τα ρητά της επιστολής· πλην όμως οι περισσότεροι από τους Ιουδαίους που είχαν πιστέψει τότε, ενώ προσέρχονταν στον Χριστό, τηρούσαν και τις περισσότερες νομικές και ιουδαϊκές διατάξεις, γι' αυτό και χρησιμοποιούσαν διάφορα βαπτίσματα.

Λέει, δηλαδή, ότι οι οπαδοί του Ναυάτου, αντικρούοντας την ερμηνεία του προαναφερθέντος ρητού σχετικά με εκείνους που επιζητούν δεύτερο βάπτισμα, ισχυρίζονται ότι αυτό δεν έχει ειπωθεί για δεύτερο βάπτισμα. Διότι, λένε, είπε ότι είναι αδύνατον εκείνοι που άπαξ φωτίστηκαν και έπεσαν να ανακαινιστούν εις μετάνοιαν, και όχι εις βάπτισμα. Το βάπτισμα και η μετάνοια διαφέρουν πλήρως μεταξύ τους. Διότι το πρώτο είναι δωρεά και χάρη και άφεση των αμαρτιών χωρίς κόπο, ενώ η μετάνοια επιτελεί το δικό της έργο με κόπο, δάκρυα και έλεος. Έτσι, λοιπόν, ισχυρίζονται εκείνοι, προσθέτοντας ότι πουθενά δεν βρίσκουμε το βάπτισμα να ονομάζεται μετάνοια. Αυτός, όμως, απαντά ότι, αν και υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ βαπτίσματος και μετανοίας, εντούτοις αποδεικνύεται ότι και πριν από το βάπτισμα και μετά το βάπτισμα χρησιμοποιείται ο όρος της μετανοίας. Διότι εάν κάποιος δεν αποταχθεί τον προηγούμενο βίο του και δεν θέσει προ οφθαλμών του έναν τρόπο ζωής που αρμόζει στον πιστό, και έτσι προσέλθει στο βάπτισμα, μάταια προσέρχεται, έχοντας αμετανόητη στάση για τις προηγούμενες κακές του πράξεις και μη δείχνοντας κανένα ενδιαφέρον για την επιστροφή του σε έναν καλύτερο βίο. Έτσι, λοιπόν, αν και η μετάνοια είναι κάτι διαφορετικό, εντούτοις έχει θέση να νοείται τόσο πριν από το βάπτισμα όσο και μετά το βάπτισμα.