Πατερικές αναφορές στο ΩΣΗΕ 12:11

Επί των Αγίων, όμως, δεν συμβαίνει αυτό. Διότι ο ίδιος ο Θεός λέει: «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις». Όταν δε ο Κύριος χαρίζει την όραση, δεν τυφλώνει τον νου, τον οποίο ο ίδιος κατασκεύασε, αλλά τον φωτίζει και τον καθιστά διαυγέστερο με την παρουσία του Πνεύματος. Γι' αυτό τον λόγο, άλλωστε, και οι Προφήτες ονομάζονταν «ορώντες», διότι τρόπον τινά εντεινόταν σε αυτούς η διορατικότητα του νου εξαιτίας της παρουσίας του Πνεύματος που τους φώτιζε.

Επομένως, ο Μονογενής μιλούσε και παλαιότερα στους αρχαιότερους μέσω του Αγίου Πνεύματος· μιλούσε δε με πολλούς τρόπους, παραγγέλλοντας να διαμορφωθεί το σεπτό και μέγα μυστήριο της ενανθρωπήσεώς Του. Μπορεί λοιπόν κανείς να Τον ακούσει να λέει μέσω των προφητών: «Εγώ οράσεις επλήθυνα, και δια χειρών προφητών παρομοιάσθηκα», και πάλι: «Εγώ ο ίδιος που λαλώ είμαι παρών, σαν την ώρα πάνω στα όρη, σαν τα πόδια αυτού που ευαγγελίζεται αγγελία ειρήνης, που ευαγγελίζεται αγαθά». Διότι κατά τη συντέλεια των αιώνων ο ίδιος ο Υιός μάς μίλησε μέσω του Εαυτού Του, χωρίς πλέον να μεσολαβεί προφήτης και φωνή αγίων, αλλά ο Μονογενής, έχοντας γίνει σαν κι εμάς, απηύθυνε τους λόγους Του προς εμάς μέσω του Εαυτού Του. Λέμε δε ότι ο Πατέρας μίλησε εν τω Υιώ, όχι σαν μέσω κάποιου ξεχωριστού ανθρώπου που βρισκόταν στο μέσον και μετέφερε σε εμάς όχι δικούς του, αλλά τους λόγους κάποιου άλλου, αλλά με την ίδια Του τη φωνή, καθώς ο Υιός μάς μιλούσε δια του σώματος. Διότι η σάρκα ανήκε στον ίδιο τον Μονογενή και όχι σε κάποιον άλλο· επειδή, όντας φύσει Θεός, έγινε άνθρωπος, παραμένοντας συγχρόνως Θεός· διότι τότε κατέστησε φανερή σε εμάς την απόρρητη βουλή του Θεού και Πατέρα· γι' αυτό ακριβώς «το όνομά Του καλείται Άγγελος της Μεγάλης Βουλής».

Δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να υποπτευθούμε ότι, επειδή ειπώθηκε το «Πάντες», ακυρώνεται από τον Σωτήρα μας Χριστό η αποστολή των αγίων προφητών· διότι ο λόγος δεν αναφέρεται σε εκείνους, αλλά σε άλλους. Επειδή, δηλαδή, επρόκειτο να μιλήσει για τους ψευδοποιμένες και για εκείνους που ανεβαίνουν από αλλού στην αυλή των προβάτων, αφού αναγκαστικά είχαν ήδη προσημανθεί ξεκάθαρα εκείνοι για τους οποίους γινόταν ο λόγος, λέει το «Πάντες», και σε καμία περίπτωση δεν θα νομίσουμε ότι αθετείται το πρόσωπο των αγίων προφητών. Πώς, άλλωστε, θα τους αθετούσε Εκείνος που μέσω αυτών κατέστησε σαφή τα μηνύματα της δικής Του παρουσίας, Εκείνος που λέει «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις και μέσω των προφητών χρησιμοποίησα παρομοιώσεις;» Εκείνος που ανέδειξε τον Μωυσή, και είπε προς τον Ιερεμία «Μην λες ότι είμαι νεότερος, διότι θα πας προς όλους σε όσους θα σε αποστείλω, και θα μιλήσεις σύμφωνα με όλα όσα θα σε διατάξω»· και προς τον μακάριο Ιεζεκιήλ «Υιέ ανθρώπου, εγώ θα σε αποστείλω προς τον οίκο του Ισραήλ, σε αυτούς που με παραπικραίνουν;»

Και όπως λέει ο Παροιμιαστής: «Καλύτερη είναι η μικρή μερίδα με φόβο Κυρίου, παρά οι μεγάλοι θησαυροί με αφοβία». Και πάλι ο ίδιος λέει: «Καλύτερη είναι η μικρή απολαβή με δικαιοσύνη, παρά τα πολλά γεννήματα με αδικία». Όμως οι πράξεις μας και η ποιότητα των έργων μας, άλλοτε μας καθιστούν άξιους της ευγένειας των αγίων πατέρων, και άλλοτε μας κατατάσσουν σε αμαρτωλούς πατέρες. Διότι σε καμία περίπτωση δεν θα διαφέρουμε από εκείνους που έζησαν με ασέβεια, εάν μιμούμαστε τα δικά τους έργα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέμε ότι ο Εφραίμ ονομάστηκε Χαναάν· επειδή υιοθέτησε το φρόνημα των αλλογενών. Οι Χαναναίοι ήταν αλλογενείς και διαβόητοι για την αθεΐα τους. Γι' αυτό, λοιπόν, κάποιοι δέχονταν επικρίσεις, ακούγοντας δίκαια και ανάλογα με τα δικά τους τολμήματα τη φράση: «Σπέρμα Χαναάν, και όχι Ιούδα». <Εγώ δε, ο Κύριος ο Θεός σου, σε ανέβασα από τη γη της Αιγύπτου, και θα σε κατοικήσω πάλι σε σκηνές όπως σε ημέρα εορτής. Και θα μιλήσω προς τους Προφήτες, και εγώ πλήθυνα τις οράσεις, και μέσω των προφητών δίδαξα με παραβολές>. Ονόμασε Χαναάν τον Εφραίμ, όπως προείπα, ελέγχοντάς τον ξεκάθαρα ότι είχε μισήσει το έλεος και τη δικαιοσύνη, και ότι αντίθετα είχε προτιμήσει την πλεονεξία, την ανισότητα και κάθε είδος αδικίας. Αλλά ιδού τώρα προσπαθεί πάλι να δείξει ότι όχι μόνο έγινε τέτοιος απέναντι στους ανθρώπους, αλλά επιπλέον ότι απέφευγε την προσέγγιση προς τον Θεό μέσα από τα ίδια του τα έργα.

Αποτελεί λοιπόν κατηγορία για τον Εφραίμ ότι, παρόλο που είχε σαφή την υπενθύμιση από την εορτή της Σκηνοπηγίας, η οποία γινόταν για την έξοδο από την Αίγυπτο, ξεχνούσε τον Θεό, και ότι δεν Τον αναζήτησε περισσότερο, Αυτόν που μιλούσε στους Προφήτες και πλήθυνε τις οράσεις, αλλά αντίθετα προσκολλήθηκε στις απάτες των ψευδοπροφητών, οι οποίοι παραποιούσαν τα του Θεού με λόγια και με πράξεις. «Αν δεν υπάρχει η Γαλαάδ, άραγε ήταν ψεύτες οι άρχοντες που θυσίαζαν στα Γάλγαλα; Και τα θυσιαστήριά τους είναι σαν σωροί πετρών σε χέρσο αγρό». Το ότι ήταν προσκολλημένοι στους ψευδομάντεις και στους ψευδοπροφήτες, ανεβαίνοντας και προσφέροντας θυσίες τόσο στη Γαλαάδ όσο και στα Γάλγαλα, το ελέγχει μέσα από αυτά. Και παραθέτει ως απόδειξη ιδιαίτερα αυτές τις δύο πόλεις, στις οποίες η πλάνη ήταν πιο εκτεταμένη από τις άλλες, και κάθε τρόπος ευσέβειας προς τον Θεό είχε απορριφθεί, ενώ κυριαρχούσαν όλα όσα υποκινούσαν την αμαρτία, όντας γεμάτα από έσχατη παραφροσύνη. Γι' αυτό άλλωστε, στα προηγούμενα, για μεν τη Γαλαάδ είπε ο Θεός: «Εκεί με καταφρόνησε η Γαλαάδ, πόλη που εργάζεται μάταια πράγματα», δηλαδή είδωλα, διότι οι κάτοικοί της ήταν κατασκευαστές ειδώλων. Για δε την άλλη πόλη: «Όλες οι κακίες τους συγκεντρώθηκαν στα Γάλγαλα, διότι εκεί τους μίσησα για τις κακίες των πράξεών τους». Είναι όμως αναγκαίο να προσθέσουμε μερικά από όσα συνέβησαν στους Γαλααδίτες, διότι έτσι θα κατανοήσουμε το νόημα των προκειμένων χωρίων.

Και αυτόν, τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, που από τους αιώνες καταξίωσε τους αγίους Του να φαίνεται σε αυτούς μέσα από οπτασίες, όπως ακριβώς μπορούσε ο καθένας να Τον χωρέσει σύμφωνα με το χάρισμα που του δόθηκε από τη θεότητα, το οποίο χαριζόταν στον καθένα από τους καταξιωμένους, είτε για να δουν τον Πατέρα, ανάλογα με το πώς μπορούσε ο καθένας, είτε για να ακούσουν τη φωνή Του, στο μέτρο που ήταν εφικτό· όπως έλεγε δια στόματος του Ησαΐα: «Ιδού, θα ενεργήσει συνετά ο αγαπητός μου παις», αυτό αποτελεί φωνή του Πατέρα· και όπως ο Δανιήλ είδε «τον Παλαιό των ημερών», αυτό είναι οπτασία του Πατέρα· και όπως πάλι αναφέρεται στον προφήτη: «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και μέσω των χειρών των προφητών παρομοιάστηκα», αυτό είναι φωνή του Υιού· ενώ όπως αναφέρεται στον Ιεζεκιήλ: «Και με ανέλαβε το Πνεύμα του Θεού» και «με έβγαλε στην πεδιάδα», αυτό αφορά το Άγιο Πνεύμα. Και υπάρχουν πολλά τέτοια που μπορεί να αναφέρει κανείς, από τα οποία, υπενθυμίζοντας εν μέρει ελάχιστα εν παρόδω για να καταδείξουμε τον χαρακτήρα της Εκκλησίας, παραθέσαμε αυτά τα λίγα ρητά, μολονότι υπάρχουν αμέτρητα και ακόμη περισσότερα παρόμοια με αυτά τα οποία περιέχονται στις θείες Γραφές της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης.

Διότι αυτό αποτελεί βεβαίως ύβρη προς το Πνεύμα που το φανέρωσε· αλλά ούτε και θα βρεις δυνατή την εξήγηση των προφητών, εάν επιχειρήσεις να την απογυμνώσεις από τη θεωρία του Πνεύματος. Τι θα πεις, για παράδειγμα, ότι εννοούν αυτά τα λόγια του Ωσηέ: «Ο δε Εφραίμ είναι πονηρό πνεύμα;» Και για ποιο λόγο: «Εμπορευόταν έλαιο στην Αίγυπτο;» Και ποιας μομφής, ποιου εγκλήματος είναι άξιο αυτό; Και τι σημαίνει το αγγείο του κυνηγού πουλιών, το οποίο μας παρέδωσε ο Αμώς; Τι σημαίνει ο κασσιτέρινος λίθος, ο οποίος φέρει επτά οφθαλμούς, όπως έχει γράψει ο προφήτης Ζαχαρίας; Και πολλά άλλα παρόμοια με αυτά· για τα οποία ο Ίδιος, που τα φθέγξατο μέσω των καλάμων των προφητών, προβάλλει τον Ωσηέ να λέει τα εξής: «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις, και μέσω των χεριών των προφητών χρησιμοποιήθηκα σε παρομοιώσεις». Και γι' αυτό, ο λόγος παραδίδει σύντομα το εξής: ότι μερικοί από τους προφήτες απέκρυψαν τους βασιλείς, επί των ημερών των οποίων εξέθεσαν την προφητεία· ή επειδή προφήτευσαν σε εθνικούς, ή επειδή προέρχονταν από εθνικούς· διότι, αν και πρωτευόντως η προφητεία είχε αποσταλεί στον Ισραήλ, ωστόσο υπήρξε η δυνατότητα σε κάποια από τα έθνη να ακούσουν κάποιους προφήτες· ή μήπως δεν μας οδηγεί στο να συμπεράνουμε αυτό κυρίως ο Ιωνάς, ο οποίος και ο ίδιος προερχόταν από τα έθνη και προφήτευσε ανάμεσα στα έθνη;

Εγώ έδειξα στον Ιερεμία την καρυδένια ράβδο. Εγώ απεικόνισα στον Ζαχαρία τη χρυσή λυχνία. Εγώ υπέδειξα στον Δανιήλ τον αλατόμητο λίθο. Εγώ πλάτυνα την κοιλιά του κήτους για τον Ιωνά. Εμένα είδε ο μέγας Ιεζεκιήλ ως ηνίοχο των Χερουβίμ. Εγώ είμαι το πολυθρύλητο πρόβατο του Ησαΐα. «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Πρόσεξε πού τεντώνεις τα τόξα σου. «Διότι για εμένα ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο.» Πού στέλνεις τα βέλη; «Διότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα.» Προς ποιον ρίχνεις τους λίθους; Εγώ «μέτρησα με το χέρι το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα μου.» Εναντίον ποιου οπλίζεις τη γλώσσα σου; Εγώ κάνω καθαρές τις γλώσσες των βραδυγλώσσων, εγώ έπλασα τον βαρύκοο και τον κωφό, εγώ ως κεραμέας διαμόρφωσα αυτόν που βλέπει και τον τυφλό. Δες ποιον αποκαλείς πλάνο. «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και μέσω των προφητών παρομοιάστηκα.» «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Διότι εμένα ψάλλει ο Δαβίδ, εσύ όμως με χλευάζεις. Εκείνος με υμνεί, εσύ όμως με βλασφημείς. Εκείνος παίζει την κιθάρα, εσύ όμως κλωτσάς. Εκείνος κρούει τις χορδές, εσύ όμως χρησιμοποιείς τα όπλα. «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Γιατί με πολεμάς με τα δικά μου, υπερασπίζεσαι τον νόμο και εκστρατεύεις εναντίον μου, για εμένα αγωνίζεσαι και τους δικούς μου τιμωρείς; Υπερασπίζεσαι τη δική μου δόξα, αλλά αγνοείς το πώς πρέπει να αρχίσεις τη μάχη, από πού αρμόζει να συγκροτήσεις πόλεμο.»

Γιατί δεν αντιπαρέβαλε τον εαυτό του με τους προφήτες; Μολονότι ήταν πολύ ανώτερός τους, αναλόγως με τα πολύ σπουδαιότερα πράγματα που του είχαν εμπιστευθεί. Αλλά δεν το κάνει αυτό. Για ποιον λόγο άραγε; Πρώτον μεν, επειδή αποφεύγει να λέγει μεγάλα λόγια για τον εαυτό του· δεύτερον δε, διότι οι ακροατές δεν ήσαν ακόμη τέλειοι· και τρίτον, επειδή ήθελε μάλλον να τους εξυψώσει, και να δείξει ότι η υπεροχή ήταν μεγάλη. Ήταν σαν να έλεγε: Τι το σπουδαίο υπάρχει στο ότι έστειλε προφήτες στους πατέρες μας; Αφού σε εμάς έστειλε τον ίδιο τον μονογενή Του Υιό. Και ορθώς ξεκίνησε λέγοντας το εξής: «Πολυμερώς και πολυτρόπως»· διότι έτσι αποδεικνύει ότι ούτε οι ίδιοι οι προφήτες δεν είδαν τον Θεό· ο Υιός όμως είδε. Διότι το «πολυμερώς και πολυτρόπως» σημαίνει διαφόρως. «Επειδή εγώ», λέγει, «πλήθυνα τις οράσεις, και διά χειρός των προφητών φανερώθηκα με παρομοιώσεις».

Πώς λοιπόν ο Ιωάννης είπε, τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ; Δηλώνοντας ότι όλα εκείνα αποτελούσαν συγκατάβαση, και όχι θέα της ίδιας της γυμνής ουσίας. Διότι, αν έβλεπαν την ίδια τη φύση, δεν θα την είχαν δει με διαφορετικούς τρόπους. Επειδή αυτή είναι απλή και ασχημάτιστη, ασύνθετη και απερίγραπτη, ούτε κάθεται, ούτε στέκεται, ούτε περπατά. Διότι όλα αυτά είναι γνωρίσματα των σωμάτων. Το πώς όμως είναι, το γνωρίζει μόνο ο Ίδιος. Και αυτό φανερώνοντας ο Θεός και Πατέρας μέσω κάποιου προφήτη, έλεγε: «Εγώ επλήθυνα οράσεις», λέει, «και δια των προφητών έλαβα διάφορα ομοιώματα»· δηλαδή, συγκατέβηκα, δεν φανερώθηκα ακριβώς όπως ήμουν. Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο ο Υιός του να φανερωθεί σε εμάς με αληθινή σάρκα, από παλιά τους προγύμναζε να βλέπουν την ουσία του Θεού, όσο τους ήταν δυνατό να τη δουν. Διότι αυτό που πραγματικά είναι ο Θεός, όχι μόνο οι προφήτες, αλλά ούτε οι άγγελοι το είδαν, ούτε οι αρχάγγελοι· αλλά αν τους ρωτήσεις, θα τους ακούσεις να μην απαντούν τίποτα για την ουσία, αλλά μόνο να ψάλλουν στον Θεό: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και αν επιθυμήσεις να μάθεις κάτι από τα Χερουβίμ ή τα Σεραφίμ, θα ακούσεις τον μυστικό ύμνο του αγιασμού, και ότι: «Πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης αυτού». Αν εξετάσεις τις ανώτερες δυνάμεις, δεν θα βρεις τίποτα άλλο, παρά μόνο ότι ένα είναι το έργο τους, το να αινούν τον Θεό· «Αινείτε τον», λέει, «όλες οι δυνάμεις του». Μόνος λοιπόν τον βλέπει ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα.

Διότι και ο Θεός εμφανιζόταν ως άνθρωπος, όταν έπρεπε να εμφανιστεί με αυτόν τον τρόπο· και παλαιότερα μέσα σε φωτιά, όταν οι περιστάσεις το απαιτούσαν· και άλλοτε μεν με μορφή οπλίτη και στρατιώτη, άλλοτε δε με εικόνα γέροντα, άλλοτε ως αύρα, άλλοτε ως οδοιπόρος, άλλοτε ως καθαυτό άνθρωπος, και δεν αρνήθηκε ούτε να πεθάνει κατ' αυτόν τον τρόπο. Όταν δε λέω το «έπρεπε», ας μη νομίζει κανείς ότι υπονοείται κάποια αναγκαιότητα, παρά μόνο εκείνη της δικής Του φιλανθρωπίας. Και άλλοτε μεν κάθεται σε θρόνο, άλλοτε δε πάνω στα Χερουβίμ. Όλα δε αυτά τα έπραττε σύμφωνα με το εκάστοτε σχέδιο της θείας οικονομίας. Γι' αυτό και μέσω του προφήτη έλεγε: «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις, και δια χειρός προφητών παρομοιάστηκα».

Διότι λέγει: «Είδα τον Κύριο»· και δεν λέγει πράγματα αντίθετα προς τα λόγια του Χριστού, αλλά απολύτως σύμφωνα με αυτά. Διότι ο μεν Χριστός αναφέρεται στην ακριβή γνώση και κατανόηση, την οποία κανείς δεν έχει δει· επειδή τη γυμνή θεότητα και την καθαρή ουσία κανείς δεν την είδε, παρά μόνον ο Μονογενής· ο δε προφήτης αναγγέλλει εκείνο που του ήταν δυνατόν να δει. Διότι ούτε ο ίδιος μπόρεσε να δει αυτό ακριβώς που είναι ο Θεός, αλλά Τον βλέπει να έχει λάβει σχήμα, και να έχει κατέλθει τόσο πολύ, όσο η αδυναμία εκείνου που Τον έβλεπε μπορούσε να ανέλθει. Διότι το ότι δεν είδε τη γυμνή θεότητα, ούτε αυτός ούτε κανείς άλλος, είναι ολοφάνερο από αυτά τα ίδια που οι ίδιοι αναγγέλλουν. Διότι λέγει: «Είδα τον Κύριο να κάθεται». Ο Θεός όμως δεν κάθεται, καθώς το σχήμα αυτό ανήκει στα σώματα. Και όχι απλώς «να κάθεται», αλλά «επάνω σε θρόνο». Ο Θεός όμως δεν περιέχεται πουθενά 〈ούτε εμπεριέχεται〉· πώς θα μπορούσε άλλωστε, Αυτός που είναι πανταχού παρών και πληροί τα πάντα, στου Οποίου το χέρι βρίσκονται τα πέρατα της γης; Επομένως, είναι φανερό ότι αυτό που είδε ήταν θεία συγκατάβαση. Έτσι, εξάλλου, και ένας άλλος προφήτης, υποδηλώνοντάς το αυτό, έλεγε εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις», δηλαδή, εμφανίστηκα με διάφορους τρόπους. Εάν όμως φανερωνόταν γυμνή η ίδια η ουσία, δεν θα φανερωνόταν με διαφορετικούς τρόπους· αλλά επειδή, μέσω της συγκατάβασής Του, φανέρωνε τον Εαυτό Του στους προφήτες άλλοτε με αυτόν τον τρόπο και άλλοτε με εκείνον, διαμορφώνοντας τις οπτασίες ανάλογα με τις εκάστοτε περιστάσεις, για τον λόγο αυτόν λέγει: «Οράσεις επλήθυνα και μέσω των προφητών παρομοιάστηκα».

Και τη μια φορά αναφέρει ότι αυτή είναι αναγκαιότερη ακόμη και από τη συμβίωση και την αναστροφή με τον Χριστό, την άλλη δε τη θεωρεί τόσο βαριά και επαχθή, ώστε και να στενάζει και να βιάζεται για την αναχώρησή του. Διότι επιθυμούσε αποκλειστικά εκείνα που του απέφεραν κέρδος κατά Θεόν, έστω και αν αυτά συνέβαινε να είναι αντίθετα με τα προηγούμενα. Επειδή ήταν ευπροσάρμοστος και πολύμορφος, όχι υποκρινόμενος —μη γένοιτο— αλλά γινόταν τα πάντα, ανάλογα με το τι απαιτούσε η ανάγκη του κηρύγματος και της σωτηρίας των ανθρώπων, μιμούμενος και σε αυτό τον Δεσπότη του. Διότι και ο Θεός εμφανίστηκε ως άνθρωπος, όταν έπρεπε να εμφανιστεί έτσι, και παλαιότερα μέσα σε πυρ, όταν ο καιρός το απαιτούσε, και άλλοτε με μορφή πολεμιστή και στρατιώτη, άλλοτε με εικόνα γέροντα, άλλοτε ως λεπτή αύρα, άλλοτε ως οδοιπόρος, άλλοτε ως καθαυτό άνθρωπος, και ούτε καν τον θάνατο κατ' αυτόν τον τρόπο δεν απέφυγε. Και όταν λέω «έπρεπε να γίνει αυτό», ας μη νομίσει κανείς ότι τα λόγια υποδηλώνουν κάποια αναγκαιότητα, αλλά μόνο τη δική Του φιλανθρωπία. Και άλλοτε κάθεται σε θρόνο, ενώ άλλοτε επί των Χερουβίμ. Και όλα αυτά τα έπραττε σύμφωνα με τις εκάστοτε θείες οικονομίες· γι' αυτό και έλεγε μέσω του προφήτη: «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις, και δια των χειρών των προφητών εμφανίστηκα με ομοιώματα».

Αυτό ακριβώς, λοιπόν, φανερώνοντας πάλι μέσω άλλου προφήτη και πείθοντάς τους ότι δεν είδαν με ακρίβεια την ουσία, έλεγε: «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και στα χέρια των προφητών πήρα διάφορα ομοιώματα». Δεν έδειξα την ίδια μου την ουσία, αλλά έκανα συγκατάβαση, λέει, προς την αδυναμία εκείνων που έβλεπαν. Ο Ιωάννης, ωστόσο, δεν λέει μόνο για τους ανθρώπους ότι «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό». Διότι αυτό ήταν φανερό τόσο από αυτά που ειπώθηκαν, εννοώ δηλαδή από αυτήν την προφητική ρήση που λέει: «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και στα χέρια των προφητών πήρα διάφορα ομοιώματα», όσο και από την απόφαση που ειπώθηκε προς τον Μωυσή. Διότι, όταν εκείνος επιθύμησε να τον δει οφθαλμοφανώς, ο Θεός λέει: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Ώστε αυτό ήταν φανερό σε εμάς και ομολογημένο. Επομένως, το «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό» δεν το λέει μόνο για τη δική μας φύση, αλλά και για τις άνω δυνάμεις. Γι' αυτόν τον λόγο και εισάγει τον μονογενή ως δάσκαλο του δόγματος. Διότι, για να μην πει κάποιος: «Από πού είναι φανερό αυτό;», πρόσθεσε: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, αυτός τον εξήγησε», εισάγοντας έτσι έναν αξιόπιστο μάρτυρα και δάσκαλο του δόγματος.

Διότι το τελειότατο έργο της αγάπης, και το αποκορύφωμα της ενέργειάς της, είναι το να κάνει, μέσω μιας σχετικής αντιδόσεως, να διαπρέπουν αμοιβαία τα ιδιώματα και οι ονομασίες εκείνων που έχουν ενωθεί μεταξύ τους μέσω αυτής· και να κάνει αφενός τον άνθρωπο Θεό, αφετέρου δε τον Θεό να ονομάζεται και να εμφανίζεται ως άνθρωπος, εξαιτίας της μίας και απαράλλακτης, σύμφωνα με το θέλημα, βούλησης και κίνησης και των δύο, όπως ακριβώς διαπιστώνουμε στην περίπτωση του Αβραάμ και των υπολοίπων αγίων. Και αυτό ίσως σημαίνει εκείνο που έχει λεχθεί από το πρόσωπο του Θεού: «Στα χέρια των προφητών ομοιώθηκα»· δηλαδή η, λόγω της μεγάλης Του φιλανθρωπίας, διαμόρφωση του Θεού προς τον καθένα, η οποία προέρχεται από την έμπρακτη αρετή που ενυπάρχει στον καθένα. Διότι χέρι κάθε δικαίου είναι η ενάρετη πράξη του, μέσα στην οποία και μέσω της οποίας ο Θεός δέχεται την ομοίωση προς τους ανθρώπους.

Απάντηση. Ο Θεός, ο οποίος είπε: «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και μέσω των προφητών παρομοιάστηκα», έθεσε εκ των προτέρων τις προτυπώσεις της θαυμαστής εν σαρκί παρουσίας του για τη σωτηρία του ανθρωπίνου γένους, ποικίλλοντάς τες με σύμβολα, και προδεικνύοντας διαφορετική προτύπωση μέσω διαφορετικού προφήτη, ανάλογα με τη δεκτικότητα του καθενός. Επομένως, και στον μεγάλο προφήτη Ζαχαρία, δωρίζοντάς του τη μύηση στα δικά του μυστήρια και φέρνοντας, τρόπον τινά, ενώπιόν του τη δύναμη της μελλοντικής εν σαρκί παρουσίας του για να την κατανοήσει, σχημάτισε σοφά γι' αυτόν ένα δρέπανο κατά την όραση. Με αυτόν τον τρόπο του δίδασκε ότι ο Ίδιος, ο οποίος είχε μυστικά διαπλάσει τον εαυτό του με ποικίλους τύπους στις οράσεις των προφητών, επρόκειτο να αναλάβει εκουσίως και αληθινά τη δική μας κατά φύση διάπλαση, ώστε να αποδείξει πως η αλήθεια, που είχε προαναγγελθεί μέσω των τύπων, είναι πλέον παρούσα στα ίδια τα πράγματα.

Τι λοιπόν, ω ένδοξοι μαθητές, ενώ τον προσκυνούσατε δεν διστάζατε, αλλά αφού τον προσκυνήσατε διστάσατε; Ναι, λέγει, διότι όταν τον είδαμε και αναγνωρίσαμε ότι είναι ο Κύριος, τον προσκυνήσαμε χωρίς δισταγμό· έπειτα τον είδαμε με άλλη μορφή και διστάσαμε, όπως ακριβώς και τρεις ημέρες μετά την ανάστασή του εμφανίστηκε σε κάποιους από εμάς «με άλλη μορφή, καθώς πορεύονταν στους αγρούς»· διότι είναι σύνηθες για τον Δεσπότη, και «με άλλη μορφή» να εμφανίζεται, και ενώ εμφανίζεται να γίνεται αόρατος, όταν βέβαια το επιθυμεί αυτό κατά θεία οικονομία, όπως ακριβώς και όταν οι Ιουδαίοι θέλησαν με διάφορους τρόπους να τον συλλάβουν ή να τον λιθοβολήσουν, εκείνος αναχωρούσε αόρατα μέσα από αυτούς και περνούσε κατ' αυτόν τον τρόπο. Πώς κατ' αυτόν τον τρόπο; Αόρατα και χωρίς να γίνεται ορατός στους εχθρούς, αλλά να βαδίζει κρυφά ανάμεσα στους φονευτές του και να μη φαίνεται, ή να φαίνεται και με διάφορες όψεις, ώστε και από αυτό να μυηθούμε ότι αυτός είναι που είπε: «εγώ επλήθυνα τις οράσεις και μέσω των προφητών παρομοιώθην». Επομένως λοιπόν και εμείς, αφού τον προσκυνήσαμε, τον είδαμε «με άλλη μορφή» και διστάσαμε· διστάσαμε μήπως τυχόν αυτός είναι κάποιος άλλος και όχι ο Χριστός.