Πατερικές αναφορές στο ΩΣΗΕ 12:10

Και ας μην νομίσει κανείς ότι η δήλωση του Κυρίου, ότι δεν λέει τίποτα από τον εαυτό του αλλά όσα του λέει ο Πατέρας, μπορεί να τον αδικήσει απολύτως σε κάτι, είτε ως προς την ίδια του την ουσία είτε ως προς τον λόγο της θεοπρεπούς του αξίας. Αντίθετα, ας αναλογιστεί πρώτα και πάλι εκείνο, και ας μας απαντήσει όταν τον ρωτάμε: Άραγε θα θεωρήσει κανείς ότι αρμόζει σε εκείνον που είναι απολύτως και νοείται ως Θεός κατά φύση το όνομα και το έργο της προφητείας; Και όμως, νομίζω πως οποιοσδήποτε, ακόμη και από τους πολύ επιπόλαιους, θα το αρνούνταν, λέγοντας ότι είναι απίθανο να αποκαλείται προφήτης ο Θεός που μιλάει μέσω των προφητών. Διότι αυτός πλήθυνε τις οράσεις, σύμφωνα με τα γραφόμενα, και δια χειρός των προφητών δόθηκαν παρομοιώσεις. Επειδή, λοιπόν, αναλαμβάνοντας το όνομα του δούλου και το σχήμα της ομοιότητας με εμάς, ονομάστηκε προφήτης κατά τη δική μας ομοίωση, αναγκαστικά ο νόμος του απέδωσε και τα όσα αρμόζουν σε έναν προφήτη, δηλαδή το να πληροφορείται κάτι από τον Πατέρα και να λαμβάνει εντολή για το τι να πει και τι να μιλήσει. Επιπλέον αυτών, νομίζω ότι πρέπει να ειπωθεί και το εξής: οι Ιουδαίοι, έχοντας μεγάλη προσκόλληση στον νόμο και πιστεύοντας ότι αυτός έχει δοθεί από τον Θεό, δεν θα αποδέχονταν τα λόγια του Σωτήρα, ο οποίος μετέτρεπε σε πνευματική λατρεία τις παλαιές διατάξεις.

Και όπως λέει ο Παροιμιαστής: «Καλύτερη είναι η μικρή μερίδα με φόβο Κυρίου, παρά οι μεγάλοι θησαυροί με αφοβία». Και πάλι ο ίδιος λέει: «Καλύτερη είναι η μικρή απολαβή με δικαιοσύνη, παρά τα πολλά γεννήματα με αδικία». Όμως οι πράξεις μας και η ποιότητα των έργων μας, άλλοτε μας καθιστούν άξιους της ευγένειας των αγίων πατέρων, και άλλοτε μας κατατάσσουν σε αμαρτωλούς πατέρες. Διότι σε καμία περίπτωση δεν θα διαφέρουμε από εκείνους που έζησαν με ασέβεια, εάν μιμούμαστε τα δικά τους έργα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέμε ότι ο Εφραίμ ονομάστηκε Χαναάν· επειδή υιοθέτησε το φρόνημα των αλλογενών. Οι Χαναναίοι ήταν αλλογενείς και διαβόητοι για την αθεΐα τους. Γι' αυτό, λοιπόν, κάποιοι δέχονταν επικρίσεις, ακούγοντας δίκαια και ανάλογα με τα δικά τους τολμήματα τη φράση: «Σπέρμα Χαναάν, και όχι Ιούδα». <Εγώ δε, ο Κύριος ο Θεός σου, σε ανέβασα από τη γη της Αιγύπτου, και θα σε κατοικήσω πάλι σε σκηνές όπως σε ημέρα εορτής. Και θα μιλήσω προς τους Προφήτες, και εγώ πλήθυνα τις οράσεις, και μέσω των προφητών δίδαξα με παραβολές>. Ονόμασε Χαναάν τον Εφραίμ, όπως προείπα, ελέγχοντάς τον ξεκάθαρα ότι είχε μισήσει το έλεος και τη δικαιοσύνη, και ότι αντίθετα είχε προτιμήσει την πλεονεξία, την ανισότητα και κάθε είδος αδικίας. Αλλά ιδού τώρα προσπαθεί πάλι να δείξει ότι όχι μόνο έγινε τέτοιος απέναντι στους ανθρώπους, αλλά επιπλέον ότι απέφευγε την προσέγγιση προς τον Θεό μέσα από τα ίδια του τα έργα.

Τον κατηγορεί, λοιπόν, ότι αγνόησε τον Λυτρωτή, ότι με την αλαζονεία του εξύβρισε εκείνον που τον έβγαλε από τον οίκο της δουλείας με σημεία και τέρατα, και με μεγάλη δύναμη, και με υψηλό βραχίονα. Διότι λέει: «Εγώ σας ανέβασα από την Αίγυπτο». Με το να πει «ανέβασα», τους επαναφέρει στην ανάμνηση όσων συνέβησαν σε αυτούς, μέχρι να εισέλθουν στη γη που είχε υποσχεθεί στους αγίους πατέρες. Αυτά δε ήταν αμέτρητα και πέρα από κάθε θαύμα. Το ότι, μάλιστα, ήταν αδικαιολόγητο γι' αυτούς να τα ξεχάσουν, το απέδειξε προσθέτοντας: «Ακόμη θα σε εγκαταστήσω σε σκηνές, όπως σε ημέρα εορτής».

Και τι ακριβώς είναι αυτό, θα ρωτήσεις πάλι. Ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή διέταξε να τελείται η εορτή της Σκηνοπηγίας τον έβδομο μήνα, τη δέκατη πέμπτη ημέρα. Και ποια είναι η αφορμή για αυτό, μας το διασαφήνισε ο ίδιος ο νομοθέτης, λέγοντας για τη Σκηνοπηγία στο Λευιτικό: «Τον έβδομο μήνα θα την εορτάσετε. Σε σκηνές θα κατοικήσετε επτά ημέρες. Κάθε αυτόχθονας στον Ισραήλ θα κατοικήσει σε σκηνές, για να δουν οι γενεές σας ότι σε σκηνές εγκατέστησα τους υιούς Ισραήλ, όταν τους έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου. Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας». Επομένως, τελούσαν την εορτή σε ανάμνηση της εξόδου που έγινε από την Αίγυπτο. Έπειτα, πώς θα μπορούσες, λέει, να ξεχνάς εμένα που σε έβγαλα από την Αίγυπτο, ενώ μάλιστα διαμένεις κάτω από σκηνές και χρησιμοποιείς το γεγονός ως αφορμή εορτής; «Διότι θα σε κατοικήσω πάλι σε σκηνές όπως σε ημέρα εορτής». Το «θα σε κατοικήσω», λέει, τίθεται αντί του «σε εγκαθιστώ», δηλαδή σε κάνω να κατοικείς σε σκηνές, κατά τις ημέρες της εορτής που γίνεται για αυτά. Επομένως, η λήθη είναι αδικαιολόγητη.

Αλλά ίσως αναζητούσες να μάθεις κάποια από τα μελλούμενα και ήθελες να περιεργαστείς τα όσα σε αφορούν· και γιατί άραγε έπρεπε να προστρέξεις στους ψευδομάντεις του Βάαλ, δηλαδή στους μάντεις των ψευδώνυμων θεών, και να ζητάς από αυτούς τέτοια πράγματα, και όχι μάλλον να θυμάσαι με σοφία ότι εγώ μιλώ προς τους Προφήτες και πλήθυνα τις οράσεις, δηλαδή ότι από εμένα θα προέλθει κάθε λόγος προφητείας, όπως και ήδη έγινε, και όχι από κάποιον άλλον από τους ψευδώνυμους θεούς; Διότι μόνο σε εμένα ανήκει το να γνωρίζω τα μελλούμενα και να θυμάμαι τα περασμένα. Αλλά με μιμήθηκαν, λέει, οι ψευδομάντεις και οι ψευδοπροφήτες που τιμήθηκαν από εσένα. Αυτό σημαίνει το στα χέρια των προφητών ομοιώθηκα. Ζητούσες να μάθεις από αυτούς τα μέλλοντα. Έπειτα, πλάθοντας δήθεν δικούς μου λόγους και μιμούμενοι τα έργα των δικών μου Προφητών, ξερνούσαν μπροστά σου αυτά που είχαν στην καρδιά τους. Και βέβαια ο προφήτης Ιερεμίας έβαζε ξύλινους κλοιούς γύρω από τον λαιμό του, επειδή ο Θεός πρόσταξε να γίνει αυτό. Αντιτασσόμενος όμως στα λόγια του ο ψευδοπροφήτης Ανανίας, τους πήρε και συνέτριψε τους κλοιούς, και είπε: Έτσι λέει ο Κύριος: Συνέτριψα τον ζυγό του βασιλιά της Βαβυλώνας. Αυτό σημαίνει, όπως είπα, το στα χέρια των προφητών ομοιώθηκα.

Αποτελεί λοιπόν κατηγορία για τον Εφραίμ ότι, παρόλο που είχε σαφή την υπενθύμιση από την εορτή της Σκηνοπηγίας, η οποία γινόταν για την έξοδο από την Αίγυπτο, ξεχνούσε τον Θεό, και ότι δεν Τον αναζήτησε περισσότερο, Αυτόν που μιλούσε στους Προφήτες και πλήθυνε τις οράσεις, αλλά αντίθετα προσκολλήθηκε στις απάτες των ψευδοπροφητών, οι οποίοι παραποιούσαν τα του Θεού με λόγια και με πράξεις. «Αν δεν υπάρχει η Γαλαάδ, άραγε ήταν ψεύτες οι άρχοντες που θυσίαζαν στα Γάλγαλα; Και τα θυσιαστήριά τους είναι σαν σωροί πετρών σε χέρσο αγρό». Το ότι ήταν προσκολλημένοι στους ψευδομάντεις και στους ψευδοπροφήτες, ανεβαίνοντας και προσφέροντας θυσίες τόσο στη Γαλαάδ όσο και στα Γάλγαλα, το ελέγχει μέσα από αυτά. Και παραθέτει ως απόδειξη ιδιαίτερα αυτές τις δύο πόλεις, στις οποίες η πλάνη ήταν πιο εκτεταμένη από τις άλλες, και κάθε τρόπος ευσέβειας προς τον Θεό είχε απορριφθεί, ενώ κυριαρχούσαν όλα όσα υποκινούσαν την αμαρτία, όντας γεμάτα από έσχατη παραφροσύνη. Γι' αυτό άλλωστε, στα προηγούμενα, για μεν τη Γαλαάδ είπε ο Θεός: «Εκεί με καταφρόνησε η Γαλαάδ, πόλη που εργάζεται μάταια πράγματα», δηλαδή είδωλα, διότι οι κάτοικοί της ήταν κατασκευαστές ειδώλων. Για δε την άλλη πόλη: «Όλες οι κακίες τους συγκεντρώθηκαν στα Γάλγαλα, διότι εκεί τους μίσησα για τις κακίες των πράξεών τους». Είναι όμως αναγκαίο να προσθέσουμε μερικά από όσα συνέβησαν στους Γαλααδίτες, διότι έτσι θα κατανοήσουμε το νόημα των προκειμένων χωρίων.

Από τη μερική λύτρωση, ο λόγος μεταβαίνει εύστοχα στην καθολική και γενικότατη, δηλαδή σε αυτήν που πραγματοποιήθηκε διά του Χριστού για όλους εκείνους που έχουν λυτρωθεί μέσω της πίστεως και αποβάλλουν τον ζυγό της αμαρτίας, και οι οποίοι απέφυγαν τον πικρό και ανήμερο δεσπότη, τον σατανά. Έχεις σε αυτά συγκεντρωμένο εν συντομία τον σκοπό ολόκληρης της προφητείας για εμάς· θα μιλήσουμε δε, εξετάζοντας το κάθε τι ξεχωριστά όσο είναι δυνατόν. <Το λήμμα που είδε ο προφήτης Αμβακούμ.> Λήμμα ονομάζει εδώ τη λήψη της οράσεως, δηλαδή της προγνώσεως, την οποία μπορεί κάποιος να λάβει, όταν τη δίνει ο Θεός· διότι αυτός επλήθυνε τις οράσεις, σύμφωνα με το γεγραμμένο, και αυτός μίλησε στους προφήτες, προαναγγέλλοντάς τους μέσω του Αγίου Πνεύματος τα μελλοντικά, και θέτοντάς τα μπροστά στα μάτια τους σχεδόν σαν να είναι ήδη παρόντα. Και το ότι δεν αποφάσισαν να μιλούν από τη δική τους καρδιά, αλλά μάλλον μεταφέρουν σε εμάς τους λόγους του Θεού, το καθιστά σαφές εκ των προτέρων, ονομάζοντας τον εαυτό του Προφήτη και αποδεικνύοντάς τον πλήρη από τη σχετική χάρη. <Έως πότε, Κύριε, θα κράζω, και δεν θα εισακούεις; Θα βοήσω προς εσένα αδικούμενος, και δεν θα σώσεις;> Ο Προφήτης υποδύεται το πρόσωπο εκείνου που υφίσταται πλεονεξία και υπομένει ως δυσβάστακτη την ύβρη και την αλαζονεία από εκείνους που συνηθίζουν να αδικούν· με πολλή τέχνη όμως επιμαρτυρεί στον Θεό την απερίγραπτη φιλανθρωπία Του. Διότι Τον παρουσιάζει να δείχνει μεγάλη ανεξικακία, αν και συνηθίζει να αποστρέφεται τους πονηρούς.

Ωστόσο, ακόμη και αν δεν είχε γραφτεί και επιγραφεί τόσο σαφώς από αυτούς, σε κάθε περίπτωση τα σχετικά με την αντίρρηση αναφέρονται και έτσι σαφώς σε εκείνους. Διότι, όπως αν κάποιος επιχειρούσε να φέρει αντίρρηση σε εκείνον που αποκάλεσε τον Θεό ταυτο και έτερο, και μεγάλο και μικρό, και σε παρόμοιες περιπτώσεις που με ευσέβεια συνθέτει τις θείες ονομασίες από τα αντίθετα, λέγοντας: «Αυτός που γίνεται τα πάντα στα πάντα για τη σωτηρία του καθενός, και που προσφέρει τον εαυτό Του με πολλούς και κατάλληλους τρόπους σε όσους επιστρέφουν σε Αυτόν, και που λαμβάνει πολλές μορφές στα χέρια των προφητών, πώς θα μπορούσε να είναι ο αυτός; Και πάλι, Αυτός που δεν έχει ηλικία, που χωρά στα πάντα, που υπερβαίνει κάθε όγκο, πώς μπορεί να είναι μεγάλος;» Όπως λοιπόν αυτός που τα λέει αυτά δεν αντιδικεί απλώς με εκείνον που αποκάλεσε τον Θεό τον αυτό ή μεγάλο, αλλά εγείρει την ίδια την ιερή Γραφή εναντίον του εαυτού της —διότι και το ότι ο Θεός είναι έτερος και το ότι είναι μικρός, όπως αναφέρεται από αυτήν, θα ανατραπεί πάλι με τον ίδιο τρόπο· διότι πώς είναι μικρό αυτό που ξεπερνά τα πάντα, εκτείνεται πάνω από όλα και τα περιέχει όλα;— έτσι και αυτός που αντιτάσσεται σε εκείνον που λέει ότι από τα θεία άλλα μεν επιδέχονται απόδειξη, άλλα δε όχι, και ισχυρίζεται ότι τίποτα από τα θεία δεν είναι αποδείξιμο, επειδή δεν υπάρχει επαφή ούτε επιστήμη Του, χρησιμοποιεί τη θεία Γραφή εναντίον του εαυτού της, παρουσιάζοντας τα χωρία της να μάχονται μεταξύ τους· διότι, αν υποστηρίζει ότι επειδή δεν υπάρχει επαφή και επιστήμη του Θεού δεν υπάρχει ούτε απόδειξη, τότε εφόσον υπάρχουν αυτά, θα υπάρχει και απόδειξη.

Διότι και ο Θεός εμφανιζόταν ως άνθρωπος, όταν έπρεπε να εμφανιστεί με αυτόν τον τρόπο· και παλαιότερα μέσα σε φωτιά, όταν οι περιστάσεις το απαιτούσαν· και άλλοτε μεν με μορφή οπλίτη και στρατιώτη, άλλοτε δε με εικόνα γέροντα, άλλοτε ως αύρα, άλλοτε ως οδοιπόρος, άλλοτε ως καθαυτό άνθρωπος, και δεν αρνήθηκε ούτε να πεθάνει κατ' αυτόν τον τρόπο. Όταν δε λέω το «έπρεπε», ας μη νομίζει κανείς ότι υπονοείται κάποια αναγκαιότητα, παρά μόνο εκείνη της δικής Του φιλανθρωπίας. Και άλλοτε μεν κάθεται σε θρόνο, άλλοτε δε πάνω στα Χερουβίμ. Όλα δε αυτά τα έπραττε σύμφωνα με το εκάστοτε σχέδιο της θείας οικονομίας. Γι' αυτό και μέσω του προφήτη έλεγε: «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις, και δια χειρός προφητών παρομοιάστηκα».

Διότι λέγει: «Είδα τον Κύριο»· και δεν λέγει πράγματα αντίθετα προς τα λόγια του Χριστού, αλλά απολύτως σύμφωνα με αυτά. Διότι ο μεν Χριστός αναφέρεται στην ακριβή γνώση και κατανόηση, την οποία κανείς δεν έχει δει· επειδή τη γυμνή θεότητα και την καθαρή ουσία κανείς δεν την είδε, παρά μόνον ο Μονογενής· ο δε προφήτης αναγγέλλει εκείνο που του ήταν δυνατόν να δει. Διότι ούτε ο ίδιος μπόρεσε να δει αυτό ακριβώς που είναι ο Θεός, αλλά Τον βλέπει να έχει λάβει σχήμα, και να έχει κατέλθει τόσο πολύ, όσο η αδυναμία εκείνου που Τον έβλεπε μπορούσε να ανέλθει. Διότι το ότι δεν είδε τη γυμνή θεότητα, ούτε αυτός ούτε κανείς άλλος, είναι ολοφάνερο από αυτά τα ίδια που οι ίδιοι αναγγέλλουν. Διότι λέγει: «Είδα τον Κύριο να κάθεται». Ο Θεός όμως δεν κάθεται, καθώς το σχήμα αυτό ανήκει στα σώματα. Και όχι απλώς «να κάθεται», αλλά «επάνω σε θρόνο». Ο Θεός όμως δεν περιέχεται πουθενά 〈ούτε εμπεριέχεται〉· πώς θα μπορούσε άλλωστε, Αυτός που είναι πανταχού παρών και πληροί τα πάντα, στου Οποίου το χέρι βρίσκονται τα πέρατα της γης; Επομένως, είναι φανερό ότι αυτό που είδε ήταν θεία συγκατάβαση. Έτσι, εξάλλου, και ένας άλλος προφήτης, υποδηλώνοντάς το αυτό, έλεγε εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις», δηλαδή, εμφανίστηκα με διάφορους τρόπους. Εάν όμως φανερωνόταν γυμνή η ίδια η ουσία, δεν θα φανερωνόταν με διαφορετικούς τρόπους· αλλά επειδή, μέσω της συγκατάβασής Του, φανέρωνε τον Εαυτό Του στους προφήτες άλλοτε με αυτόν τον τρόπο και άλλοτε με εκείνον, διαμορφώνοντας τις οπτασίες ανάλογα με τις εκάστοτε περιστάσεις, για τον λόγο αυτόν λέγει: «Οράσεις επλήθυνα και μέσω των προφητών παρομοιάστηκα».

Και τη μια φορά αναφέρει ότι αυτή είναι αναγκαιότερη ακόμη και από τη συμβίωση και την αναστροφή με τον Χριστό, την άλλη δε τη θεωρεί τόσο βαριά και επαχθή, ώστε και να στενάζει και να βιάζεται για την αναχώρησή του. Διότι επιθυμούσε αποκλειστικά εκείνα που του απέφεραν κέρδος κατά Θεόν, έστω και αν αυτά συνέβαινε να είναι αντίθετα με τα προηγούμενα. Επειδή ήταν ευπροσάρμοστος και πολύμορφος, όχι υποκρινόμενος —μη γένοιτο— αλλά γινόταν τα πάντα, ανάλογα με το τι απαιτούσε η ανάγκη του κηρύγματος και της σωτηρίας των ανθρώπων, μιμούμενος και σε αυτό τον Δεσπότη του. Διότι και ο Θεός εμφανίστηκε ως άνθρωπος, όταν έπρεπε να εμφανιστεί έτσι, και παλαιότερα μέσα σε πυρ, όταν ο καιρός το απαιτούσε, και άλλοτε με μορφή πολεμιστή και στρατιώτη, άλλοτε με εικόνα γέροντα, άλλοτε ως λεπτή αύρα, άλλοτε ως οδοιπόρος, άλλοτε ως καθαυτό άνθρωπος, και ούτε καν τον θάνατο κατ' αυτόν τον τρόπο δεν απέφυγε. Και όταν λέω «έπρεπε να γίνει αυτό», ας μη νομίσει κανείς ότι τα λόγια υποδηλώνουν κάποια αναγκαιότητα, αλλά μόνο τη δική Του φιλανθρωπία. Και άλλοτε κάθεται σε θρόνο, ενώ άλλοτε επί των Χερουβίμ. Και όλα αυτά τα έπραττε σύμφωνα με τις εκάστοτε θείες οικονομίες· γι' αυτό και έλεγε μέσω του προφήτη: «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις, και δια των χειρών των προφητών εμφανίστηκα με ομοιώματα».