Πατερικές αναφορές στο ΩΣΗΕ 11:1

Ότι δε ο ερχόμενος είναι Κύριος των πάντων, πάλι το προαναγγέλλουν λέγοντας: «Ιδού, ο Κύριος κάθεται επάνω σε ελαφριά νεφέλη, και θα έλθει στην Αίγυπτο, και θα σειστούν τα χειροποίητα της Αιγύπτου». Διότι και από εκεί τον ανακαλεί ο Πατέρας λέγοντας: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον Υιό μου». Δεν έχει αποσιωπηθεί όμως ούτε ο θάνατός του, αλλά υποδηλώνεται ολοκάθαρα στις θείες Γραφές. Διότι δεν φοβήθηκαν να αναφέρουν και την αιτία του θανάτου, ότι δηλαδή τον υπομένει όχι για τον εαυτό του, αλλά υπέρ της αθανασίας και της σωτηρίας των πάντων, καθώς και την επιβουλή των Ιουδαίων, και τις ύβρεις που στράφηκαν εναντίον του από αυτούς, ώστε κανείς να μην αγνοεί όσα συνέβησαν και να μην πλανηθεί.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνη την εποχή, κατά την οποία ο Ισραήλ είχε προσκολληθεί στους Βάαλ και καταρρίφθηκαν στο έδαφος τα παιδιά μαζί με τις μητέρες από τα χέρια των αλλοφύλων, έτσι και τώρα, που ο Εφραίμ απέκλινε προς την ειδωλολατρία, θα καταρριφθούν και πάλι στο έδαφος από τα χέρια βαρβάρων, δηλαδή των Ασσυρίων, τα παιδιά μαζί με εκείνες που τα γέννησαν. Νομίζω, λοιπόν, ότι ο λόγος θα διασώσει μάλλον το πιθανό και την ομοιότητα, ως από μια αρχαία εικόνα προς τα νεότερα γεγονότα, εάν το νόημα των προκειμένων κατανοηθεί με αυτόν τον τρόπο. <Κατά τον όρθρο απορρίφθηκαν. Απορρίφθηκε ο βασιλιάς του Ισραήλ.> Οι υπόλοιποι πάλι ερμηνευτές, καθώς βέβαια και το εβραϊκό κείμενο, έχουν πει ξεκάθαρα το «σαν τον όρθρο απορρίφθηκαν», υποδηλώνοντας με αυτό ότι ο Ισραήλ εξέπεσε από την οικειότητά του προς τον Θεό σε πάρα πολύ λίγο χρόνο, δηλαδή γρήγορα και αμέσως. Άλλωστε, ο χρόνος του όρθρου είναι πάρα πολύ σύντομος· διότι μόλις αρχίζει να αχνοφαίνεται το φως της ημέρας, δημιουργεί τον όρθρο· όταν όμως ανατείλει ο ήλιος και ρίξει την πρώτη του ακτίνα, αμέσως διαλύεται και παρέρχεται. Επομένως, σαν τον όρθρο, δηλαδή σε ελάχιστο, βραχύ και εξαιρετικά περιορισμένο χρόνο, απορρίφθηκαν μαζί με τους ηγέτες τους. Ή, λοιπόν, θα το κατανοήσουμε έτσι, ή θα το ερμηνεύσουμε με διαφορετικό τρόπο.

Διότι βασίλευαν αυτοί από τη φυλή του Ιούδα στην Ιερουσαλήμ, ενώ υπήρχε ακόμη ολόκληρος ο Ισραήλ. <Διότι νήπιο ήταν ο Ισραήλ και εγώ τον αγάπησα, και από την Αίγυπτο προσκάλεσα τα τέκνα του. Όπως τους προσκάλεσα, έτσι αυτοί απομακρύνθηκαν από το πρόσωπό μου.> Φαίνεται σε εμάς ότι σε αυτά ο λόγος αντιμετωπίζει μια πιθανή αντίρρηση από την πλευρά κάποιων. Ας σκεφτεί δηλαδή κανείς κάποιον να συλλογίζεται εκείνο ή και να λέγει φανερά: Αν επρόκειτο να εκπέσουν και να βρεθούν μακριά από το πρόσωπο του Θεού κατά καιρούς αυτοί που προέρχονται από το αίμα του Ισραήλ, και να γίνουν βδελυροί και μισητοί, γιατί τελικά κλήθηκαν εξ αρχής; Προς αυτά ο Θεός, και πολύ εύλογα, δίνει τρόπον τινά εξήγηση, λέγοντας: Νήπιο ήταν ο Ισραήλ και εγώ τον αγάπησα, και από την Αίγυπτο προσκάλεσα τα τέκνα του. Λέγει δηλαδή ότι ο Ιακώβ υπήρξε άνθρωπος άκακος, ο οποίος μετονομάστηκε σε Ισραήλ. Γι' αυτόν τον λόγο και τον αγάπησα· διότι ενώ βρίσκονταν ακόμη στη μήτρα, «τον Ιακώβ τον αγάπησα, λέγει, ενώ τον Ησαύ τον μίσησα». Επειδή λοιπόν τον αγάπησα, γι' αυτό και απάλλαξα από την πλεονεξία των Αιγυπτίων τα τέκνα του. «Διότι κάνω έλεος σε χιλιάδες για εκείνους που με αγαπούν». Τι έπραξαν λοιπόν οι τιμημένοι και εκλεκτοί εξαιτίας των πατέρων τους, αυτοί που τιμήθηκαν με τη χάρη της ελευθερίας και απαλλάχθηκαν από τη δουλεία και τους πόνους; Άραγε ανταπέδωσαν την τιμή; Άραγε φρόντισαν να ευφράνουν με την ευγνωμοσύνη τους τον Θεό που τους υπερασπίστηκε; Σε καμία περίπτωση, λέγει. Διότι απέδρασαν από τον Δεσπότη, απομακρύνθηκαν από αυτόν που τους τίμησε, προσέβαλαν αυτόν που τους κάλεσε. Με ποιον τρόπο όμως απομακρύνθηκαν;

Και πάλι: Θα γίνει γνωστός ο Κύριος στους Αιγυπτίους, και θα φοβηθούν οι Αιγύπτιοι τον Κύριο εκείνη την ημέρα. 〈κϛ〉 Ότι θα κληθεί από την Αίγυπτο — ο Ιωήλ λέγει: Από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου. Και ο Βαλαάμ λέγει: Ο Θεός τον οδήγησε από την Αίγυπτο, ως δόξα του μονοκέρωτός του. 〈κζ〉 Ότι βαπτιζόμενος θα αγιάσει τα ύδατα — ο Ιεζεκιήλ λέγει βλέποντας: Ιδού ύδωρ που κατέρχεται από τη δεξιά πλευρά· και η έξοδός του έγινε όπως η έξοδος ενός ανδρός. Και διήλθε μέσα στο ύδωρ, ύδωρ αφέσεως.

Αποδεικνύεται λοιπόν σαφώς ότι και αυτή η προφητεία βρίσκει την εκπλήρωσή της στο πρόσωπο του δικού μας Σωτήρα· διαφορετικά, ας παρουσιαστεί κάποιος άλλος, υποδεικνύοντας σε ποιον άλλον θα μπορούσαν να αναφέρονται αυτά. Για εμάς είναι ολοφάνερο, καθώς καθημερινά αυξάνεται η νοητή βασιλεία και κυριαρχία του Σωτήρα μας στις ψυχές που έχουν αποδεχθεί τον λόγο του. Υψώθηκε δε κατά την παρουσία του και η βασιλεία του Γωγ, την οποία ορισμένοι θεώρησαν ότι είναι η ρωμαϊκή ηγεμονία, ενώ άλλοι την ερμήνευσαν αλληγορικά ως την επουράνια πολιτεία σύμφωνα με το Ευαγγέλιο και ως τη θεωρία των νοητών δογμάτων· για τον λόγο αυτό εξέλαβαν ότι υποδηλώνεται με τη λέξη «Γωγ», η οποία ερμηνεύεται ως «δώματα». Αλλά και ο Θεός τον οδήγησε από την Αίγυπτο: κυριολεκτικά μεν, όταν ο Ιωσήφ, αφού έλαβε θείο χρηματισμό, παρέλαβε από την Αίγυπτο τη Μαριάμ μαζί με το παιδί Ιησού και επέστρεψε στη γη του Ισραήλ, εκπληρώνοντας τόσο την παρούσα προφητεία όσο και την προφητεία του Ωσηέ, σύμφωνα με το εβραϊκό κείμενο και τη μετάφραση του Ακύλα, η οποία αναφέρει: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου». Κατά την πνευματική έννοια δε, όταν ο Πατέρας, παραλαμβάνοντάς τον από τη νοητή Αίγυπτο και από τους επίγειους τόπους, τον οδήγησε στους ουρανούς. Η δε αναφερόμενη δόξα των μονοκερώτων στο πρόσωπο του Σωτήρα, υποδηλώνει τη θεότητα της πατρικής μοναρχίας που υπάρχει σε αυτόν.

Διότι νήπιος ήταν ο Ισραήλ και εγώ τον αγάπησα, και από την Αίγυπτο κάλεσα τα τέκνα του. Καθώς τους κάλεσα, έτσι εκείνοι απομακρύνθηκαν από το πρόσωπό μου. Αντί της φράσης, «και από την Αίγυπτο κάλεσα τα τέκνα του», ο Ακύλας, ακολουθώντας πιστά το εβραϊκό κείμενο, το απέδωσε ως εξής: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου». Αναγκαίως δε σημειώσαμε αυτό το ρητό, επειδή ακριβώς ο Ματθαίος παραθέτει κατά λέξη την προφητεία, αναφέροντας ότι αυτή εκπληρώθηκε με απόλυτη ακρίβεια στο πρόσωπο του Σωτήρα μας: αφού ο Ιωσήφ έλαβε θεία εντολή, παρέλαβε τη Μαριάμ και τον υιό της και επέστρεψε από την Αίγυπτο στη γη του Ισραήλ.

Εάν όμως κάποιος τα απέδιδε αυτά στον λαό των Ιουδαίων, ισχυριζόμενος ότι έχουν λεχθεί για τον λαό του Ισραήλ της περιτομής, ας προσέξει την αλληλουχία του λόγου· διότι τα λέγει αυτά έχοντας πει προηγουμένως, σαν να απευθυνόταν στην ίδια την Ιερουσαλήμ, το «και θα εγερθεί απώλεια ανάμεσα στον λαό σου· και όλα τα οχυρωμένα σου μέρη θα χαθούν»· και όπως ακριβώς λέγει ότι έπαθε ο δείνα άρχοντας κατά τον πόλεμο που επήλθε εναντίον του, κατά τον οποίο συνέτριψαν στο έδαφος μητέρα πάνω στα παιδιά της, παρόμοια θα κάνω και σε εσάς τους ίδιους εξαιτίας των κακιών σας, ω οίκε του Ισραήλ, οι οποίοι και απορρίφθηκαν μαζί με τον βασιλιά τους, και τα έχουν βεβαίως υποστεί όλα αυτά· διότι «παιδί», λέγει, «είναι ο Ισραήλ και εγώ τον αγάπησα· και από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου». Όποιος το επιθυμεί, ας αποδείξει λοιπόν ποια λογική αλληλουχία έχει αυτή η φράση· αλλά, όπως ακριβώς σε αμέτρητες άλλες προφητείες ο Χριστός προσαγορεύεται Ιακώβ και Ισραήλ, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο συμβαίνει και τώρα· επειδή λοιπόν, λέγει, αυτός, έχοντας γίνει υπήκοος σε εμένα, έλαβε μορφή δούλου και έγινε παιδί αγαπητό σε εμένα, εκπληρώνοντας όλη τη βουλή μου, για τον λόγο αυτόν, εκείνον μεν τον ανακάλεσα από τη νοητή Αίγυπτο, στην οποία κατήλθε αφού ενανθρώπησε, ως γνήσιο και αγαπητό υιό, εσάς όμως, προς τους οποίους απευθύνεται ο λόγος, θα σας παραδώσω μαζί με το βασίλειό σας σε όλεθρο και απώλεια.

Αν, λοιπόν, αποδείχθηκε μέσα από πολλές αποδείξεις ότι εκείνα εκπληρώθηκαν στο πρόσωπο του Σωτήρα μας, θα ήταν συνεπακόλουθο να ομολογήσουμε και τα παρόντα. 〈Από τον Ωσηέ〉. «Και θα εγερθεί καταστροφή στον λαό σου, και όλα τα οχυρώματά σου θα χαθούν. Όπως ο άρχοντας Σαλαμάν από τον οίκο του Ιεροβοάμ, που σε ημέρες πολέμου συνέτριψαν στο έδαφος μητέρα πάνω στα παιδιά της, έτσι θα κάνω και σε εσάς, οίκε του Ισραήλ, εξαιτίας των αδικιών σας. Την αυγή απορρίφθηκε ο βασιλιάς του Ισραήλ, διότι ο Ισραήλ ήταν νήπιο, και εγώ τον αγάπησα, και από την Αίγυπτο κάλεσα τα τέκνα του». Ο Ακύλας, ακολουθώντας πιστά το εβραϊκό κείμενο, απέδωσε: «από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου».

Εάν, πάλι, κάποιος αναφέρει την προφητεία στον λαό, υποστηρίζοντας ότι ειπώθηκε για τον λαό που προέρχεται από το σπέρμα του Ισραήλ, ας επιστήσει την προσοχή του στη λογική ακολουθία του λόγου, η οποία αναφέρει ότι αυτά θα συμβούν μετά από όσα ελέχθησαν προς την ίδια την Ιερουσαλήμ: «Και θα εγερθεί όλεθρος ανάμεσα στον λαό σου, και όλα τα οχυρωμένα σου μέρη θα αφανιστούν», και όσα, λέγει, έπαθε εκείνος ο «άρχοντας» κατά τον πόλεμο που τον έπληξε, στον οποίο «συνέτριψαν στο έδαφος μητέρα μαζί με τα παιδιά της», τα παρόμοια «θα κάνω» και «σε εσάς» τους ίδιους εξαιτίας των κακιών σας (το «σε εσάς» όμως σε ποιους απευθύνεται, παρά στους αποκαλούμενους Ισραηλίτες;), οι οποίοι και απορριφθήκατε μαζί με τον βασιλιά σας (υπονοώντας τον Ηρώδη). Και όλα αυτά βεβαίως τα έχετε πάθει, λέγει, «διότι ο Ισραήλ είναι παιδί, και εγώ τον αγάπησα, και από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου». Διότι πώς είναι δυνατόν ταυτόχρονα να κατακρίνει τους ίδιους και ύστερα πάλι να τους επαινεί; Αλλά το αληθινό νόημα είχε την εξής θεώρηση: διότι Ισραήλ έχει ονομαστεί ο Χριστός και σε άλλες προφητείες, όπως ακριβώς συμβαίνει και στην παρούσα.

Και δεν το κάνει αυτό απλώς, αλλά με εξαιρετική σύνεση. Επειδή, δηλαδή, όλοι οι Ιουδαίοι έτρεφαν μεγάλο θαυμασμό για τον άνδρα αυτόν (διότι και ο Ιώσηπος θεωρεί τον πόλεμο συνέπεια του θανάτου του, και εξαιτίας του αποδεικνύει ότι ούτε καν πόλη δεν υφίσταται πλέον εκείνη που κάποτε ήταν μητρόπολη, και πλέκει γι' αυτόν μακροσκελή εγκώμια)· θέλοντας, λοιπόν, μέσω αυτού να φέρει σε συναίσθηση τους Ιουδαίους, τους υπενθυμίζει συνεχώς τη μαρτυρία του Προδρόμου. Και οι μεν άλλοι ευαγγελιστές μνημονεύουν τους παλαιότερους προφήτες, και για καθένα από όσα συνέβαιναν σε Αυτόν παραπέμπουν εκεί τον ακροατή, λέγοντας, όταν γεννιέται: «Όλο δε αυτό έγινε, για να εκπληρωθεί εκείνο που ειπώθηκε μέσω του προφήτη Ησαΐα, ο οποίος λέει: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό»· και όταν Τον επιβουλεύονται και Τον αναζητούν με τόση επιμονή από παντού, ώστε να σφάζονται από τον Ηρώδη τα νήπια, φέρνουν στο προσκήνιο από τα παλιά τον Ιερεμία που λέει: «Φωνή ακούστηκε στη Ραμά, θρήνος και κλαυθμός και οδυρμός πολύς, η Ραχήλ να κλαίει τα τέκνα της»· και μνημονεύουν τον Ωσηέ, όταν επιστρέφει πάλι από την Αίγυπτο, παρουσιάζοντάς τον να λέει: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου»· και παντού αυτό κάνουν.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, έγιναν και αυτά τα σημεία από την αρχή; Για τη μητέρα, για τον Ιωσήφ, για τον Συμεών που επρόκειτο πλέον να αναχωρήσει από τη ζωή, για τους ποιμένες, για τους μάγους, για τους Ιουδαίους. Διότι, εάν ήθελαν να προσέξουν με ακρίβεια τα όσα γίνονταν, θα αποκόμιζαν όχι μικρή ωφέλεια και από αυτά για τα μελλοντικά. Εάν δε οι Προφήτες δεν αναφέρουν τα σχετικά με τους μάγους, μην ταράζεσαι· διότι ούτε τα προείπαν όλα, ούτε τα αποσιώπησαν όλα. Διότι, όπως ακριβώς το να δουν να συμβαίνουν τα γεγονότα χωρίς να έχουν ακούσει τίποτα προηγουμένως, θα προκαλούσε μεγάλη έκπληξη και ταραχή, έτσι και το να τα μάθουν όλα εκ των προτέρων θα έκανε τον ακροατή να εφησυχάζει, και δεν θα άφηνε τίποτα περισσότερο στους ευαγγελιστές να προσθέσουν. Εάν πάλι οι Ιουδαίοι αμφιβάλλουν για την προφητεία, λέγοντας ότι το «Εξ Αιγύπτου εκάλεσα τον υιό μου» ειπώθηκε για τους ίδιους, θα μπορούσαμε να τους απαντήσουμε ότι και αυτός είναι κανόνας της προφητείας, το να λέγονται δηλαδή πολλά συχνά για κάποιους, αλλά να εκπληρώνονται σε κάποιους άλλους. Όπως για παράδειγμα αυτό που έχει ειπωθεί για τον Συμεών και τον Λευί: «Θα τους διαμοιράσω», λέει, «μέσα στον Ιακώβ, και θα τους διασκορπίσω μέσα στον Ισραήλ». Και όμως, αυτό δεν συνέβη στους ίδιους, αλλά στους απογόνους τους. Επίσης, και εκείνο που ειπώθηκε από τον Νώε για τον Χαναάν, εκπληρώθηκε στους Γαβαωνίτες, τους απογόνους του Χαναάν.

Μετά την αναχώρηση των μάγων, εμφανίστηκε άγγελος Κυρίου στον Ιωσήφ λέγοντας: «Σήκω, παράλαβε το παιδί και τη μητέρα του και φύγε στην Αίγυπτο, και μείνε εκεί μέχρι να σου πω· διότι ο Ηρώδης πρόκειται να αναζητήσει το παιδί για να το εξοντώσει». Ο Ιωσήφ, λοιπόν, σηκώθηκε και κατέβηκε εκείνη την ώρα στην Αίγυπτο πανοικί, σύμφωνα με τον λόγο του αγγέλου, για να εκπληρωθεί αυτό που ειπώθηκε μέσω του προφήτη: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον Υιό μου». Τότε ο Ηρώδης, βλέποντας ότι εμπαίχθηκε από τους μάγους, έστειλε σατράπες και θανάτωσε όλα τα παιδιά που βρίσκονταν στη Βηθλεέμ και σε όλα τα περίχωρά της, από δύο ετών και κάτω, σύμφωνα με τον χρόνο που είχε εξακριβώσει από τους μάγους.

«Διότι μέσα στη νύχτα», λέει, «παρέλαβε το παιδίον και τη μητέρα του και αναχώρησε στην Αίγυπτο». Και ενώ πολλά αγάλματα στέκονταν πάνω στα τείχη δήθεν ως φρουροί, δεν άντεξαν καθόλου την είσοδο του παιδιού, αλλά πέφτοντας μπρούμυτα στο έδαφος συνετρίβησαν σε μικρά κομμάτια. «Και παρέμεινε εκεί έως την τελευτή του Ηρώδη, για να εκπληρωθεί αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο μέσω του προφήτη, ο οποίος λέει: Από την Αίγυπτο κάλεσα τον Υιό μου». Τι θα λέγαμε λοιπόν; Ότι και ο Πατέρας φοβάται τον Ηρώδη και φυγαδεύει τον Υιό του από εκεί στην Αίγυπτο και έπειτα, μετά τον θάνατο του τυράννου, τον ανακαλεί από εκεί; Μακριά αυτή η βλάσφημη σκέψη από κάθε φιλόθεη ψυχή. Αλλά αυτό έγινε για να φωτίσει την Αίγυπτο και να γεμίσει τα πάντα με την αίνεσή Του, και να διδάξει και εμάς να αποφεύγουμε τις επιβουλές των ορατών και των αοράτων εχθρών. «Όταν λοιπόν είδε ο Ηρώδης ότι εξαπατήθηκε από τους μάγους, θύμωσε πάρα πολύ, και στέλνοντας στρατιώτες, σκότωσε όλα τα παιδιά που ήταν στη Βηθλεέμ και σε όλα τα περίχωρά της, από δύο ετών και κάτω, σύμφωνα με τον χρόνο που είχε εξακριβώσει από τους μάγους». Εγώ, λέει, ήθελα να θανατώσω μόνο εκείνο το παιδί που πρόκειται να βασιλεύσει. Επειδή όμως με εξαπάτησαν οι μάγοι και με περιέπαιξαν και δεν επέστρεψαν σε μένα, και εγώ ξεχάστηκα μέχρι τώρα απασχολημένος με άλλες φροντίδες, και τώρα πια πέρασαν δύο χρόνια και γεννήθηκε πλήθος παιδιών στη Βηθλεέμ, είναι αδύνατον σε εμάς να αναγνωριστεί εύκολα εκείνο το παιδί.

Πρόσεξέ μου όμως εδώ και κάτι άλλο. Ο Λόγος του Θεού φαίνεται ότι έχει προέλθει, ως προς την ανθρώπινη φύση, από το σπέρμα του Ισραήλ, και μέσω αυτού κάθε αιγυπτιακό πρωτότοκο, δηλαδή κάθε ασεβές και άθεο γέννημα, υποβάλλεται στον θάνατο και στη φθορά. Επειδή, λοιπόν, από τον Ισραήλ προήλθε αυτός που εξολοθρεύει τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων, ονομάζει πρωτότοκο και τον Ισραήλ· και αυτό ακριβώς αναγράφει και ο ευαγγελιστής: «από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου». Πρέπει, επομένως, να εξετάσουμε αυτά τα ζητήματα καλύτερα.