Πατερικές αναφορές στο ΩΣΗΕ 3:5

Θα κληθούν δε, και κατά τους έσχατους καιρούς του αιώνος, και εκείνοι που δεν έχουν πιστέψει ακόμη. Και ως προς αυτό θα μας βεβαιώσει ο προφητικός λόγος. Λέγει δε τα εξής: «Για πολλές ημέρες ακόμη θα παραμείνουν οι υιοί του Ισραήλ χωρίς να υπάρχει βασιλιάς ούτε άρχοντας, χωρίς να υπάρχει θυσία ούτε θυσιαστήριο, ούτε ιερατείο ούτε δήλα. Και μετά από αυτά, θα επιστρέψουν οι υιοί του Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους. Και θα εκπλαγούν με τον Κύριο και με τα αγαθά Του κατά τις έσχατες ημέρες». Και βεβαίως και σε άλλο σημείο ο Θεός των όλων λέγει: «Τι να σε κάνω, Εφραίμ;»

«Ιδού συγκεντρώθηκαν και ήλθαν προς εσένα. Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, ότι όλους αυτούς θα τους ενδυθείς, και θα τους περιβληθείς ως κόσμημα νύμφης». Μέσα από κάθε αγία και θεόπνευστη Γραφή διακηρύσσεται σαφώς ότι αποτελεί μερίδα και κλήρο του Χριστού ο εξ αίματος Ισραήλ, δηλαδή τα τέκνα της επίγειας Σιών, κατά τους έσχατους καιρούς του αιώνα. «Διότι θα επιστρέψουν», λέγει, «προς τον Κύριο τον Θεό τους, και προς τον Δαβίδ τον βασιλέα τους». Και θα εκσταθούν ενώπιον του Κυρίου και για τα αγαθά του κατά τις έσχατες ημέρες. Διότι, επειδή εκείνοι απείθησαν, παρενεβλήθη η Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, την οποία και ονομάζουμε νοητή Σιών. Όμως θα κληθούν και εκείνοι, και θα γίνουν μία ποίμνη, ένας ποιμένας, ώστε να μην ονομάζονται πλέον δύο Σιών, αλλά να συναποτελούν και οι δύο μία Εκκλησία, ευρισκόμενοι υπό την εξουσία του ενός Αρχιποίμενος των πάντων. Το ότι δε αυτά θα γίνουν οπωσδήποτε και εξάπαντος, το βεβαιώνει λέγοντας προς τη μητέρα των Ιουδαίων: Σήκωσε τα μάτια σου ολόγυρα και δες τους πάντες. Ιδού συγκεντρώθηκαν και ήλθαν προς εσένα. Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, ότι όλους αυτούς θα τους ενδυθείς, και θα τους περιβληθείς ως κόσμημα νύμφης.

Είναι γραμμένο, λοιπόν, στους προφήτες: «Διότι για πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί του Ισραήλ χωρίς βασιλιά, χωρίς άρχοντα, χωρίς ιερατείο και χωρίς ιερές φανερώσεις. Και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί του Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους, και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα νιώσουν δέος ενώπιον του Κυρίου και για τα αγαθά του κατά τις έσχατες ημέρες.» Το ότι, βέβαια, με αυτά τα λόγια ο προφήτης ονομάζει «Δαβίδ» τον Χριστό, ο οποίος προέρχεται κατά σάρκα από το σπέρμα του Δαβίδ, νομίζω πως κανείς απολύτως δεν θα το αμφισβητήσει. Διότι, ενώ ο θεσπέσιος Δαβίδ είχε ήδη πεθάνει, τα λόγια της προφητείας ειπώθηκαν πολλά χρόνια αργότερα. Γνωρίζει δε και ο πάνσοφος Παύλος ότι θα συμβεί, στους κατάλληλους καιρούς, η κλήση μέσω της πίστεως εκείνων που κατάγονται εξ αίματος από τον Ισραήλ. Επειδή και ο ίδιος είπε κάποτε ότι: «Όταν δε εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί»· άλλοτε πάλι απευθύνεται και στους ίδιους τους πιστούς που προέρχονται από τα έθνη, και λέει, χρησιμοποιώντας το παράδειγμα του φυτού και της ελιάς: «Αν όμως μερικοί από τους κλάδους αποκόπηκαν, για να μπολιαστείς εσύ, μην καυχιέσαι εις βάρος των κλάδων.» Διότι δεν βαστάζεις εσύ τη ρίζα, αλλά η ρίζα εσένα. Όπως δηλαδή εσύ αποκόπηκες από τη φυσική σου αγριελιά, και παρά φύση μπολιάστηκες σε ήμερη ελιά, έτσι και αυτοί, οι φυσικοί κλάδοι, θα μπολιαστούν στη δική τους ελιά. Ώστε λοιπόν, Ιερουσαλήμ, λέει, εξεγέρσου.

Επομένως, ο Θεός, ο οποίος κρίνει δίκαια, λέει ότι η Ιερουσαλήμ δεν έχει μεθύσει από κρασί, αλλά από ανήκεστη συμφορά και από ανυπόφορη δυστυχία. Και κρίνει δίκαια, απονέμοντας στους αγαθούς τον αρμόζοντα κλήρο, και επιτιμώντας όσους δεν είναι τέτοιοι, ώστε, αφού αναδειχθούν καλύτεροι από πριν, να απομακρυνθούν από τους τρόπους της φαυλότητας και να μεταστρέψουν το φρόνημά τους προς το να επιθυμούν να σκέφτονται και να πράττουν εκείνα που είναι σύμφωνα με τους θείους νόμους Του. Όμως ιδού, λέει, πήρα το ποτήρι της πτώσης από το χέρι σου, και δεν πρόκειται πια να το πιεις. Διότι θα κληθεί, όπως είπα, στην επίγνωση του Χριστού, και θα απολαύσει μαζί μας τα άνωθεν αγαθά. Θα γίνει και αυτή μέτοχος των ιερών χαρισμάτων, και θα αποκτήσει πνευματικό πλούτο. Μάρτυρας αυτού είναι ο προφήτης όταν λέει: «Διότι πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι γιοι του Ισραήλ χωρίς βασιλιά, χωρίς άρχοντα, χωρίς θυσία, χωρίς θυσιαστήριο, χωρίς ιερατεία και χωρίς δήλους· και μετά από αυτά οι γιοι του Ισραήλ θα επιστρέψουν και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα εκσταθούν για τον Κύριο και για τα αγαθά Του, στις έσχατες ημέρες.» Διότι σε αυτά τα λόγια ο προφητικός λόγος ονομάζει Δαβίδ τον Χριστό, ο οποίος προέρχεται κατά σάρκα από το σπέρμα του Δαβίδ.

«Και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί του Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα εκπλαγούν για τον Κύριο και για τα αγαθά του κατά τις έσχατες ημέρες.» Είναι σαφής λοιπόν και αναντίρρητη, ως προς αυτά τουλάχιστον, η δήλωση ότι παραλήφθηκε η μοιχαλίδα και παρέμεινε στο σπίτι για πολλές ημέρες, μέχρι να πάει σε αυτήν ο προφήτης. Διότι έχει γραφτεί ως εξής: αυτό που συνέβαινε ήταν προτύπωση αυτού που επρόκειτο να υπάρξει κατά καιρούς στη μεμοιχευμένη Συναγωγή των Ιουδαίων. Επειδή, δηλαδή, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός υπέμεινε εκουσίως τον σταυρό για τη σωτηρία όλων, ενώ οι προερχόμενοι από τον Ισραήλ συμπεριφέρθηκαν με ύβρεις απέναντί του, τότε ακριβώς, αφού καταστράφηκε η χώρα τους, διασκορπίστηκαν προς κάθε άνεμο. Και παραμένουν άπρακτοι μέχρι τώρα ως προς τον νόμο, επειδή πυρπολήθηκε ο ναός που βρισκόταν στα Ιεροσόλυμα, καταργήθηκε το θυσιαστήριο, αναιρέθηκε η θυσία, αδρανεί η ιερωσύνη, και δεν φαίνονται πλέον οι δήλοι. Διότι, εφόσον δεν υπάρχει αρχιερέας ιεροπρεπώς ενδεδυμένος σύμφωνα με τον νόμο, πώς θα ήταν δυνατόν να δει κανείς πλέον τους δήλους; Το τι ακριβώς θα μπορούσαν να θεωρηθούν οι δήλοι ίσως το γνωρίζει ο φιλομαθής, αλλά δεν είναι ανώφελο να το υπενθυμίσουμε εν συντομία.

Θα παραμείνουν λοιπόν πολλές ημέρες οι υιοί του Ισραήλ, λέει, χωρίς να υπάρχει βασιλιάς ούτε άρχοντας, δηλαδή χωρίς βασιλιά και χωρίς καθοδήγηση. Διότι ούτε θα βασιλεύουν όσοι προέρχονται από τη φυλή του Ιούδα, ούτε βέβαια θα προεδρεύουν οι κατά τον νόμο άρχοντες, δηλαδή οι ιερείς. Αλλά ούτε θα υπάρχει, λέει, θυσιαστήριο ή θυσία, ιεροσύνη και δήλοι. Πλην όμως, δεν θα βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση για πάντα, ούτε θα είναι εντελώς απορριγμένος ο Ισραήλ. Διότι θα κληθεί εν καιρώ, και θα επιστρέψει διά της πίστεως, και θα γνωρίσει τον Θεό των όλων, και μαζί με Αυτόν τον Δαβίδ, δηλαδή τον εκ σπέρματος Δαβίδ κατά σάρκα Χριστό, τον Βασιλέα και Κύριο των συμπάντων. Τότε λοιπόν, τότε και θα εκπλαγούν για το μέγεθος της δωρεάς, και για την αμέτρητη χάρη της πραότητάς Του. Διότι θα συμμετάσχουν στην ελπίδα που έχει ετοιμαστεί για τους αγίους, και αναμεμειγμένοι με τα ποίμνια εκείνων που έχουν πιστέψει, θα βοσκήσουν σε αγαθή νομή και σε εύφορο τόπο. Διότι ο καιρός για αυτούς αυτής της τόσο λαμπρής και αξιοθαύμαστης χάριτος θα είναι ο τελευταίος και στους έσχατους χρόνους, και εν Χριστώ, διά του Οποίου και με τον Οποίο ανήκει στον Θεό και Πατέρα η δόξα, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων, Αμήν.

Φαίνεται δε κατά κάποιον τρόπο ότι συγχαίρουν και τον άλλον λαό, εννοώ τον Ισραήλ, διότι θα κληθεί και αυτός εν καιρώ στην επίγνωση της δόξας του Σωτήρα όλων μας Χριστού, και στη μέθεξη των χαρισμάτων τα οποία έχουν ήδη λάβει εκείνοι που προηγήθηκαν. Αυτό δε το επιβεβαιώνει και ο προφητικός λόγος, λέγοντας: «Μετά από αυτά, θα επιστρέψουν οι υιοί Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους, και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα εκπλαγούν για τον Κύριο και για τα αγαθά του κατά τις έσχατες ημέρες». Ας ευφραίνεται λοιπόν, λένε, το όρος Σιών, δηλαδή η Ιερουσαλήμ, και οι θυγατέρες της Ιουδαίας εξαιτίας των κριμάτων σου, Κύριε, δηλαδή των αγαθών. Ως θυγατέρες δε της Ιερουσαλήμ θα μπορούσαν να νοηθούν οι πόλεις που βρίσκονται γύρω από αυτήν και υπό την εξουσία της. Μπορείς όμως να το νοήσεις και ως εξής: Ως όρος Σιών να εννοείς την Εκκλησία του Χριστού· και ως θυγατέρες της, τις ψυχές των αγίων που έχουν ανατραφεί μέσα σε αυτήν, δηλαδή τα τέκνα της Εκκλησίας, η οποία έλαβε την πνευματική περιτομή, που είναι ανώτερη από την πρώτη και πιο αληθινή. Διότι ο νόμος ήταν σκιά, ενώ η αλήθεια είναι ο Χριστός και όσα προέρχονται μέσω αυτού. <Περικυκλώστε τη Σιών, και περιβάλετέ την, διηγηθείτε στους πύργους της.> (E f. 86 b. Κυρίλλου και Ευσεβίου.) Το Άγιο Πνεύμα προτρέπει τις θείες δυνάμεις να φρουρήσουν την Εκκλησία του Θεού, ώστε να την περιβάλουν από παντού και να την φυλάττουν.

«Και μετά από αυτά», λέει, «θα επιστρέψουν οι γιοι του Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους.» Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι άλλοι μεν από τους ψαλμούς, όπως ήδη προανέφερα, μιλούν με σαφήνεια και ενάργεια για το μυστήριο του Χριστού, του Σωτήρα όλων μας, ενώ άλλοι έχουν τον χαρακτήρα προσωποποιίας. Διότι παρουσιάζεται κάποιος ενδεχομένως να προσφέρει ευχαριστίες για τις ευεργεσίες που έλαβε και να εκπληρώνει τη θυσία της αινέσεως· άλλος πάλι ως πάσχων υπέρ της ευσέβειας, υπομένοντας διωγμούς, θλίψεις και πειρασμούς και επιθυμώντας διακαώς την άνωθεν βοήθεια· κάποιος άλλος, έχοντας αγωνιστεί γενναία και έχοντας νικήσει, υπερισχύοντας της δύναμης εκείνων που τον πολεμούν· και άλλος συνεχομένος από τις καταιγίδες της αμαρτίας και των παθών, ζητώντας το έλεος από Εκείνον που γνωρίζει να σώζει. Υπάρχουν όμως και ψαλμοί που περιέχουν αφήγηση και διδασκαλία ενός απολύτως σύμφωνου με τον νόμο και ενάρετου τρόπου ζωής, και του πώς μπορεί κανείς να ζήσει με λαμπρότητα, ενώ παράλληλα διατηρούν την ανάμνηση παλαιότερων γεγονότων που συνέβησαν προς δόξα του Θεού. Όλα αυτά θα αποφέρουν μέγιστη ωφέλεια και θα καταστήσουν ικανούς για κάθε αγαθό έργο εκείνους που επιθυμούν να παρατηρήσουν, με το ακριβές μάτι της διανοίας, την οδό της ευσεβούς ζωής.

Διότι καθόλου δεν θα μπορούσαμε να αμφιβάλλουμε, υπακούοντας στα λόγια της θεόπνευστης Γραφής, ότι με τον καιρό θα γίνει δεκτός και ο ίδιος ο Ισραήλ στην εν Χριστώ αγάπη διά της πίστεως. Επειδή κάπου έχει πει μέσω ενός από τους αγίους προφήτες ο Δεσπότης των όλων: «Διότι για πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί Ισραήλ χωρίς να υπάρχει βασιλιάς, ούτε άρχοντας, χωρίς να υπάρχει θυσία, ούτε θυσιαστήριο, ούτε ιερατεία, ούτε δήλοι· και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους, και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα ελπίσουν στον Κύριο και στα αγαθά του κατά τις έσχατες ημέρες». Εφόσον λοιπόν ο Σωτήρας όλων μας Χριστός συγκεντρώνει ακόμη όσους από τα έθνη έχουν πιστέψει, ο Ισραήλ έμεινε κατά κάποιον τρόπο σε αδράνεια, μη έχοντας τον νόμο ως καθοδηγητή των πράξεων, ούτε προσφέροντας στο θείο θυσιαστήριο τα νενομισμένα· αλλά περιμένοντας, σαν να επιστρέφει ο Χριστός από την κλήση των εθνών, ώστε να χρειαστεί πλέον και αυτός να ενσωματωθεί διά της πίστεως, και μέσω του νόμου της αγάπης σχεδόν να ενωθεί με τους άλλους. Διότι παρατήρησε ότι ο Ιακώβ, χαίροντας για τη γέννηση των τέκνων του και για τα πολλά κοπάδια θρεμμάτων, επιστρέφει από τη Χαρράν, και έτσι δέχεται πλέον και τον Ησαύ με αγάπη. Θα επιστρέψει λοιπόν εν καιρώ ο Ισραήλ, μετά την κλήση των εθνών, και θα θαυμάσει και αυτός τον εν Χριστώ πλούτο.

Όμως, αφού παραμείνει σε αυτή την κατάσταση για μακρό χρόνο, «μέχρις ότου εισέλθει το πλήρωμα των εθνών», σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου, θα ελεηθεί από τον Χριστό. Καθώς Εκείνος θα την επισκεφθεί και πάλι με τρόπο μυστικό ως Θεός, και θα την επαναφέρει και πάλι στη δικαιοσύνη κατά τους έσχατους χρόνους, δικαιοσύνη βεβαίως αυτήν που προέρχεται μέσω της πίστεως και της αγάπης προς Αυτόν. Θα προσέλθει λοιπόν ο Αρχιερέας των πάντων για να την επιθεωρήσει εκ νέου· και βρίσκοντάς την βελτιωμένη, θα την καθαρίσει αμέσως και θα την προσδεχθεί, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί μέσω των αγίων προφητών: «Εκείνη την ημέρα, λέγει ο Κύριος, θα συνάξω την αποδιωγμένη και θα υποδεχθώ τη συντετριμμένη, και όσους απώθησα. Και θα καταστήσω τη συντετριμμένη ως υπόλειμμα». Και σε άλλο σημείο πάλι: «Διότι πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί του Ισραήλ χωρίς να υπάρχει βασιλιάς, ούτε άρχοντας, χωρίς να υπάρχει θυσία, ούτε θυσιαστήριο, ούτε ιερατείο, ούτε δήλοι. Και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί του Ισραήλ, και θα αναζητήσουν τον Θεό τους, και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους· και θα εκσταθούν ενώπιον του Κυρίου και για τα αγαθά Του κατά τις έσχατες ημέρες». Όταν λοιπόν, λέγει, επιθεωρήσει τη λεπρωμένη ο ιερέας, και την καθαρίσει· «και θα λάβουν για τον εξαγνισμό της οικίας δύο πτηνά ζωντανά και καθαρά, και ξύλο κέδρινο, και κόκκινο νήμα, και τον ύσσωπο».

Στο βιβλίο του Ζαχαρία: Χαίρε σφόδρα, θυγατέρα της Σιών· κήρυξε, θυγατέρα της Ιερουσαλήμ, ιδού ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα δίκαιος και σωτήρας, αυτός είναι πράος και επιβαίνει σε υποζύγιο και σε νέο πουλάρι. Στο βιβλίο του Ωσηέ: Διότι για πολλές ημέρες οι γιοι του Ισραήλ θα παραμείνουν χωρίς να υπάρχει βασιλιάς ούτε άρχοντας, χωρίς να υπάρχει θυσία ούτε θυσιαστήριο, ούτε ιεροσύνη ούτε αποκαλύψεις. Και μετά από αυτά, θα επιστρέψουν οι γιοι του Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους, και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα εκπλαγούν με τον Κύριο και με τα αγαθά του στις έσχατες ημέρες.

Διότι είναι πολύ καλύτερη ενώπιον του Θεού και από τη θυσία μόσχου και από τη σφαγή προβάτου η αγάπη προς τους αδελφούς, η οποία οδηγεί στην εκπλήρωση του νόμου και στην υπερέχουσα γνώση του Χριστού, μέσω του οποίου μπορεί να γίνει γνωστός σε εμάς και ο ίδιος ο Πατέρας. Και κανείς δεν θα αμφέβαλλε ότι αυτή είναι πρόξενος της αιώνιας ζωής, αφού ο Χριστός λέει προς τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Και πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς ότι η αλήθεια είναι απολύτως και με κάθε τρόπο αψευδής; ΠΑΛΛ. Σε καμία περίπτωση. ΚΥΡ. Ο Ισραήλ, όμως, που απομακρύνθηκε από την οικειότητα προς Αυτόν, επειδή μη έχοντας αποδεχθεί την πίστη δεν γνώρισε τον Θεό, πολύ σωστά λέγεται ότι δεν πρόκειται να επιστρέψει στην αρχική του κατάσταση με κανέναν άλλο τρόπο παρά μόνο μέσω του Χριστού, αφού εγκαταλείψει τα νομικά έθιμα. Διότι έχει γραφτεί πάλι: «Επειδή για πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί Ισραήλ χωρίς θυσιαστήριο, ούτε ιερατείο, ούτε δήλα. Και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα εκστασιαστούν ενώπιον του Κυρίου και για τα αγαθά του κατά τις έσχατες αυτές ημέρες». Διότι όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί, αλλά μόνο εν Χριστώ. Ονομάστηκε δε Δαβίδ, επειδή προέρχεται από το σπέρμα και τη φυλή του Δαβίδ.

Αυτό το μυστήριο θα σου το κάνει σαφές και ο λόγος του προφήτη, διότι είπε τα εξής: «Διότι πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί του Ισραήλ χωρίς να υπάρχει βασιλιάς, ούτε άρχοντας, χωρίς να υπάρχει θυσία, ούτε θυσιαστήριο, ούτε ιερατείο, ούτε δήλα. Και μετά από αυτά, θα επιστρέψουν οι υιοί του Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους και τον βασιλιά τους, και θα εκσταθούν για τον Κύριο και για τα αγαθά του, κατά τις έσχατες ημέρες.» ΠΑΛΛ. Αληθινός είναι ο λόγος. ΚΥΡ. Επομένως, τα ιερά, δηλαδή τα άγια, είναι μεν βρώσιμα και κατάλληλα προς μετάληψη για όσους διατηρούν τους εαυτούς τους αλώβητους. Δεν θα προσφέρονται όμως πλέον σε όσους δεν έχουν πνευματική υγεία, ή έχουν μολυνθεί από τη σχέση τους με άλλους. Διότι είναι γεγραμμένο: «Με τον διεστραμμένο θα διαστραφείς.» Και ότι ακόμη και για τους αληθινά ιερούς ανθρώπους δεν είναι αζήμιο να χρησιμοποιούν τα άγια ως κοινά και να νομίζουν ότι δεν διαφέρουν σε τίποτα από τα άλλα, το αποσαφήνισε λέγοντας αμέσως: «Και ο άνθρωπος που θα φάει τα άγια από άγνοια, θα προσθέσει το ένα πέμπτο της αξίας τους σε αυτά και θα δώσει στον ιερέα το άγιο, και δεν θα βεβηλώσουν τα άγια των υιών του Ισραήλ, τα οποία αυτοί ξεχωρίζουν για τον Κύριο, επιφέροντας στους εαυτούς τους ανομία και σφάλμα όταν τρώνε τα άγιά τους· διότι εγώ είμαι ο Κύριος που τους αγιάζει.» ΠΑΛΛ. Δεν καταλαβαίνω πολύ καλά τι ακριβώς λες. ΚΥΡ. Θα το κατανοήσεις και μάλιστα πολύ ξεκάθαρα, διότι δεν υπάρχει τίποτα το δυσνόητο.

Και ότι έγιναν ακάθαρτοι εξαιτίας νεκρού ανθρώπου, το βεβαίωσαν σαφώς, και αξιώνουν να τύχουν της ευλογίας, και αργότερα, μετά τους πρώτους, τελούν την εορτή· «Διότι όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών», λέει, «τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί». Έχει προαναφωνήσει δε κάπου και ο προφήτης για αυτούς: «Και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί του Ισραήλ, και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους, και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα εκπλαγούν για τον Κύριο και για τα αγαθά του κατά τις έσχατες ημέρες». Διότι θα αναζητηθεί στους έσχατους καιρούς από τους εναπομείναντες του Ισραήλ, ο από το σπέρμα του Δαβίδ, κατά σάρκα Χριστός. ΠΑΛΛ. Αληθινός ο λόγος· διότι ο Ισραήλ έχει τεθεί σε ελπίδα. ΚΥΡ. Το ότι δε δεν είναι αναμάρτητο, αλλά μάλλον συγκαταλέγεται στα πλέον σφαλερά, το να μην τελούν τις εορτές για τον Χριστό, το αποσαφήνισε αμέσως, λέγοντας ότι εκείνος που ούτε ακάθαρτος είναι εξαιτίας νεκρού ανθρώπου, ούτε βρέθηκε σε μακρινό δρόμο, και δεν έχει κάποιο αναγκαίο εμπόδιο, θα υποβληθεί στις έσχατες ποινές, εάν δεν επιλέξει να πράξει τα νενομισμένα. Θα μπορούσε δε να νοηθεί από εμάς ως ακάθαρτος μεν εξαιτίας νεκρού ανθρώπου, όπως ακριβώς λέγαμε προηγουμένως, ο κυριοκτόνος Ιουδαίος. Ως ευρισκόμενος δε σε μακρινό δρόμο, και κάπου έξω από την Ιερουσαλήμ, δηλαδή την αγία Εκκλησία του Σωτήρος μας, νοείται «εκείνος που λέει στο ξύλο, εσύ είσαι ο Θεός μου, και στην πέτρα λέει, εσύ με γέννησες».

ΨΑΛΜΟΣ Μ΄. «Εις το τέλος.» Αν και πολλές φορές ο Προφήτης έθεσε την επιγραφή «εις το τέλος» στους ψαλμούς, πρέπει όμως να θεωρήσουμε ότι δεν τοποθετεί μάταια αυτόν τον τίτλο στον κάθε ψαλμό. Ποια είναι όμως τώρα η αιτία; Επειδή πραγματεύεται τα σχετικά με το τέλος της οικονομίας του Χριστού, τον οποίο ονόμασε Δαβίδ όχι μόνο αυτός ο προφήτης, αλλά και κάποιος άλλος, και αυτός είναι ο Ωσηέ, λέγοντας: «Μετά από αυτά, θα επιστρέψουν οι υιοί του Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους»· καίτοι ο Δαβίδ είχε πεθάνει πολλές γενεές πριν από αυτόν τον προφήτη, διότι αυτός εξέθεσε την προφητεία του στις ημέρες του βασιλιά Εζεκία. Εννοεί όμως τον νέο Δαβίδ, προς τον οποίο επέστρεψαν όσοι σώθηκαν. «Ο Κύριος ας τον βοηθήσει.» Έχει διαπιστωθεί πολλές φορές και μέχρι το παρόν η αλήθεια της προφητικής υπόσχεσης. Διότι πολλοί που ασθενούσαν και υπέφεραν βαριά, αφού στη συνέχεια διένειμαν τον πλούτο τους στους φτωχούς και τους πένητες, αμέσως η κατάστασή τους μεταβλήθηκε προς το καλύτερο. Διότι, εάν και κατά τη μέλλουσα ημέρα το έλεος καυχάται έναντι της κρίσεως, τι το θαυμαστό είναι, εάν και εδώ το πλούσιο έλεος ανατρέπει τον αναμενόμενο θάνατο και φέρνει την υγεία;