Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 9:13

Και στους Θεσσαλονικείς βεβαιώνει: «Επομένως, εκείνος που τα αθετεί αυτά δεν αθετεί άνθρωπο, αλλά τον Θεό, ο οποίος σας δίνει το Άγιο Πνεύμα του»· και προς τους Εβραίους ως εξής: «Δηλώνοντας το Άγιο Πνεύμα ότι δεν έχει ακόμη φανερωθεί η οδός των Αγίων, εφόσον εξακολουθεί να υφίσταται η πρώτη σκηνή»· και πάλι: «Πόσο χειρότερης τιμωρίας νομίζετε ότι θα κριθεί άξιος εκείνος που καταπάτησε τον Υιό του Θεού, και θεώρησε κοινό το αίμα της Διαθήκης με το οποίο αγιάστηκε, και ύβρισε το Πνεύμα της χάριτος;» Και πάλι: «Διότι, εάν το αίμα των ταύρων και των τράγων, και η στάχτη της δαμαλίδας που ραντίζει τους μολυσμένους τούς αγιάζει ως προς την καθαρότητα της σάρκας, πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού, ο οποίος διαμέσου του αιωνίου Πνεύματος πρόσφερε τον εαυτό του άμωμο στον Θεό, θα καθαρίσει τη συνείδησή μας από τα νεκρά έργα;» Και προς τους Θεσσαλονικείς επίσης: «Και τότε θα αποκαλυφθεί ο άνομος, τον οποίο ο Κύριος Ιησούς θα εξολοθρεύσει με το Πνεύμα του στόματός του, και θα τον καταργήσει με την επιφάνεια της παρουσίας του». Ιδού πώς γνωρίζεται το Άγιο Πνεύμα σε όλη τη θεία Γραφή. Τι ανάλογο λοιπόν παρατηρήσατε εσείς στον προφήτη; Διότι η λέξη «πνεύμα» που αναφέρεται τώρα από τον προφήτη δεν έχει ούτε καν το οριστικό άρθρο, ώστε να έχετε τουλάχιστον κάποια πρόφαση.

Και στους Θεσσαλονικείς βεβαιώνει: «Επομένως, εκείνος που αθετεί, δεν αθετεί άνθρωπο, αλλά τον Θεό, ο οποίος σας δίνει το Άγιο Πνεύμα Του»· και προς τους Εβραίους λέει τα εξής: «Καθώς το Άγιο Πνεύμα δηλώνει ότι δεν έχει φανερωθεί ακόμη η οδός των Αγίων, εφόσον υφίσταται ακόμη η πρώτη σκηνή»· και πάλι: «Πόσο χειρότερης τιμωρίας νομίζετε ότι θα κριθεί άξιος εκείνος που καταπάτησε τον Υιό του Θεού, και θεώρησε κοινό το αίμα της Διαθήκης με το οποίο αγιάστηκε, και εξύβρισε το Πνεύμα της χάριτος;» Και πάλι: «Διότι, αν το αίμα ταύρων και τράγων, και η στάχτη της δαμαλίδας που ραντίζει τους μολυσμένους, τους αγιάζει ως προς την καθαρότητα της σάρκας· πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού, ο οποίος διαμέσου του αιωνίου Πνεύματος πρόσφερε τον εαυτό Του άμωμο στον Θεό, θα καθαρίσει τη συνείδησή μας από νεκρά έργα;» Και προς τους Θεσσαλονικείς επίσης: «Και τότε θα αποκαλυφθεί ο άνομος, τον οποίο ο Κύριος Ιησούς θα εξολοθρεύσει με το Πνεύμα του στόματός Του, και θα τον καταργήσει με την επιφάνεια της παρουσίας Του.» Ιδού πώς το Άγιο Πνεύμα γίνεται γνωστό σε όλη τη θεία Γραφή. Τι παρόμοιο λοιπόν είδατε εσείς στον προφήτη; Διότι η λέξη «πνεύμα» που αναφέρεται τώρα από τον προφήτη δεν έχει ούτε καν το οριστικό άρθρο, ώστε να έχετε έστω και κάποια πρόφαση.

Έτσι λοιπόν, ισχύουν και τα δύο, και ο νόμος του Μωυσή, και η εισαγωγή του ανώτερου. Αποβάλλονται επομένως οι προερχόμενοι από το σπέρμα του Ααρών, για να εισέλθει στη θέση τους εκείνος που είναι κατά την τάξη του Μελχισεδέκ. Δεν υπάρχουν πλέον οι θυσίες του ενδελεχισμού· δεν υπάρχουν πλέον εκείνες της ημέρας του εξιλασμού· δεν υπάρχει πλέον η στάχτη της δαμάλεως που καθαρίζει τους μολυσμένους. Διότι μία είναι η θυσία, ο Χριστός, και η κατ’ αυτόν νέκρωση των Αγίων· ένας είναι ο ραντισμός, το λουτρό της παλιγγενεσίας· ένα είναι το λυτήριο της αμαρτίας, το αίμα που χύθηκε υπέρ της σωτηρίας του κόσμου.

Διότι, λέει, είδα «τον Κύριο Σαβαώθ καθήμενο επί θρόνου υψηλού και επηρμένου». Και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, και δοξολογούσαν τον Κύριο που βρισκόταν στον θρόνο, απλώνοντας τις φτερούγες τους. Έτσι είχαν τοποθετηθεί και στην Αγία Σκηνή, ώστε να επισκιάζουν με τις φτερούγες τους το ιλαστήριο. Αν μάλιστα τα χερουβίμ που ήταν κατασκευασμένα από χρυσό είχαν φωνή και λόγο, θα δοξολογούσαν ως Κύριο Σαβαώθ τον Μονογενή Υιό, ο οποίος εκ φύσεως προέρχεται από τον Θεό Πατέρα και φανερώθηκε με μορφή δούλου. <Και τα οποία μαζί με τους διάφορους καθαρμούς και τα δικαιώματα της σαρκός επιβάλλονταν μέχρι τον καιρό της διορθώσεως.> Ο νόμος δεν τελειοποίησε κανέναν κατά τη συνείδηση, αλλά μάλλον εισήγαγε διδασκαλίες περί καθαρμών και αφηγήσεις περί ραντισμών «για την καθαρότητα της σαρκός». Διότι ως αυτό το σημείο μόλις που φτάνει η δύναμη της νομικής ιερωσύνης. Επειδή, αν κάποιος άγγιζε νεκρό ή λεπρό, ή αν πάθαινε γονόρροια, έπρεπε να πλυθεί, και έτσι εθεωρείτο ότι καθαρίζεται. Αυτά όμως ήταν δικαιώματα της σαρκός, δηλαδή σαρκικές εντολές, οι οποίες δικαίωναν σαρκικά αυτούς που κατά σάρκα θεωρούνταν ακάθαρτοι. — Ότι βέβαια ο Θεός δεν επέτρεπε στους εξ αίματος Ισραηλίτες να παραμένουν ασύνετα προσκολλημένοι στις κατά τον νόμο σκιές, θα το γνωρίσουμε από τα ίδια τα ιερά γράμματα. Διότι πρόσταξε μεν να θυσιάζεται ο αμνός ως τύπος του Χριστού, αλλά να τον τρώνε ντυμένοι σαν οδοιπόροι, σημαίνοντας ότι αυτά που ανήκουν στους τύπους δεν θα παραμείνουν για πάντα, αλλά τρόπον τινά θα σπεύσουν προς την αλήθεια. <Και ύβρισε το Πνεύμα της χάριτος.> Όπως ακριβώς ο στρατιώτης που ρίπτει την ασπίδα και αποφεύγει τη μάχη δεν πρέπει να τιμάται με δεύτερα στρατιωτικά διακριτικά, αλλά να τιμωρείται αμέσως και να δίνει λόγο για τη δειλία του, κατά τον ίδιο τρόπο, νομίζω, αυτοί που υβρίζουν μια τόσο σεπτή και αξιοθαύμαστη χάρη δεν πρέπει να τιμώνται με δεύτερη δωρεά του Πνεύματος, αφού αθετήθηκε η πρώτη, αλλά πρέπει πλέον να υπόκεινται σε τιμωρίες. Διότι «η δική τους απιστία δεν θα καταργήσει την πίστη του Θεού», ούτε, επειδή κάποιοι καταφρόνησαν οπισθοχωρώντας, θα θεωρήσουμε ότι η θεία χάρη είναι αβέβαιη. Απεναντίας, ο Κριτής των όλων θα επιβάλει τιμωρίες σε αυτούς που δεν διστάζουν να διολισθήσουν σε τέτοια ασέβεια, ώστε να καταπατήσουν τον Υιό του Θεού και να υβρίσουν το Πνεύμα της χάριτος, εν τω οποίω αγιάστηκαν και έγιναν κοινωνοί της θείας φύσεως. <Η οποία έχει μεγάλη μισθαποδοσία.> Διότι με την υπομονή και με το να μην αποκάμνουν εύκολα στην εκπλήρωση των εξαίρετων κατορθωμάτων, αλλά να διψούν πάντοτε και να είναι αχόρταγοι και να επιθυμούν απλήστως κάθε αγαθό έργο, και να συσσωρεύουν για τον εαυτό τους την επιδοκιμασία από τις πράξεις τους, έχοντας τέτοια προθυμία σαν κι αυτή που έχουν οι εραστές του πλούτου, για τους οποίους έχει γραφτεί: «Εκείνος που αγαπά το ασήμι δεν θα χορτάσει ασήμι». Εάν λοιπόν εκείνους δεν τους χορταίνουν τα γήινα, τα πρόσκαιρα και τα φθαρτά, πώς δεν είναι αναγκαίο να έχουμε εμείς θερμότερες επιθυμίες, ώστε να κερδίσουμε τα δώρα του Θεού, τα οποία εκτείνονται σε ατελεύτητους αιώνες και προσφέρουν ατέρμονη ευφροσύνη; <Με την πίστη κατανοούμε ότι οι αιώνες καταρτίστηκαν με τον λόγο του Θεού, έτσι ώστε αυτά που βλέπονται να μην έχουν γίνει από φαινόμενα πράγματα.> Μέγα λοιπόν και εξαίρετο αγαθό είναι η πίστη. Διότι παρέχει πλουσιοπάροχα την αποβολή των αμαρτιών, την κάθαρση από κάθε ρύπο. Είναι επίσης πρόξενος της νυμφικής ενώσεως με τον Θεό, και οδός προς τον αγιασμό και την υιοθεσία, και με μια λέξη η προξενήτρα κάθε αγαθού. Έτσι έγιναν ευδόκιμοι οι πατέρες, έτσι απέκτησαν λαμπρή και ξακουστή δόξα. Πολλοί δε υπερίσχυσαν και αυτού του θανάτου, και στεφανώθηκαν με το αμάραντο στεφάνι της δόξης. <Με την πίστη ο Νώε, αφού χρηματίστηκε από τον Θεό για εκείνα που δεν φαίνονταν ακόμη, έδειξε ευλάβεια και κατασκεύασε κιβωτό για τη σωτηρία του οίκου του.> Επειδή λοιπόν ολόκληρη η γη είχε διαφθείρει την οδό της, όπως είναι γεγραμμένο, και η καρδιά του ανθρώπου ρέπει «προς τα πονηρά από τη νεότητά του», ο Θεός επέφερε κατακλυσμό σε ολόκληρη τη γη, σαν να αναδημιουργούσε έναν κήπο που είχε γεμίσει άγρια βλάστηση και είχε χερσωθεί, διατηρώντας σε αυτόν ένα ευγενές φυτό, τον πανάριστο Νώε, ώστε από αυτόν να σωθεί και πάλι πάνω στη γη το ανθρώπινο γένος, αναστοιχειούμενο τρόπον τινά σε μια νέα αρχή.

Ο τύπος του νόμου είναι εκείνα που εκπληρώνονταν ακόμη σαν σε σκιές. Το δε πνεύμα είναι η δύναμη της εν Χριστώ λατρείας, η οποία καθιστά πνευματικούς αυτούς που την προσεγγίζουν μέσω της πίστεως. Και όσο κατώτερος είναι ο τύπος από την αλήθεια, τόσο νομίζω υπολείπονται αυτοί που τον διακονούν από εκείνους που ιερουργούν την αλήθεια. Διότι ο Χριστός μας ραντίζει με το δικό του αίμα, και όχι μόνο για «την καθαρότητα της σάρκας», όπως ακριβώς έκαναν τα προστάγματα του νόμου, αλλά μάλλον καθαρίζει και «τη συνείδησή μας από νεκρά έργα», και μας απαλλάσσει από το αμάρτημα. Χαρίζει δε επιπλέον και την ελπίδα της ζωής. Γιατί είναι αληθινό πως «εκείνος που πιστεύει στον Υιό έχει ζωή αιώνια». Διότι έχει υποσχεθεί και την ανάσταση των ίδιων των σωμάτων και την επάνοδο στην αφθαρσία και στον αιώνιο βίο. <Διότι δεν έχει δοξαστεί το δεδοξασμένο σε αυτό το σημείο, εξαιτίας της δόξας που το υπερβαίνει.> Ανάγει και πάλι το αξίωμα της θείας αποστολής στο ασυγκρίτως ανώτερο επίπεδο, και, αφού κάνει τη σύγκριση των διακονιών και παραθέσει με ακρίβεια το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της καθεμιάς, αναδεικνύει πιο λαμπρή την εν Χριστώ διακονία μέσω του πνεύματος. Και ο σκοπός της σκέψης του μέσα από αυτά είναι αυτός, όμως η ρήση δεν έχει διατυπωθεί με μεγάλη σαφήνεια. Διότι φαίνεται να μην είναι πολύ ευκολονόητη ούτε βέβαια άμεσα κατανοητή σε όσους επιθυμούν να την εννοήσουν. Τι σημαίνει άραγε το: Δεν έχει δοξαστεί το δεδοξασμένο, και τα εξής; Αυτό που θέλει να δηλώσει είναι κάτι τέτοιο.

Διότι είπε κάπου ο Θεός προς τον ιεροφάντη Μωυσή: «Πάρε τους Λευίτες από το μέσο των υιών του Ισραήλ και εξαγνισέ τους, και τον εξαγνισμό τους θα τον κάνεις ως εξής: Θα τους ραντίσεις με νερό εξαγνισμού και θα περάσει ξυράφι σε όλο το σώμα τους. Έπειτα θα πλύνουν τα ενδύματά τους και θα είναι καθαροί.» Το ποιο είναι έπειτα αυτό το νερό του εξαγνισμού, μας το διδάσκει ο σοφότατος Παύλος λέγοντας: «Διότι, εάν το αίμα τράγων και μόσχων, και η στάχτη της δαμάλεως που ραντίζει τους μολυσμένους, αγιάζει προσφέροντας καθαρότητα στη σάρκα, πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού;» Επομένως, ο μεν νόμος παρείχε σαρκική κάθαρση μέσω του νερού του εξαγνισμού. Ο Χριστός όμως αποπλύνει μέσω του αγίου βαπτίσματος κάθε ψυχικό μας ρύπο.

Και ονομάζουμε πνεύμα καύσεως τη χάρη στο άγιο βάπτισμα, η οποία δεν ενεργείται μέσα μας χωρίς το Πνεύμα. Διότι δεν έχουμε βαπτιστεί σε απλό νερό, ούτε έχουμε ραντιστεί με στάχτη δαμάλης μόνο για την καθαρότητα της σάρκας, όπως λέει ο μακάριος Παύλος, αλλά εν Αγίω Πνεύματι και με πυρ θείο και νοητό, το οποίο καταναλώνει τους ρύπους της φαυλότητας που υπάρχει μέσα μας και λιώνει τον μολυσμό της αμαρτίας.

Φαίνεται δε ότι και ο λόγος μας υπαινίσσεται προς το παρόν κάτι από τα πιο αναγκαία για την πνευματική θεωρία. Διότι ο νόμος έχει δοθεί στους αρχαιότερους, δηλαδή στους εξ αίματος απογόνους του Ισραήλ, εισάγοντας την παιδαγωγία προς τον Χριστό, και αποτελώντας κάποια εικόνα και εμφανή υποτύπωση των πιο αληθινών πραγματικοτήτων. Η δε αλήθεια είναι ο Χριστός, ο οποίος είναι η ζωή και η ειρήνη, και αυτόν μας περιγράφουν οι σκιές του Μωυσή. Γι' αυτό λοιπόν, απευθυνόμενος στους Ιουδαίους έλεγε: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος». Αυτόν φανέρωνε ο αμνός που σφαζόταν τον πρώτο μήνα, την δέκατη τέταρτη ημέρα, και προοριζόταν να σώσει με το αίμα του όσους ήθελαν να χρίσουν τους παραστάτες των θυρών των οικιών τους. Αυτόν προτύπωνε η κοκκινωπή και άμωμη δαμάλα, της οποίας η στάχτη με νερό αγίαζε τους μολυσμένους «για την καθαρότητα της σάρκας», όπως έχει γραφτεί. Αυτόν προτύπωνε ο άζυμος άρτος, οι τρυγόνες, τα μικρά των περιστεριών, και γενικά ο νόμος ήταν γεμάτος από την θεωρία που αναφέρεται στον Χριστό. Εύλογα, λοιπόν, ονομάζεται Διαθήκη ζωής και ειρήνης. Διότι, αφού ζωοποιηθήκαμε σε αυτόν, δια αυτού και πάλι αποκτήσαμε την πρόσβαση προς τον Θεό και Πατέρα, και ειρηνεύουμε με αυτόν δια της υπακοής και της πίστεως. <Και του έδωσα φόβο, ώστε να με φοβάται και να συστέλλεται από ευλάβεια ενώπιον του ονόματός μου>. Απαριθμούνται επωφελώς τα λαμπρά καυχήματα της ιερωσύνης, τα οποία εξυψώνονται μέσα από την μυσταγωγία του νόμου.

Πρέπει, λοιπόν, να προσεγγίσουμε τον ιατρό των πνευμάτων, για να χαρίσει σθένος στον νου· διότι κάθε δύναμη προέρχεται από αυτόν. Ίσως δε ο Δαβίδ, έχοντας προγνωρίσει ότι στον κατάλληλο καιρό θα λάμψει στους ανθρώπους της γης ο Χριστός εξαλείφοντας κάθε αμαρτία του κόσμου, δικαιολογημένα ονομάζει μέγα έλεος αυτή την τόσο λαμπρή χάρη. Διότι έχει γραφτεί ότι: «Κάθε αμαρτία θα κλείσει το στόμα της.» Σύμφωνα δε με τον Απόστολο: «Ο Θεός είναι αυτός που δικαιώνει, ποιος είναι αυτός που θα κατακρίνει;» Και το σφάλμα είναι ανόμημα, διότι εμπεριέχει διπλή παράβαση του νόμου. <Πλύνε με περισσότερο από την ανομία μου, κ.τ.λ.> (A f. 287 b, B f. 197 b, I f. 288, K f. 98 b.) Λέγοντας δε το «Πλύνε με περισσότερο», αποβλέπει και πάλι, όπως είναι φυσικό, στο μυστήριο του Χριστού. Διότι και ο νόμος είχε την κάθαρση διά του ύδατος, την οποία και ο πάνσοφος Παύλος υπενθυμίζει λέγοντας: «Διότι εάν το αίμα των ταύρων και των τράγων, και η στάχτη της δαμάλεως που ραντίζει τους μολυσμένους, τους αγιάζει ως προς την καθαρότητα της σάρκας.» Όμως ο τύπος ήταν ανενεργός στο να ξεπλύνει την αμαρτία, και γινόταν μόνο για την καθαρότητα της σάρκας· ενώ η χάρη και η δύναμη διά του Χριστού και διά του αγίου βαπτίσματος, ξεπερνώντας την κάθαρση του νόμου, ξεπλένει περισσότερο· ή μάλλον, επιτελεί τον ολοκληρωτικό καθαρισμό και αυτής της ίδιας της ψυχής. <Σε σένα μόνο αμάρτησα, κ.τ.λ.> (A f. 288, B f. 198, I f. 288 b, K f. 99.) Ασεβής είναι αυτός που λέει στον βασιλιά: Παρανομείς, ανέφερε κάπου η θεία Γραφή.

Τι είναι το ανώτερο από αυτά, ας μας το εξηγήσουν εκείνοι. Άραγε θα τοποθετήσουμε τον Ααρών κατώτερο από ένα κριάρι; Μέσω ενός άλογου ζώου τελειούται το λογικό ον. Θα πούμε ότι με το αίμα των προβάτων αγιάστηκε ο εκλεκτός για την ιερωσύνη, και ότι η στάχτη της δαμάλεως, ραντίζοντας, αγιάζει τους μιασμένους προς την καθαρότητα της σάρκας; Ποιο είναι λοιπόν το νόημα; Ποιο είναι το βάθος των νοημάτων; Τα τελούμενα είναι τύποι και εικόνες, και για να το πούμε έτσι, ήταν μια προανάδειξη του αγιασμού κατά Χριστόν. Ο τύπος όμως διαφαίνεται στα γεγονότα, όχι στη φύση εκείνων που αγιάζουν ή εκείνων που αγιάζονται. Επειδή, όπως μόλις είπα, το ανώτερο ευλογείται από το κατώτερο, εφόσον η ανθρώπινη φύση είναι ανώτερη από της δαμάλεως και του κριαριού. Ας μην ντρέπονται λοιπόν, αν, παρότι ο Αβραάμ ήταν πολύ ανώτερος από τον Μελχισεδέκ, λέγεται ότι ευλογήθηκε από αυτόν. Διότι ο τύπος ήταν αυτός που υπερίσχυε, και όχι η φύση εκείνου που ευλογούσε. Θαυμάζω δε που, ενώ τον διαμορφώνουν ως ομοίωση και τύπο του Υιού, λένε ότι είναι αμήτωρ και απάτωρ σαν άγγελος, αν και ο Χριστός, κατά κάποιον τρόπο, είναι αμφιθαλής. Διότι του έγινε μητέρα επί της γης η αγία Παρθένος. Ήταν δε και είναι στον ουρανό Πατέρας ο Θεός. Πρέπει δε, νομίζω, οι εικόνες να αποδίδονται σύμφωνα με τα αρχέτυπα.

Διότι μας τρέφει για την αμάραντη ζωή με τις μυστικές ιερουργίες, παρόλο που ο Ααρών ασκούσε την ιερωσύνη σαρκικά. Επειδή μέσω αυτού γίνονταν θυσίες βοδιών και σφαγές προβάτων, και στάχτη δαμαλίδων ράντιζε αυτούς που είχαν μιανθεί, με σκοπό την καθαρότητα της σάρκας· και κάποια άλλα εκτός από αυτά, τα οποία δεν τελειοποιούσαν ως προς τη συνείδηση τους λατρευτές. «Διότι είναι αδύνατον αίμα ταύρων να αφαιρεί αμαρτίες». Εφόσον, λοιπόν, έχει εισαχθεί για εμάς ένας άλλος τρόπος ιερουργίας, ο οποίος απομακρύνεται από τα πρώτα και αρχαιότερα έθιμα, εξάπαντος είναι διαφορετικός και ο ιερέας.

Ακόμη κι αν «η στάχτη της δαμάλεως, ραντίζοντας τους μολυσμένους, τους αγιάζει προσδίδοντας την καθαρότητα της σάρκας», πάλι εξίσου οφείλουμε να κατανοήσουμε την κάθαρση μέσω του Χριστού, η οποία, επιτελούμενη μέσω ύδατος και Πνεύματος, δεν μας απαλλάσσει από τους σωματικούς ρύπους, αλλά ξεπλένει το ψεγάδι των μολυσμών του πνεύματος και της ψυχής. Διότι έχουμε αγιαστεί εν Χριστώ. Θα προσθέσουμε δε επιπλέον και τούτο ως ωφέλιμο. Διότι αποφασίσαμε να περιορίσουμε την αφήγηση των κεφαλαίων της Εξόδου μέχρι αυτού του σημείου, όχι επειδή αδρανήσαμε ως προς την ερμηνεία των επόμενων, αλλά διότι, συγγράφοντας τους λόγους «Περί της εν πνεύματι και αληθεία προσκυνήσεως», υποβάλαμε στη δέουσα έρευνα τόσο την κατασκευή της αγίας Σκηνής όσο και καθένα από τα αντικείμενα που βρίσκονταν μέσα σε αυτήν, δηλαδή το αγιαστήριο, την κιβωτό, την τράπεζα και τη λυχνία, ώστε να μη φαίνεται ότι παραλείψαμε τίποτα στην αφήγηση των αναγκαίων. Διότι αφιερώσαμε για αυτόν τον σκοπό τον ένατο και τον δέκατο λόγο. Στον δε Θεό μας ας είναι η δόξα εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Τότε φωτιστήκαμε, και κατανοήσαμε τον νόμο που ήταν από παλιά κρυμμένος, και ο οποίος μάλλον δεν ήταν γνωστός σε κανέναν από τους αρχαιότερους. Τότε συγκεντρωθήκαμε και από τα πέρατα της γης, στον τόπο που εξέλεξε, δηλαδή την Εκκλησία, και εκεί, αφού βρεθήκαμε, οι εκλεκτοί και ιεροί μυσταγωγοί και διδάσκαλοι μας ερμηνεύουν τον νόμο που εκφράζεται με σκιές και τύπους. Και πράγματι, ο θεσπέσιος Παύλος, μεταβάλλοντας άριστα τους τύπους σε πνευματική θεωρία, γράφει και λέει: «Διότι, εάν το αίμα των ταύρων και των τράγων, και η στάχτη της δαμαλίδας, όταν ραντίζει τους μολυσμένους, τους αγιάζει προσφέροντας την καθαρότητα της σάρκας, πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού;» Και ενώ οι Ισραηλίτες έσφαζαν τον αμνό και παρέμεναν προσκολλημένοι στις σκιές, εκείνος, ανάγοντας τον τύπο του μυστηρίου στον Χριστό, είπε πάλι ότι: «Το πάσχα μας θυσιάστηκε, δηλαδή ο Χριστός.» Γράφει δε και σε άλλους: «Πείτε μου, εσείς που θέλετε να είστε υπό τον νόμο, δεν ακούτε τον νόμο;»

Όταν δε αφαιρούνται τα εντόσθια του μόσχου και προσφέρονται στο θυσιαστήριο, το υπόλοιπο σώμα κατακαίγεται έξω από το στρατόπεδο. Διότι αυτός είναι το ιερό θύμα, που ευωδιάζει με τις αρετές, τύποι των οποίων θα ήταν τα εντόσθια, καθώς οι αρετές είναι κατά κάποιον τρόπο κρυμμένες μέσα μας και βρίσκονται εσωτερικά στον νου. Αυτός είναι και εκείνος που έπαθε έξω από την πύλη, και με τον θάνατο της δικής του σάρκας καθαρίζει τους μολυσμένους: «Διότι η στάχτη της δαμάλεως, ραντίζοντας τους μολυσμένους, αγιάζει, λέει, προς την καθαρότητα της σάρκας». Επομένως, ένας και ο αυτός είναι ο Εμμανουήλ, και ευωδιάζει στις άγιες σκηνές, εννοώ βέβαια στις Εκκλησίες· έπαθε όμως και έξω από την πύλη, όπου πρέπει να εξέλθουμε και εμείς φέροντας τον ονειδισμό του, όπως είπε ο θεσπέσιος Παύλος.

Μυστικός λοιπόν, ω Παλλάδιε, και πάλι βέβαια εν Χριστώ. Διότι αυτός είναι η αποκάθαρσή μας, και το πλύσιμο από κάθε ρύπο, και ο χορηγός του αγιασμού. Διότι θα τους ραντίσεις με νερό εξαγνισμού, λέει. Αυτό ακριβώς δήλωνε και ο σοφός Παύλος, γράφοντας τα εξής: «Διότι, εάν το αίμα τράγων και ταύρων, και η στάχτη δαμαλίδας που ραντίζει τους μεμολυσμένους, τους αγιάζει προς τον καθαρισμό της σάρκας, πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού;» και ο λόγος είναι αληθινός. Διότι εάν υπάρχει στους τύπους κάτι το ωφέλιμο, και η σκιά είναι σωτήρια, πώς δεν θα είναι πολύ περισσότερο η αλήθεια, δηλαδή το αίμα του Χριστού; Επομένως, το νερό του εξαγνισμού, αναμεμειγμένο με τη στάχτη της δαμαλίδας, ήταν σαφές σύμβολο της λεγόμενης νέκρωσης του Χριστού, όπως ακριβώς και εμείς οι ίδιοι ευχόμαστε να εκπληρώσουμε μέσω της πίστεως στο άγιο βάπτισμα. Διότι, όπως και πάλι ο θεσπέσιος Παύλος είπε κάπου: «Συνταφήκαμε, λοιπόν, μαζί του διά του βαπτίσματος στον θάνατο, ώστε, όπως ακριβώς αναστήθηκε ο Χριστός διά της δόξας του Πατρός, έτσι κι εμείς να περπατήσουμε σε μια νέα ζωή.» Και πάλι είπε: «Πάντοτε περιφέρουμε στο σώμα μας τη νέκρωση του Ιησού, ώστε και η ζωή του Ιησού να φανερωθεί στη θνητή μας σάρκα.» ΠΑΛΛ. Και ποια είναι λοιπόν η λεγόμενη εδώ νέκρωση του Χριστού; ΚΥΡ.

Διότι ο Χριστός, όταν παρουσιάστηκε ως αρχιερέας των μελλόντων αγαθών, διαμέσου της μεγαλύτερης και τελειότερης σκηνής, η οποία δεν είναι χειροποίητη, δηλαδή δεν ανήκει σε αυτήν την κτίση, και όχι με αίμα τράγων και μόσχων, αλλά με το δικό του αίμα, εισήλθε μία για πάντα στα άγια, εξασφαλίζοντας αιώνια λύτρωση. Διότι, αν το αίμα των ταύρων και των τράγων και η στάχτη της δαμάλεως που ραντίζει τους μολυσμένους τους αγιάζει προσφέροντας την καθαρότητα της σάρκας, πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού; Και πάλι: Έχοντας λοιπόν, αδελφοί, παρρησία για να εισέλθουμε στα άγια με το αίμα του Ιησού, από τον δρόμο που αυτός εγκαινίασε για μας, δρόμο νέο και ζωντανό, διαμέσου του καταπετάσματος, δηλαδή της σάρκας του. Και επειδή η σάρκα του, που ήταν το καταπέτασμα, ατιμάστηκε, γι' αυτό και το τυπικό καταπέτασμα του ναού σχίστηκε, καθώς έχει γραφτεί: Και ιδού, το καταπέτασμα του ναού σχίστηκε στα δύο, από πάνω έως κάτω, διότι δεν απέμεινε ούτε λίγο από αυτό. Επειδή δηλαδή ο Δεσπότης είπε, Ιδού, αφήνεται σε εσάς ο οίκος σας έρημος, ο οίκος διαρράγηκε.

Γʹ. Μήπως πρόκειται για κάποια τέτοια κάθαρση, νομική και σκιώδη, που ωφελεί με προσωρινά ραντίσματα και ραντίζει με στάχτη δαμαλίδας τους μολυσμένους; Μήπως κάτι τέτοιο μυσταγωγούν οι Έλληνες; Των οποίων κάθε τελετή και μυστήριο είναι για εμένα ανοησία, σκοτεινό εφεύρημα δαιμόνων και κατασκεύασμα άθλιας διανοίας, που ενισχύεται από τον χρόνο και συγκαλύπτεται από τον μύθο. Διότι αυτά που προσκυνούν ως αληθινά, τα αποκρύπτουν ως μυθικά· ενώ θα έπρεπε, αν μεν είναι αληθινά, να μην ονομάζονται μύθοι, αλλά να αποδεικνύεται ότι δεν είναι αισχρά· αν πάλι είναι ψευδή, να μην αποτελούν αντικείμενο θαυμασμού, ούτε να τρέφουν με τόσο θρασύ τρόπο εντελώς αντίθετες αντιλήψεις για το ίδιο πράγμα· σαν να παίζουν στην αγορά με παιδαρέλια ή σαν να είναι πραγματικά παράφρονες άνθρωποι, και όχι σαν να συνομιλούν με ανθρώπους που διαθέτουν νου και είναι προσκυνητές του Λόγου, έστω και αν αποστρέφονται με βδελυγμία αυτήν την έντεχνη και ρυπαρή αληθοφάνεια.

Τέτοια χαρίζει το λουτρό σε όσους έχουν αισθανθεί τη χάρη του· τέτοια πανδαισία προσφέρει σε όσους πεινούν για το αγαθό. ΙΑ΄. Ας βαπτιστούμε, λοιπόν, για να νικήσουμε· ας μετάσχουμε στα καθαρτήρια ύδατα, τα οποία είναι πιο καθαριστικά από τον ύσσωπο, πιο καθαρά από το νομικό αίμα, πιο ιερά από τη στάχτη της δαμάλεως, η οποία ραντίζει τους μολυσμένους και προσφέρει πρόσκαιρη κάθαρση του σώματος, αλλά όχι την παντελή αναίρεση της αμαρτίας. Διότι, τι ανάγκη θα υπήρχε να καθαρίζονται εκείνοι που έχουν ήδη καθαριστεί άπαξ; Ας βαπτιστούμε σήμερα, για να μην εξαναγκαστούμε αύριο. Και ας μην αναβάλλουμε την ευεργεσία σαν να ήταν αδικία· ούτε ας περιμένουμε να γίνουμε περισσότερο αμαρτωλοί, για να μας συγχωρεθούν περισσότερα· ούτε ας γίνουμε χριστοκάπηλοι και χριστέμποροι· ούτε ας φορτωθούμε περισσότερα από όσα δυνάμεθα να φέρουμε, για να μη βυθιστούμε αύτανδροι και ναυαγήσουμε το χάρισμα, χάνοντας τα πάντα αντί για τα περισσότερα που ελπίσαμε να κερδίσουμε.

Όλα είναι αλλαγμένα. «Και διά του ιδίου του αίματος», λέει, «εισήλθε εφάπαξ στα άγια». Ιδού, ονόμασε έτσι τον ουρανό. «Εφάπαξ», λέει, «εισήλθε στα άγια, αποκτώντας αιώνια λύτρωση»· και αυτή η λέξη «αποκτώντας» αναφερόταν σε κάτι το εξαιρετικά ανεξήγητο και πέρα από κάθε προσδοκία, το πώς δηλαδή με μία μόνο είσοδο απέκτησε αιώνια λύτρωση. Έπειτα παραθέτει το πειστικό επιχείρημα: «Διότι, εάν το αίμα των ταύρων και των τράγων, και η στάχτη της δαμάλεως που ραντίζει τους μολυσμένους, αγιάζει παρέχοντας την καθαρότητα της σάρκας, πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού, ο οποίος διά του Αγίου Πνεύματος πρόσφερε τον εαυτόν του άμωμο στον Θεό, θα καθαρίσει τη συνείδησή σας από τα νεκρά έργα, για να λατρεύετε τον ζωντανό Θεό;». Διότι εάν το αίμα των ταύρων, λέει, δύναται να καθαρίσει τη σάρκα, πολύ περισσότερο το αίμα του Χριστού θα αποπλύνει τον ρύπο της ψυχής. Επειδή, για να μη νομίσεις, ακούγοντας τη λέξη «αγιάζει», ότι πρόκειται για κάτι το σπουδαίο, το επισημαίνει και δείχνει τη μεγάλη διαφορά ανάμεσα στα δύο είδη καθαρμού, και πώς ο μεν ένας είναι υψηλός, ενώ ο άλλος ταπεινός· και λέει ότι αυτό είναι απόλυτα εύλογο, εφόσον εκείνο μεν ήταν αίμα ταύρων, ενώ τούτο είναι του Χριστού. Και δεν αρκέστηκε στο όνομα, αλλά παραθέτει και τον τρόπο της προσφοράς: «Ο οποίος διά του Αγίου Πνεύματος», λέει, «πρόσφερε τον εαυτόν του άμωμο στον Θεό»· δηλαδή, το θυσιαζόμενο θύμα ήταν άμωμο, καθαρό από αμαρτίες. Και η φράση «διά του Αγίου Πνεύματος» δηλώνει ότι δεν προσφέρθηκε διά του πυρός, ούτε με κάποια άλλα μέσα. «Θα καθαρίσει τη συνείδησή σας», λέει, «από τα νεκρά έργα».

Επειδή λοιπόν δεν ήταν δυνατόν να εισέλθει στη βασιλεία ο ληστής χωρίς βάπτισμα, και έπρεπε αυτός που μετανόησε να μη στερηθεί το βάπτισμα, ο Σωτήρας ανέβλυσε νερό και αίμα από την τρυπημένη πλευρά Του, ώστε και τον ληστή να ελευθερώσει από τα δεινά που επικρέμονταν πάνω του, και να καταδείξει ότι το αίμα Του έγινε λύτρο για όσους εναποθέτουν σε Αυτόν τις ελπίδες τους. Διότι, εάν το αίμα ταύρων και τράγων και το ράντισμα με τη στάχτη δαμαλίδας αγιάζει τους μολυσμένους προσφέροντάς τους τον καθαρισμό της σάρκας, πόσο μάλλον το αίμα του Σωτήρα μας Χριστού έχει γίνει μέσο καθαρμού για όλους ανεξαιρέτως τους Χριστιανούς; Εάν, επομένως, σου πει κάποιος από τους απίστους: «Γιατί σταυρώθηκε ο Χριστός;», πες του: «Για να σταυρώσει τον διάβολο». Εάν σου πει: «Γιατί κρεμάστηκε πάνω στο ξύλο;», πες του: «Για να αναιρέσει την αμαρτία που προκλήθηκε μέσω του ξύλου στον Παράδεισο».

Διότι εάν το αίμα των ταύρων και των τράγων, λέγει, και η στάχτη της δαμαλίδος που ραντίζει τους μολυσμένους, τους αγιάζει παρέχοντας την καθαρότητα της σάρκας, πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού, ο οποίος διά του Αγίου Πνεύματος πρόσφερε τον εαυτό του άμωμο, θα καθαρίσει τη συνείδησή μας από τα νεκρά έργα; Ότι, λοιπόν, εκείνα έχουν πλέον παύσει, και στη θέση τους έχουν εισαχθεί άλλα, και δεν πρόκειται πια να ανασυσταθούν, αποδεικνύεται επαρκώς από αυτό. Εμπρός λοιπόν, αυτό που από ώρα προσπαθούσαμε να αποδείξουμε, ότι δηλαδή και εκείνος ο τρόπος της ιερωσύνης δεν υφίσταται πλέον, ούτε πρόκειται να επανέλθει ξανά, ας το κάνουμε ρητώς και σαφώς φανερό από τις ίδιες τις Γραφές, αναφέροντάς σας προηγουμένως λίγα πράγματα, ώστε να γίνει σαφέστερη η ερμηνεία αυτών που λέγονται. Ο Αβραάμ, επιστρέφοντας από την Περσία, γέννησε τον Ισαάκ, έπειτα εκείνος τον Ιακώβ, ο Ιακώβ τους δώδεκα πατριάρχες, από τους οποίους προήλθαν δώδεκα φυλές, ή μάλλον δεκατρείς· διότι αντί για τον Ιωσήφ, τα παιδιά του, ο Εφραίμ και ο Μανασσής, έγιναν αρχηγοί φυλών. Και όπως ακριβώς κάθε φυλή έφερε το όνομα καθενός από τους γιους του Ιακώβ, του Ρουβήν, του Συμεών, του Λευί, του Ιούδα, του Νεφθαλίμ, του Γαδ, του Ασήρ, του Βενιαμίν, έτσι και στην περίπτωση του Ιωσήφ, τα δικά του παιδιά, ο Μανασσής και ο Εφραίμ, έδωσαν τα ονόματά τους σε δύο φυλές· και η μεν μία ονομαζόταν φυλή του Εφραίμ, η δε άλλη φυλή του Μανασσή.

Διότι οι θυσίες δεν αφαιρούσαν τον ρύπο της ψυχής, αλλά αφορούσαν ακόμη το σώμα, σύμφωνα με τον νόμο της σαρκικής εντολής. Επειδή βέβαια δεν μπορούσαν να συγχωρήσουν τη μοιχεία, ούτε τον φθόνο, ούτε την ιεροσυλία. «Μόνο με βρώσεις και πόσεις και με διάφορους βαπτισμούς [καθαρμούς]». Τα οποία, λέει, φαίνονταν να καθαρίζουν τη σάρκα. «Και με σαρκικές διατάξεις, που είχαν επιβληθεί μέχρι τον καιρό της διορθώσεως. Όταν όμως ήλθε ο Χριστός ως αρχιερέας των μελλοντικών αγαθών,» Καιρό διορθώσεως ονομάζει τον καιρό της παρουσίας του Χριστού. Λέει λοιπόν ότι ήταν ωφέλιμα πριν από τον καιρό της διορθώσεως, μετά όμως από αυτά έγιναν ανωφελή. «Μέσα από τη μεγαλύτερη και τελειότερη σκηνή, που δεν είναι χειροποίητη, δηλαδή δεν ανήκει σε τούτη την κτίση, ούτε με αίμα τράγων και μόσχων, αλλά με το δικό Του αίμα, εισήλθε μία για πάντα στα Άγια, εξασφαλίζοντας αιώνια λύτρωση. Διότι, εάν το αίμα των ταύρων και των τράγων και η στάχτη της δαμάλεως, που ραντίζει τους μολυσμένους, τους αγιάζει παρέχοντας καθαρότητα στη σάρκα, πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού, ο οποίος μέσω του Αγίου Πνεύματος πρόσφερε τον εαυτό Του άμωμο στον Θεό, θα καθαρίσει τη συνείδησή σας από τα νεκρά έργα,» Εδώ εννοεί τη σάρκα, ή την Εκκλησία. «Για να λατρεύετε τον ζωντανό Θεό;» Εδώ φανερώνει ότι εκείνος που έχει νεκρά έργα δεν είναι δυνατόν να υπηρετεί τον ζωντανό και αληθινό Θεό. «

Και πάλι: Διότι, εάν το αίμα ταύρων και τράγων, και η στάχτη της δαμαλίδας που ραντίζει τους μολυσμένους, αγιάζει ως προς την καθαρότητα της σάρκας, πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού, ο οποίος διά του αιωνίου Πνεύματος προσέφερε τον εαυτό του άμωμο στον Θεό, θα καθαρίσει τη συνείδησή μας από τα νεκρά έργα, ώστε να λατρεύουμε τον ζωντανό και αληθινό Θεό; Και, Το αίμα του Ιησού, του Υιού του Θεού, μας καθαρίζει από κάθε αμαρτία. Ο μαθητής του Σωτήρα έχει γράψει: Αφού καθαριστήκαμε διά μέσου αυτού από το παλαιό προζύμι, γίναμε σε αυτόν νέο φύραμα. Έπειτα: Και ο δούλος μου Δαβίδ θα είναι άρχοντας ανάμεσά τους, και θα υπάρχει ένας ποιμένας για όλους, και ο δούλος μου Δαβίδ θα είναι άρχοντάς τους στον αιώνα.

Έπειτα, αν το αίμα ταύρων και τράγων και η στάχτη της δαμάλεως, όταν ραντίζει τους μολυσμένους, τους αγιάζει προσφέροντας την καθαρότητα της σάρκας, τότε το αίμα του Χριστού, το οποίο καθαρίζει τη συνείδηση από τα νεκρά έργα, ώστε να λατρεύουμε τον ζωντανό και αληθινό Θεό, πώς θα λογαριαστεί από τους εχθρούς; Ότι δήθεν δεν αγιάζει ούτε καθαρίζει καθόλου; Βεβαίως και θα τολμήσουν ίσως να πουν κάτι τέτοιο, όντας οι ίδιοι ακάθαρτοι στη συνείδηση και νεκρωμένοι στα έργα τους. «Το αίμα του ας πέσει πάνω σε εμάς και στα παιδιά μας»· αυτά λοιπόν ας τα λένε και ας τα πράττουν εκείνοι, εμείς όμως ας προχωρήσουμε στη συνέχεια του λόγου μας.

Τα δε «τέσσερα ζώα» συμβολίζουν τους κήρυκες της θείας οικονομίας, οι οποίοι επρόκειτο να διατρέξουν ολόκληρο τον κόσμο και να κηρύξουν τον Χριστό ως άνθρωπο, γεγονός που φανερώνεται μέσα από το ανθρώπινο πρόσωπο, και ως καταγόμενο από βασιλική φυλή, το οποίο συμβολίζει το πρόσωπο του λέοντος, και ως βασιλιά όχι επίγειο αλλά ουράνιο, το οποίο υποδήλωνε το «πρόσωπο του αετού», και ως εκείνον που καθαρίζει τους ανθρώπους με το δικό Του αίμα, του οποίου τύπος ήταν το πρόσωπο του «μόσχου». Διότι το αίμα των θυσιών προσέφερε καθαρισμό των αμαρτιών στους Ιουδαίους, επειδή αποτελούσε τύπο του θείου αίματος του Σωτήρος, «διότι, εάν το αίμα των ταύρων και των τράγων και η στάχτη της δαμάλεως, που ραντίζει τους μολυσμένους, αγιάζει παρέχοντας την καθαρότητα της σάρκας», όπως λέει ο Απόστολος. «Οι δε τέσσερις πτέρυγες» (οι πειστικοί θείοι λόγοι, δηλαδή το καθένα από τα δόγματα), είναι αυτές που παρείχαν την κίνηση στα ζώα και τα κάλυπταν. Διότι ο θείος λόγος που τους εμφυσήθηκε, τους κινούσε προς το έργο του Ευαγγελίου και κάλυπτε την ανθρώπινη ασθένειά τους, ώστε να μη θεωρούνται καν άνθρωποι· γι' αυτό και πολλές φορές οι Έλληνες (ειδωλολάτρες) τους εξέλαβαν ως θεούς. «Και οι πόδες τους ήταν φτερωτοί» λόγω της ταχύτητάς τους και επειδή δεν είχαν ανάγκη από τίποτα το γήινο για την πορεία του Ευαγγελίου. Διότι, εκείνος στον οποίο η φύση έδωσε φτερά για να τρέχει, δεν έχει καθόλου ανάγκη τη γη. «Και όρθιοι οι πόδες τους». Διότι δεν κάμπτονταν, αν και δοκίμαζαν πολλές δυσχέρειες, ούτε ίσχυσε εναντίον τους η κακία ούτε περιόρισε την πορεία τους.

Διότι στον νόμο, μυστικώς «ως υπόδειγμα και σκιά» για τον θάνατο του Κυρίου, ο Μωυσής, ο καλός θεράπων του Θεού, τελεί αινιγματωδώς τη θυσία της δαμάλεως, έχοντας προστάξει να θυσιάζεται «έξω από την παρεμβολή» σε έρημο τόπο για την άφεση των αμαρτιών, της οποίας η στάχτη και το αίμα όταν ραντίζονταν αγίαζαν όλον τον λαό και τους ιερείς και τα λειτουργικά σκεύη και το ίδιο το βιβλίο και τη σκηνή. Όπως ακριβώς και ο Απόστολος, απευθυνόμενος στους Εβραίους, εξήγησε την αληθινή εικόνα του μυστηρίου: «Διότι, εάν το αίμα», λέει, «ταύρων και τράγων και η στάχτη της δαμάλεως που ραντίζει τους μολυσμένους αγιάζει ως προς την καθαρότητα της σάρκας, πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού, ο οποίος διά του Αγίου Πνεύματος πρόσφερε τον εαυτό Του άμωμο στον Θεό, θα καθαρίσει τη συνείδησή μας από τα νεκρά έργα, για να λατρεύουμε τον ζωντανό Θεό».

ΣΤ΄. Ω, τι μεγάλο μυστήριο! Μετανόησε ο ληστής. Υπήρχε ανάγκη από νερό για να βαπτιστεί. Κρεμόταν πάνω στον σταυρό. Δεν υπήρχε άλλος τόπος για βάπτισμα, ούτε πηγή, ούτε λίμνη, ούτε βροχή, ούτε αυτός που θα τελούσε το μυστήριο, διότι όλοι οι μαθητές είχαν φύγει εξαιτίας του φόβου των Ιουδαίων. Όμως ο Ιησούς δεν στερήθηκε από νάματα, αλλά, αν και βρισκόταν κρεμασμένος στον σταυρό, έγινε δημιουργός υδάτων. Επειδή, λοιπόν, δεν ήταν δυνατόν να εισέλθει ο ληστής στη βασιλεία χωρίς βάπτισμα, ο Σωτήρας έκανε να αναβλύσει αίμα και νερό από την κεντημένη πλευρά Του, για να ελευθερώσει τον ληστή από τα μεγάλα κακά, και να αποδείξει το αίμα ως λύτρο για εκείνους που στηρίζουν τις ελπίδες τους σε Αυτόν. «Διότι, αν το αίμα ταύρων και τράγων και η στάχτη δαμάλεως που ραντίζει τους μολυσμένους, τους αγιάζει προσφέροντας τον καθαρισμό της σάρκας, πόσο μάλλον το αίμα του Σωτήρα μας» έγινε μέσο καθαρισμού για όλους ανεξαιρέτως τους Χριστιανούς; Εάν λοιπόν σου πει κάποιος από τους απίστους: «Γιατί σταυρώθηκε ο Χριστός;», πες του: «Για να σταυρώσει τον διάβολο».