Πατερικές αναφορές στο ΩΣΗΕ 14:10

Σαφώς καταδεικνύει ότι αυτά λέγονται για εκείνους που βρίσκονται σε όλη την οικουμένη και σε όλα τα έθνη, εφόσον κανείς δεν μπορεί να ματαιώσει αυτό που ο άγιος Θεός έχει βουληθεί, και κανείς δεν είναι ικανός να αποστρέψει το υπέρμαχο χέρι του Θεού από τη γη Του και από τα όρη Του. —Συγχρόνως δε, παρατήρησε τη λέξη, η οποία δεν σημαίνει μόνο το σπάνιο (όπως σε πολλά σημεία έχουμε αποδείξει), όπως στο «Ποιος είναι σοφός και θα τα κατανοήσει αυτά;» και στο «Ποιος είναι πιστός και φρόνιμος οικονόμος;». Διότι εδώ το «Ποιος θα ματαιώσει;» ισοδυναμεί με το «Κανείς». Επειδή δεν είναι καν θεμιτό να διανοηθεί κανείς ότι υπάρχει κάποιος που δύναται να ματαιώσει τη βουλή του Κυρίου.

Βέβαια, πολλοί ονομάζονται λόγοι, ένας όμως είναι ο αιώνιος Λόγος του Θεού, ο οποίος και κηρύσσεται ως Θεός στο Ευαγγέλιο, διά του οποίου έγιναν τα πάντα. Και υιοί του Θεού ονομάζονται πολλοί στην Αγία Γραφή, σύμφωνα με το: «Υιούς γέννησα και ύψωσα»· και πάλι: «Πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ». Εφόσον όμως υιοθετούνται από τον αληθινό Θεό κατά θέσιν και με κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, είναι υιοί θετοί και όχι αληθινοί. Διότι τα πράγματα έχουν την αφετηρία τους στη φύση και την αλήθεια. Εάν όμως, σύμφωνα με την άρνηση των ανομοιουσιαστών, δεν υπάρχει Εκείνος που γεννήθηκε από Αυτόν κατά φύσιν και ουσιωδώς, πού θα βρεθούν οι κατά θέσιν υιοί; Αλλά οι αμαθέστατοι αποδίδουν ασεβώς στη θεότητα τα ανθρωπολογούμενα, και εκλαμβάνοντας μονομερώς τις Γραφές που έχουν διατυπωθεί πολυμερώς και πολυτρόπως, πέφτουν σε πλάνη, μη ανεχόμενοι να καθοδηγηθούν ορθά. Διότι ευθείες είναι οι οδοί του Κυρίου, και οι δίκαιοι θα πορευθούν σε αυτές· οι ασεβείς όμως προσκόπτουν στις ευθείες.

Η δε θάλασσα και η νεφέλη, ως προς μεν το παρόν, οδηγούσαν στην πίστη μέσω της κατάπληξης· ως προς δε το μέλλον, προσημείωναν ως τύπος την επερχόμενη χάρη. «Ποιος είναι σοφός, και θα τα κατανοήσει αυτά;» Το πώς δηλαδή η θάλασσα είναι τυπικώς βάπτισμα, επιτελώντας τον χωρισμό από τον Φαραώ, όπως ακριβώς και το λουτρό αυτό επιτελεί τον χωρισμό από την τυραννία του διαβόλου.

Διότι είναι ομαλότατη και ευκολοδιάβατη, και δεν παρουσιάζει καμία τραχύτητα σε όσους προσέρχονται σε αυτόν διά της πίστεως η οδός της δικαιοσύνης, ενώ αντιθέτως είναι τραχιά και ανηφορική, ή μάλλον εντελώς αδιάβατη, για εκείνους που τον παροργίζουν, σύμφωνα με τα όσα ειπώθηκαν από έναν από τους αγίους προφήτες: «Διότι οι οδοί του Κυρίου είναι ευθείες, και οι δίκαιοι θα πορευθούν σε αυτές, ενώ οι ασεβείς θα καταπέσουν σε αυτές». Επομένως, το δυσχερές, ή μάλλον το ακατόρθωτο, για τους Ιουδαίους της οδού που νοείται ότι οδηγεί προς αυτόν, υποδηλώνεται από την απόσταση που παρεμβάλλεται από τη θάλασσα, αφού ο Θεός διακηρύσσει στους προφήτες ότι θα φράξει τις οδούς της ασεβούς ψυχής, λέγοντας: «Γι' αυτό, ιδού, εγώ φράζω την οδό της με αγκάθια, και δεν πρόκειται να βρει το μονοπάτι της». Ό,τι λοιπόν σε εκείνες τις περιπτώσεις φανέρωναν τα αγκάθια, το ίδιο σε τούτες φανερώνει η θάλασσα, η οποία χωρίζει εκείνον που υπέστη την ύβρη από εκείνους που επέλεξαν να τον υβρίσουν απροκάλυπτα, και διαχωρίζει τον όσιο από τους ανόσιους.

Επειδή όμως ήταν ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος, έχοντας αναφαίρετη την εξουσία και στις δύο φύσεις, και δυνάμενος να ομιλεί ανεγκλήτως με όποιον τρόπο ήθελε, πολύ ορθά συμμορφωνόταν προς την αδυναμία των ακροατών του, εξηγώντας συχνά και ποικιλοτρόπως για τον εαυτό του τα όσα αρμόζουν σε άνθρωπο, όπως για παράδειγμα το: «Δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου», και τα παρόμοια με αυτά. Διότι, επειδή δεν κατανοούσαν απολύτως τίποτα, αλλά μάλλον προσέγγιζαν τα λεγόμενα επιφανειακά, κατέληγαν σε αυτήν την κοινή και πρόχειρη στους πολλούς αντίληψη, και νόμιζαν ότι έλεγε πως: «Αφού έλαβα από τον Θεό τη δύναμη θαυματουργώ», και ότι «είναι μαζί μου, επειδή πάντοτε κάνω τα αρεστά σε αυτόν». Συμφωνούν, λοιπόν, με τους ανόσιους Ιουδαίους οι καταραμένοι εχθροί της αλήθειας και, ενεργώντας ενάντια στα δόγματα της ευσέβειας, φιλονικώντας διαλογίζονται μικροπρεπή πράγματα για τον Κύριο, και, διαστρέφοντας τα όσα ειπώθηκαν καλώς και στο πλαίσιο της θείας οικονομίας, με σκοπό να καταλύσουν την ενυπάρχουσα σε αυτόν δόξα και εξουσία, νοθεύουν το κάλλος της αλήθειας. Διότι, όπως είναι φυσικό, δεν θυμούνται τον Παύλο που λέει ότι πρέπει να καθαιρούμε λογισμούς «και κάθε ύψωμα που υψώνεται κατά της γνώσεως του Θεού, και να αιχμαλωτίζουμε κάθε νόημα στον Χριστό και στην υπακοή Του». Αγνοούν επίσης αυτά που ειπώθηκαν για τα θεία λόγια μέσω κάποιου προφήτη: «Ποιος είναι σοφός για να τα κατανοήσει αυτά; Ή συνετός για να τα γνωρίσει;»

«Δεν μπορείτε να ακούσετε τον λόγο μου». Λέγοντας το «Δεν μπορείτε», τους ελέγχει επειδή είναι αδύναμοι ως προς το τέλεια αγαθό, λόγω του ότι έχουν κυριευθεί εκ των προτέρων από τα δικά τους πάθη. Διότι η φιληδονία παραλύει τον νου, και η αχαλίνωτη ροπή προς το φαύλο, χαλαρώνοντας τον τόνο της καρδιάς, την καθιστά αδρανή και εντελώς άτολμη στο να μπορέσει να κατορθώσει την αρετή. Επειδή, λοιπόν, έχετε εξασθενήσει από πριν λόγω των ροπών προς τη φαυλότητα και τυραννείστε από τα ίδια σας τα πάθη, λέει, δεν μπορείτε να ακούσετε τον δικό μου λόγο. «Διότι ευθείες είναι οι οδοί του Κυρίου», σύμφωνα με το γεγραμμένο, «και οι δίκαιοι θα πορευθούν σε αυτές, ενώ οι ασεβείς θα ασθενήσουν σε αυτές». Θα βρεις ότι συγγενικό με αυτά είναι και αυτό που ειπώθηκε σε άλλο σημείο προς τους Φαρισαίους: «Πώς μπορείτε να πιστέψετε, όταν λαμβάνετε δόξα ο ένας από τον άλλον, και δεν ζητάτε τη δόξα που προέρχεται από τον μόνο Θεό;». Διότι και σε αυτό, το ότι δεν μπορούν να πιστέψουν υποδηλώνει την εκούσια ασθένεια της διάνοιας, δηλαδή το ότι ο νους τους έχει εκ των προτέρων υποδουλωθεί στις φιλοδοξίες. Και βρίσκουμε πάλι να αληθεύει για τους Ιουδαίους αυτό που ειπώθηκε δια της φωνής του Παύλου: «Ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού, διότι αποτελούν μωρία γι' αυτόν».

Έπειτα, από εκείνα μέσω των οποίων μπορείτε να μάθετε ότι σφάλλουν ασεβώς, υβρίζοντας ατόπως τον χορηγό της αιώνιας ζωής, μέσα από αυτά τα ίδια δεν αντιλαμβάνονται πάλι ότι προχωρούν σε επιδείνωση της νόσου τους. Διότι δεν συλλογίζονται καθόλου πώς θα έπρεπε να μετανοήσουν για εκείνα, αλλά λένε ότι ήδη έχουν πειστεί πως όσα έχουν πει ήταν η αλήθεια ................... .................. και αληθινός είναι ο προφήτης που λέει: «Διότι ευθείες είναι οι οδοί του Κυρίου, και οι δίκαιοι θα πορευτούν σε αυτές· οι δε ασεβείς θα ασθενήσουν σε αυτές». Θα έμενε δε κανείς κατάπληκτος για την ασύγκριτη μανία τους και σε αυτό το σημείο. Βλέποντας ένα αναρίθμητο πλήθος δαιμονίων και πονηρών πνευμάτων να συντρίβεται με μία μόνο φωνή του Σωτήρα, και να εκδιώκεται παρά τη θέλησή του από εκείνους στους οποίους κατοικούσαν, δεν φρίττουν λέγοντας ότι Εκείνος έχει δαιμόνιο, αν και βεβαιώθηκαν μέσω αδιαμφισβήτητων συλλογισμών, ότι ο Σατανάς δεν θα μπορούσε να εκβάλει τον Σατανά. «Διότι κάθε βασιλεία», λέει ο Χριστός, «που έχει διαιρεθεί εναντίον του εαυτού της ερημώνεται· και κάθε οικία και πόλη που έχει διαιρεθεί εναντίον του εαυτού της ερημώνεται. Και αν ο Σατανάς εκβάλλει τον Σατανά, διαιρέθηκε εναντίον του εαυτού του· πώς λοιπόν θα σταθεί η βασιλεία του;» Ιδού λοιπόν, θα πει κανείς, και πολύ εύλογα: «Λαός όντως μωρός και ασύνετος, έχουν μάτια και δεν βλέπουν, έχουν αυτιά και δεν ακούν».

Διότι έχει γραφεί: «Τα ψηλά όρη είναι για τα ελάφια.» Τι υπόσχεται, λοιπόν, ο Θεός σε εκείνους που πίστεψαν σε αυτόν; Θα κατευοδώσω τους δρόμους μου, και τα προστάγματά μου, και δεν θα εξέλθετε με λύπη, αλλά θα διδαχθείτε με χαρά. Αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που είπε πάλι κάπου αλλού το προφητικό κείμενο: «Ο δρόμος των ευσεβών έγινε ευθύς, και είναι προετοιμασμένος ο δρόμος των ευσεβών.» Διότι ο δρόμος του Κυρίου είναι κρίση. Ένας άλλος δε από τους αγίους προφήτες λέει: «Ευθείς είναι, λέει, οι δρόμοι του Κυρίου, και οι δίκαιοι θα πορευθούν σε αυτούς, ενώ οι ασεβείς θα ασθενήσουν σε αυτούς.» Διότι, εάν ο Θεός δεν τους εξομαλύνει τους δρόμους, δεν θα μπορούσαν να πορευθούν μέσα από αυτούς.

Και λοιπόν ο προφήτης Ωσηέ λέει: «Επίστρεψε, Ισραήλ, προς τον Κύριο τον Θεό σου, διότι ασθένησες εξαιτίας των αδικιών σου». Και πάλι ο ίδιος σχετικά με τις εντολές του Σωτήρα αναφέρει: «Διότι ευθείες, λέει, είναι οι οδοί του Κυρίου, και οι δίκαιοι θα πορευτούν σε αυτές· ενώ οι ασεβείς θα ασθενήσουν σε αυτές». Και ο ίδιος ο Ωσηέ λέει κάπου για εκείνους που σκότωσαν τον Ιεζραέλ, δηλαδή τον Χριστό: «Και θα ταπεινωθεί η αλαζονεία του Ισραήλ κατά πρόσωπο· και ο Ισραήλ και ο Εφραίμ θα ασθενήσουν εξαιτίας των αδικιών τους». <Και απογαλάκτισε την Ουκ-ηλεημένην, και συνέλαβε ξανά, και γέννησε υιό. Και είπε: Κάλεσε το όνομά του Ου-λαός-μου, διότι εσείς δεν είστε λαός μου, και εγώ δεν είμαι δικός σας.> Γεννιέται αμέσως και χωρίς καθυστέρηση στη Γόμερ ένα άλλο παιδί, το οποίο ο Θεός είπε ότι πρέπει να ονομαστεί Ου-λαός-μου. Και αμέσως δίπλα σε αυτήν την ονομασία τίθεται πάλι η αιτιολογία.

Ότι δε κάθε καρποφορία αυτών που υποτάσσονται στον Θεό δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά, παρά εν Χριστώ και διά του Χριστού, το βεβαιώνει ο ίδιος λέγοντας στα ευαγγελικά προστάγματα: «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα». Ας λέει λοιπόν δικαιολογημένα σε κάθε πιστό, αν κάποιος είναι λαμπρός και αξιοθαύμαστος και καυχάται για την αρετή του: «Από εμένα βρέθηκε ο καρπός σου». <Ποιος είναι σοφός και θα τα κατανοήσει αυτά; Ή συνετός και θα τα γνωρίσει; Διότι είναι ευθείες οι οδοί του Κυρίου, και οι δίκαιοι θα πορευθούν σε αυτές· οι δε ασεβείς θα εξασθενήσουν σε αυτές>. Αυτόν που τα κατανοεί αυτά τον χαρακτηρίζει πολύ σωστά ως σοφό και εξαιρετικά συνετό. Διότι η κατανόηση των θείων λόγων δεν είναι άμεσα διαθέσιμη σε όσους απλώς επιθυμούν να την κατακτήσουν, ούτε θα μπορούσε κανείς να κατανοήσει «παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα», όπως είναι γεγραμμένο, εάν δεν υπάρξει η άνωθεν φώτιση, με τον Χριστό να κατεβάζει στον νου και την καρδιά, σαν λαμπρή ακτίνα, τη δική Του χάρη. Διδάσκει δε, ότι το να μπορεί κανείς να διασχίσει την ευθεία και αρεστή στον Θεό οδό, είναι εντελώς άκοπο για τους εραστές της κοσμιότητας· δεν είναι όμως καθόλου χωρίς τραχύτητα το πράγμα για εκείνους που δεν έχουν αυτό το φρόνημα.

Και πάλι: «Αυτός που κατέβηκε, είναι ο ίδιος που και ανέβηκε υπεράνω όλων των ουρανών, για να γεμίσει τα πάντα.» <Διότι βασιλιάς όλης της γης είναι ο Θεός, ψάλτε με σύνεση.> (B f. 180, I f. 253 b) Ο Υιός δεν αναγνωρίζεται ως Θεός και βασιλιάς μόνο στην Ιουδαία, αλλά ήδη και σε όλη τη γη. Διότι έχει υποταχθεί κάτω από τον ζυγό της βασιλείας Του το μεγάλο και αμέτρητο πλήθος των εθνών που βρίσκονται παντού κάτω από τον ουρανό. Ψάλτε λοιπόν με σύνεση, δηλαδή χρησιμοποιώντας αγιοπρεπή σύνεση και κατανοώντας σωστά το μυστήριο του Χριστού· διότι απαιτεί σοφό νου και σοφή καρδιά. Έτσι κάπου λέει και ο προφήτης: «Ποιος είναι σοφός, για να τα κατανοήσει αυτά; Και συνετός, για να τα γνωρίσει;» Νομίζω όμως ότι πρέπει να προσεγγίσουμε τα προκείμενα και με μια άλλη έννοια. Ψάλτε λοιπόν και δοξολογείτε· διότι ο Θεός βασίλευσε με σύνεση πάνω σε όλα τα έθνη. Το «με σύνεση», σημαίνει «με σοφία και με κάποια ανερμήνευτη οικονομία». Διότι πραγματικά το μυστήριο του Χριστού είναι γεμάτο σοφία. <Ο Θεός κάθεται στον άγιο θρόνο Του.> (I f. 253 b) Η θεόπνευστη Γραφή ονομάζει τον ουρανό θρόνο του Θεού· και όχι για να εννοήσουμε κάτι σωματικό (διότι το Θείο δεν ανήκει στη δική μας τάξη πραγμάτων· είναι εντελώς ασώματο και ακατάληπτο), αλλά συνηθίζει να ονομάζει μέσω του θρόνου τη βασιλεία. Όταν λοιπόν λέγεται ότι έχει ως θρόνο τον ουρανό, πρέπει να γνωρίζουμε ότι μέσω αυτού πρέπει να νοείται η εξουσία Του πάνω στους άγιους αγγέλους.

Διότι αγαπά, όπως είπα, τους εκλεκτούς. Κάτι τέτοιο λέει και ο προφήτης: «Ευθείες είναι οι οδοί του Κυρίου, και οι δίκαιοι θα πορευτούν σε αυτές· οι δε ασεβείς θα ασθενήσουν σε αυτές.» Επομένως, όπως γράφει ο θεσπέσιος Παύλος: «Στο εξής να ενδυναμώνεστε εν Κυρίω και με το κράτος της ισχύος του· ενδυθείτε την πανοπλία του Θεού για να μπορέσετε να σταθείτε απέναντι στις μεθοδείες του διαβόλου. Διότι ο αγώνας μας δεν είναι ενάντια σε αίμα και σάρκα, αλλά ενάντια στις αρχές, ενάντια στις εξουσίες, ενάντια στους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου, ενάντια στα πνευματικά όντα της πονηρίας στα επουράνια· γι' αυτό αναλάβετε την πανοπλία του Θεού, για να μπορέσετε να αντισταθείτε κατά την πονηρή ημέρα και, αφού τα κατεργαστείτε όλα, να σταθείτε όρθιοι.» Διότι, όπως ακριβώς όταν κατοικούν σε πόλη γειτονική και όμορη με χώρα βαρβάρων, όσοι είναι έμπειροι στον πόλεμο και γνώστες της τακτικής θεωρούν εντελώς ανάξιες λόγου τις επιδρομές εκείνων, ενώ όσοι υστερούν στον αναγκαίο κόπο και στο να αντισταθούν ανδρεία σε όσους έχουν επιλέξει να λεηλατούν, θα αποτελέσουν ευκολότατη λεία· έτσι συμβαίνει και με όσους επιμελούνται την κατά νόμον ζωή. Κοντά τους βρίσκονται αυτοί που τους πολεμούν, διότι αυτοί είναι πάρα πολλοί και σκληροί. Όμως εκείνοι που έχουν τον νου τους δυνατό, και έχοντας εφαρμόσει ως πνευματική πανοπλία την ευσέβεια προς τον Χριστό αντεπιτίθενται, θα αποδειχθούν ανώτεροι από τη σκαιότητα εκείνων.

Και το ότι αυτά έχουν έτσι, είναι δυνατόν να το διαπιστώσουμε από τα ίδια όσα έχουν λεχθεί στις θείες Γραφές. Διότι, καθώς η θεία Γραφή ομιλεί πνευματικά για τα περισσότερα ζητήματα, και μάλιστα για τη δική μας ζωή –εννοώ δηλαδή για τη γνώση του Κυρίου–, όσα λόγια είναι βαθύτερα και περιφρουρούν περισσότερο την ψυχή μας, αυτά έχουν καταστεί πρόσκομμα σε όσους δεν έχουν κατανοήσει τη γνώση του Θεού, όπως λέει ο προφήτης Ωσηέ: «Ποιος είναι συνετός και θα τα κατανοήσει αυτά;» και «σε όποιον δίνεται λόγος γνώσεως του Κυρίου, αυτός και θα τα γνωρίσει· διότι ευθείες είναι οι οδοί του Κυρίου, οι δε ασεβείς θα προσκόψουν σε αυτές». Διότι είναι μεν ευθείες, αλλά οι ασεβείς προσκόπτουν στις οδούς του Κυρίου, χωρίς αυτές να αποτελούν αιτία προσκόμματος για τους ανθρώπους. Εκείνοι λοιπόν που προσκόπτουν στον λίθο του προσκόμματος, προσκόπτουν αδιάκριτα· «διότι προσέκοψαν στον λίθο του προσκόμματος» και σκανδαλίστηκαν. Αμέσως δηλαδή οι Ιουδαίοι, βλέποντας τον μονογενή Υιό του Θεού να έχει έλθει εν σαρκί και να επιτελεί θεία σημεία, επειδή δεν είχαν αξιωθεί την επουράνια γνώση, έλεγαν: «Ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος, ο οποίος λαλεί βλασφημίες;», και άλλοτε: «Αν ήταν αυτός ο άνθρωπος από τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο». Άρα, λοιπόν, αγνοούσαν τη θεότητα και Τον θεωρούσαν μόνον ως ψιλό άνθρωπο.

Διότι είναι πράγματι μύγες που θανατώνουν, προκαλούν θάνατο και κάνουν να σαπίζει το αρωματικό έλαιο, δηλαδή τα άγια μυστήρια του Θεού που μας έχουν χαριστεί μέσω του λουτρού για την άφεση των αμαρτιών. 3. Θα μπορούσε βέβαια να θαυμάσει κανείς αν έβρισκε και στους φυσιολόγους κάποια στοιχεία γεμάτα ωφέλεια, μιμούμενος τη σύνεση της μέλισσας, η οποία κάθεται μεν πάνω σε όλα τα φυτά, αλλά συγκεντρώνει για τον εαυτό της μόνο τα χρήσιμα. Διότι ο συνετός άνθρωπος δεν ζημιώνεται από πουθενά, παρά κερδίζει από παντού, ενώ ο ασύνετος θα ζημιωθεί, όπως λέει και ο άγιος προφήτης: «Ποιος είναι συνετός και θα τα κατανοήσει αυτά; Και σε ποιον υπάρχει ο λόγος του Κυρίου ώστε να τα γνωρίσει, επειδή οι οδοί του Κυρίου είναι ευθείες, ενώ οι ασεβείς θα ασθενήσουν σε αυτές;» Διότι βρίσκουμε και στους λεγόμενους φυσιολόγους, ή μάλλον εμείς οι ίδιοι βλέπουμε, ότι το γένος των κανθάρων (σκαθαριών), που από μερικούς ονομάζονται βύλαροι, έχει τη συνήθεια να κυλιέται στη δυσοσμία και την κοπριά· και αυτή είναι για εκείνα τροφή και εργασία, ενώ σε άλλους η ίδια αυτή βορβορώδης τροφή τους προκαλεί αποτροπιασμό και δυσοσμία. Και για τις μέλισσες αυτή η κοπριά και η δυσοσμία σημαίνει θάνατο, ενώ για τους βύλαρους είναι εργασία, τροφή και απασχόληση. Αντιθέτως, για τις μέλισσες η ευωδία, τα άνθη και τα αρώματα προσφέρουν αναψυχή, απόκτημα και τροφή, εργασία και απασχόληση, ενώ για τα προαναφερθέντα σκαθάρια, ήτοι τους βύλαρους, τα πράγματα αυτά είναι εντελώς αντίθετα στη φύση τους.

Και αν ο κόσμος ανήκει στον Υιό του Θεού, πώς επέτρεπε σε έναν άρχοντα να κατέχει τον δικό του κόσμο; Όλοι οι λόγοι της Θείας Γραφής έχουν ειπωθεί με σοφία, όπως λέγει ο ίδιος ο Κύριος: «Ήλθε ο Ιωάννης σε οδό δικαιοσύνης, χωρίς να τρώει ούτε να πίνει, και λέγουν: έχει δαιμόνιο. Ήλθε ο Υιός του Ανθρώπου, που τρώει και πίνει, και λέγουν: ιδού, άνθρωπος φαγάς και οινοπότης, φίλος τελωνών και αμαρτωλών· και δικαιώθηκε η σοφία από τα τέκνα της». Πώς, όμως, δικαιώθηκε η σοφία από τα τέκνα της; Αλλά [μόνο] από εκείνους που κατανοούν τα ρήματα της σοφίας, όπως λέγει και στον προφήτη: «Ποιος είναι συνετός και θα τα κατανοήσει αυτά; Διότι ευθείες είναι οι οδοί του Κυρίου, και όποιος έχει λόγο σοφίας θα τα γνωρίσει, ενώ οι ασεβείς θα εξασθενήσουν πορευόμενοι σε αυτές». 67. Διότι πράγματι εξασθένησε και ασέβησε ο Μάνης μαζί με τους ασεβείς ως προς τους θείους και επουράνιους λόγους. Ο Σωτήρας, άλλωστε, έλεγε προ ολίγου: «Έβλεπα τον σατανά να έχει πέσει από τον ουρανό σαν αστραπή», και εδώ πάλι: «Ο άρχων του κόσμου τούτου θα ριχτεί κάτω». Και αν ο λόγος ήταν για τον σατανά, ο οποίος είχε ήδη πέσει, ποια ανάγκη υπήρχε να ριχτεί ξανά κάτω; Αλλά οπωσδήποτε θα πεις: στην άβυσσο. Πού, λοιπόν, επρόκειτο να υψωθεί ο Κύριος; Διότι αν επρόκειτο να υψωθεί από την άβυσσο, * επειδή το όμοιο, όταν αντιπαραβάλλεται με το όμοιο, δημιουργεί την ισορροπία της φράσης. Και πότε υψώθηκε στη γη;

Εκείνος που τα αναλογίζεται αυτά συνεχώς στον νου του και έχει μπροστά στα μάτια του τον χωρισμό της ψυχής του, το φρικτό εκείνο και αδέκαστο δικαστήριο, τη δίκαιη και αλάνθαστη κρίση του Θεού, την απευκταία απόφαση εναντίον των ενόχων και την καταδίκη μαζί με τον σατανά, καθώς και την ατελεύτητη και ανυπόφορη τιμωρία, οπωσδήποτε θα υποστεί την άριστη αλλοίωση, εκτός αν είναι πέτρα, εκτός αν είναι άκαμπτο σίδερο, και θα απομακρυνθεί από τα αισχρότατα έργα και θα οικειωθεί τον Θεό μέσω της ενάρετης πολιτείας. Έτσι, και εδώ μεν θα ανθίσει σαν τον φοίνικα, προβάλλοντας τη γλυκιά και πολυανθή αγαθοεργία, μετά δε τον θάνατο θα μεταφυτευτεί δοξασμένα στον οίκο του Κυρίου και σαν κατάκαρπη ελιά στις αυλές του Θεού μας θα εντρυφά στους δικούς της καρπούς. Αλλά δεν συμβαίνει το ίδιο με εκείνους που ομολογούν μεν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά δεν απαρνούνται τα πονηρά τους έργα, παρά υπερηφανεύονται και επαίρονται· αυτοί, σαν τους άκαρπους κέδρους του Λιβάνου, μετά από λίγο καταστρέφονται και ρίχνονται στο αιώνιο πυρ. 19. Ποιος είναι σοφός και θα τα κατανοήσει αυτά, και δεν θα σπεύσει με όση δύναμη διαθέτει να κερδίσει την ίδια του την ψυχή, ώστε αφενός να μη δοκιμάσει τα δεινά του Άδη, και αφετέρου να απολαύσει την ουράνια μακαριότητα;

ΚΑʹ. Ποιος είναι σοφός για να τα κατανοήσει αυτά; Ποιος θα προσπεράσει τα παροδικά; Ποιος θα προσκολληθεί στα μόνιμα; Ποιος θα θεωρήσει τα παρόντα ως παρερχόμενα; Ποιος τα προσδοκώμενα ως σταθερά; Ποιος θα διακρίνει τα πραγματικά όντα από τα φαινόμενα, και τα μεν θα τα ακολουθήσει, τα δε θα τα περιφρονήσει; Ποιος τον τύπο από την αλήθεια; Ποιος την κάτω σκηνή από την άνω πόλη; Ποιος την προσωρινή παροικία από τη μόνιμη κατοικία; Ποιος το σκοτάδι από το φως; Ποιος τη λάσπη του βυθού από την άγια γη; Ποιος τη σάρκα από το πνεύμα; Ποιος τον Θεό από τον κοσμοκράτορα; Ποιος τη σκιά του θανάτου από την αιώνια ζωή; Ποιος θα εξαγοράσει με τα παρόντα το μέλλον; Ποιος με τον ρέοντα πλούτο τον ακατάλυτο; Ποιος με τα ορατά τα αόρατα;

«Στα έσχατα όρια της σοφίας του ποιος έφτασε;» λέει ο Ιώβ. «Ποιος είναι σοφός, για να τα κατανοήσει αυτά;» και να μη μετρήσει με το ανέφικτο αυτό που υπερβαίνει κάθε μέτρηση; ΛΑ΄. Ας είναι λοιπόν άλλος τολμηρός και γενναίος ως προς αυτά, ή μάλλον ας μην είναι κανείς· εγώ πάντως διστάζω να αποδώσω οπωσδήποτε την παρούσα τιμωρία στην κακία, ή την παρούσα άνεση και ευημερία στην ευσέβεια. Υπάρχουν βέβαια περιπτώσεις που αυτό αποβλέπει σε κάτι χρήσιμο, είτε επειδή η κακία ανακόπτεται μέσω της κακοπάθειας των πονηρών, είτε επειδή η αρετή ανοίγει τον δρόμο της μέσω της ευημερίας των καλυτέρων. Δεν συμβαίνει όμως αυτό πάντοτε, ούτε κατά απόλυτο κανόνα, αλλά ανήκει αποκλειστικά στον μέλλοντα καιρό, κατά τον οποίο οι μεν θα λάβουν τα έπαθλα της αρετής, οι δε τα επιτίμια της κακίας. Διότι, όπως λέει, θα αναστηθούν οι μεν «εις ανάστασιν ζωής», οι δε «εις ανάστασιν κρίσεως». Τα παρόντα ανήκουν σε άλλον τύπο και σε άλλη παιδαγωγία, η οποία κατευθύνει τα πάντα προς τα εκεί, εφόσον και εκείνο που σε εμάς φαίνεται ως ανωμαλία, για τον Θεό ενέχει οπωσδήποτε κάποια ομαλότητα. Συμβαίνει όπως ακριβώς σε ένα σώμα με τις προεξοχές και τις εσοχές, τα μεγάλα και τα μικρά μεγέθη, καθώς και με τις εξάρσεις και τις υφέσεις της γης, όπου από τη μεταξύ τους σχέση συντίθεται και αναδεικνύεται η ομορφιά· επειδή και για έναν τεχνίτη, αυτό που στην ύλη φαίνεται προς το παρόν άτακτο και ανώμαλο, είναι άκρως έντεχνο εάν το προετοιμάζει για την κατασκευή κάποιου έργου. Και αυτό γίνεται κατανοητό και ομολογείται από εμάς, όταν πλέον αντικρίσουμε την ολοκληρωμένη ομορφιά του δημιουργήματος.

Τότε «ο Δανιήλ εισήλθε στο σπίτι του και έκανε γνωστό το ζήτημα στον Ανανία, τον Μισαήλ και τον Αζαρία. Και ζητούσαν το έλεος από τον Θεό του ουρανού», «για να μην καταστραφούν και αυτοί» «μαζί με τους υπόλοιπους σοφούς της Βαβυλώνας. Τότε, σε όραμα της νύχτας, αποκαλύφθηκε το μυστήριο στον Δανιήλ. Και ευλόγησε τον Θεό του ουρανού ο Δανιήλ λέγοντας: Ας είναι ευλογημένο το όνομα του Κυρίου από τον αιώνα και έως τον αιώνα, διότι δική Του είναι η σοφία, η σύνεση και η δύναμη· και Αυτός αλλάζει καιρούς και χρόνους, εγκαθιδρύει και καθαιρεί βασιλιάδες, δίνοντας σοφία στους σοφούς και φρόνηση σε αυτούς που κατέχουν σύνεση· Αυτός αποκαλύπτει τα βαθιά και τα απόκρυφα, γνωρίζοντας όσα κρύβονται στο σκοτάδι, και το φως βρίσκεται μαζί Του. Σε Σένα, Θεέ των πατέρων μου, εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου και Σε αινώ, διότι μου έδωσες σοφία και δύναμη, και μου έκανες γνωστά αυτά που ζητήσαμε από Σένα, και μου φανέρωσες τον λόγο του βασιλιά». Πρέπει, λοιπόν, να κατανοήσουμε την ευσπλαχνία του Θεού, το πώς γρήγορα αποκαλύπτει και φανερώνει στους άξιους και σε όσους Τον φοβούνται, εκπληρώνοντας τις δεήσεις και τα αιτήματά τους, όπως λέει ο προφήτης: «Ποιος είναι σοφός για να τα κατανοήσει αυτά; Και ποιος άνθρωπος συνετός για να τα γνωρίσει;»

Σε όσους λοιπόν αστράφτει το φως της αλήθειας και της ορθότατης δόξας, φωτίζοντας από ψηλά τον νου και τη διάνοια, και ανάβει την ακτίνα της ευσέβειας, αυτοί βεβαίως πορεύονται μέσα από ομαλή, εύβατη και βασιλική οδό και από μακριά σπεύδουν προς αυτήν. Αγαλλιούν υπερβολικά και θαυμάζουν το αξιαγάπητο, και καθίστανται εραστές του κάλλους των ορθών δογμάτων της, γίνονται δε οπαδοί και φιλήκοοι των θείων κηρυγμάτων, και, καθοδηγούμενοι προς τον άνω και ουράνιο κλήρο, βρίσκουν ασφαλές λιμάνι. Διότι κάπου έχει λεχθεί ότι «οι οδοί των ευσεβών έγιναν ευθείες, και είναι προετοιμασμένη η οδός των ευσεβών». Και μάλιστα μυσταγωγούμαστε και από άλλη φωνή των θείων λογίων, ότι «ευθείες είναι οι οδοί και οι δίκαιοι θα πορευθούν σε αυτές, ενώ οι ασεβείς θα καταπέσουν σε αυτές· όσοι δε πορεύονται με το φως του δικού τους πυρός, περιπίπτουν στο σκοτάδι της απιστίας και σε σφάλματα, συσσωρεύοντας καύσιμη ύλη φλόγας πάνω στα κεφάλια τους», και έχοντας κυριευθεί από το πονηρό πνεύμα, οι οδοί τους είναι σκολιές και διεστραμμένες, και τα μονοπάτια τους καμπύλα και στρεβλά· διότι δεν γνωρίζουν να βαδίζουν ορθά, περιπίπτουν σε χαλεπά και πικρά ολισθήματα, και διαπερνώνται από οξέα και ψυχοφθόρα αγκάθια.

Από αυτά, λοιπόν, και από τα υπόλοιπα που έχουν ήδη προαναφερθεί, είναι φανερό ότι ο δάσκαλος της αποστασίας είναι ξένος προς τη θεοσοφία των Χριστιανών. Και επειδή ο πρόμαχος της αιρετικής παρατάξεως υπέστη φοβερή πτώση εξαιτίας της δικής του παραφροσύνης και θρασύτητας, είναι επόμενο να έχει συντριβεί και καταρρεύσει μαζί του και ολόκληρη η βδελυρή και ανόσια φάλαγγα, όπως ακριβώς θα έβλεπε κανείς στην περίπτωση ενός στρατηγού που έπεσε από τους εχθρούς κατά τη μάχη, να καταστρέφεται μαζί του και το στρατόπεδο. Από αυτά προκύπτει ότι η μεν φαυλότητα του ψεύδους αμαυρώνεται, η δε λαμπρότητα της αλήθειας ακτινοβολεί, και η Εκκλησία του Χριστού, ως τροπαιοφόρος, κατέχει τα νικητήρια. Θα ήταν, επομένως, επίκαιρο να προσθέσουμε στη συνέχεια όσα θεωρούνται ορθά και άξια λόγου· και ας ειπωθεί τώρα, ότι έχει γραφτεί: «Όλα είναι φανερά σε εκείνους που κατανοούν και ορθά σε εκείνους που βρίσκουν τη γνώση», και μάλιστα ότι «Ευθείες είναι οι οδοί του Κυρίου, και οι δίκαιοι θα πορευθούν σε αυτές, ενώ οι ασεβείς θα ασθενήσουν σε αυτές».