Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 1:12

«Βροχή εκούσια θα ορίσεις, Θεέ, στην κληρονομιά σου». Ως βροχή, βέβαια, εννοεί τον ευαγγελικό λόγο, κατά το: «Θα κατέλθει ως υετός επί πόκον». Το δε «εκούσια» λέγεται σε αντιδιαστολή προς τη νομική λατρεία. Διότι εκείνα δεν του ήταν εκούσια, σύμφωνα με το ρητό: «Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;» και το: «Τα ολοκαυτώματά σου δεν είναι δεκτά, και οι θυσίες σας δεν με ευαρέστησαν». —«Και ασθένησε, εσύ όμως την αποκατέστησες». Ασθένησε μεν στο παρελθόν, όταν ειδωλολατρούσε· την αποκατέστησες δε, προσκαλώντας την μέσω του ευαγγελικού κηρύγματος.

Γι' αυτό καταργεί τα πρώτα, για να εγκαθιδρύσει τα δεύτερα. «Ούτε και αν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου». Εξυπακούεται το «δεν θέλω». Δεν καταργεί μόνο τον νόμο περί των θυσιών, αλλά και εκείνον που όριζε ότι κάθε αρσενικό πρέπει να εμφανίζεται τρεις φορές τον χρόνο ενώπιον του Κυρίου. Επειδή λοιπόν δεν μεταστράφηκαν από το να είναι άδικοι και να έχουν δόλιες προθέσεις, τους απέβαλε από τα μάτια του. Διότι «οι οφθαλμοί του Κυρίου στρέφονται προς τους δικαίους» και «ευθύτητες είδε το πρόσωπό του». —Φανερώνει δε την οργή του δεσπότη προς τους υπηρέτες του, το ότι τους αφαιρείται η παρρησία της επικοινωνίας μαζί του. Το ότι δε η θεωρία του Θεού εκτείνεται στον αριθμό τρία, δηλώνει την επίγνωση της θεολογίας στην Τριάδα. — Γι' αυτόν τον λόγο προτίμησε τους άρρενες ως άξιους των θείων οφθαλμών, υποδεικνύοντας ότι ο λόγος επιζητεί ψυχές δυναμικές, που να εκπληρώνουν σταθερά και ισχυρά τα δόγματα, και όχι μαλθακές, ευμετάβολες και εκθηλυσμένες. Γι' αυτό λέει: «Τρεις φορές τον χρόνο θα εμφανιστεί κάθε αρσενικό ενώπιόν μου»· πράγμα το οποίο και αυτό το απορρίπτει, επειδή τηρείται με σαρκικό τρόπο από τον σαρκικό Ισραήλ.

Διότι, ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Έδειξε ποια είναι αυτά: οι σωματικές διατάξεις του νόμου· το κριάρι που προσφέρεται ως ολοκαύτωμα και το λίπος των αρνιών και το αίμα των ταύρων και των τράγων, καθώς και η σωματική προσέλευση στον ναό, ωσάν οι θείοι οφθαλμοί να είχαν ανάγκη από προσέγγιση για να δουν, μην μπορώντας διαφορετικά να φτάσουν σε όσους βρίσκονται μακριά.

«Αυτά (λέει) τα τόσο ταπεινά και γήινα ποιος τα ζήτησε από τα χέρια σας;» Βλέπεις πόση βία και ανάγκη επιβάλλει, ώστε να εκλαμβάνουμε κατά κάποιον πνευματικό τρόπο το θέλημα του νόμου; Διότι, εάν μεν ομολογείται ότι τα λόγια του νόμου έχουν δοθεί από τον Θεό, αυτά όμως που τελούνται τώρα λέει ότι δεν τα ζητά ο Θεός, σαφώς και αναντιρρήτως μας αναγκάζει να αναγάγουμε τον νου μας στην πνευματική θεωρία του νόμου· σχεδόν φωνάζοντας και διαμαρτυρόμενος: «Έλεος θέλω και όχι θυσία· και επίγνωση Θεού, μάλλον παρά ολοκαύτωμα». Και το: «Μήπως σου αναγγέλθηκε, άνθρωπε, τι είναι καλό και τι ζητά ο Κύριος από εσένα; Τίποτε άλλο παρά να πράττεις το δίκαιο, να αγαπάς το έλεος και να είσαι έτοιμος να πορευτείς με τον Κύριο τον Θεό σου». Και το: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως».

Δεν θα πατήσετε πλέον την αυλή μου. Φοβερή απειλή για όσους έχουν συναίσθηση. Αλλά μερικοί από την Εκκλησία μένουν αναίσθητοι μπροστά σε αυτή τη ζημία, και όσοι μεν μπορούν να προσέρχονται, ραθυμούν· όσοι δε έχουν καταδικαστεί για αμαρτήματα, αδιαφορούν. Ο λόγος αυτός καταδεικνύει την υβριστική είσοδο αυτών που κατηγορούνται, επειδή καταπατούν τα άγια. Ο τέλειος, λοιπόν, φτάνει στα ίδια τα Άγια των Αγίων, στο εσωτερικό του καταπετάσματος, δηλαδή αφού ξεπεράσει τα σωματικά, θα έρθει σε κοινωνία με τα θεία νοήματα με γυμνή τη θεωρία· ο υποδεέστερος, μέσα στον οίκο του Θεού, θα καταπιαστεί με το διακονικό έργο της σωματικής λατρείας. Σε εκείνον που τώρα εισάγεται στην ευσέβεια, επιτρέπεται να βρίσκεται μόνο στην αυλή· ενώ αυτός που έχει αποδιωχθεί και από αυτήν, βρίσκεται έξω από τους τόπους της ευσέβειας.

«Λουστείτε, γίνετε καθαροί». Φαίνεται πως ο λόγος παρουσιάζει κάποια αντίφαση ως προς το ρητό, σαν να προσάπτει στον Θεό κάποια ψευδολογία. Διότι είπε ότι: «Δεν θα συγχωρήσω πλέον τις αμαρτίες σας». Και το: «Εάν πληθύνετε τη δέηση, δεν θα σας εισακούσω». Τώρα, σαν να είναι αυτά θεραπεύσιμα, λέει: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί». Αυτό συμβαίνει διότι στα μεν προηγούμενα ελέγχεται η αδυναμία του νόμου να προσφέρει σωτηρία σε όσους θέλουν να ζουν σύμφωνα με αυτόν, ενώ σε τούτα εδώ δεικνύεται μία άλλη οδός προς τη σωτηρία. Και το μεν πρώτο ακυρώνει την αισθητή πολιτεία σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή, ενώ τούτο υποδεικνύει τις αρχές της ευαγγελικής ζωής: «Εάν φέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα, βδέλυγμα· το πάχος των αρνιών, το αίμα των ταύρων δεν τα θέλω». —Τι λοιπόν να πράξουμε; Τι να προσφέρουμε;

Τους δε Ιουδαίους που απείθησαν θα τους εκδιώξει από τους άγιους τόπους, και θα τους θέσει έξω από τον ιερό περίβολο των αγίων· αλλά και όταν προσφέρουν τα προοριζόμενα για θυσία δεν θα τα αποδεχθεί· απεναντίας, θα τους τιμωρήσει και θα τους υποβάλει σε μαστίγωση, καθώς είναι σφιχτά δεμένοι με τις αλυσίδες των δικών τους αμαρτημάτων. Άκουγε λοιπόν Εκείνον που λέει «Πάρτε τα αυτά από εδώ», για να εννοήσεις πάλι εκείνα τα οποία βέβαια και παλαιότερα έλεγε μέσω της φωνής του προφήτη Ησαΐα: «Ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν θέλω, ούτε καν όταν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι, ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Δεν θα συνεχίσετε να πατάτε την αυλή μου· εάν φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μου είναι βδέλυγμα· τις νουμηνίες σας και τα σάββατα και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι· τη νηστεία και την αργία και τις εορτές σας τις μισεί η ψυχή μου· μου γίνατε βάρος, δεν θα ανεχθώ πλέον τις αμαρτίες σας».

Θα σε βεβαιώσει πάλι, όταν τον δεις να λέει προς τη μητέρα των Ιουδαίων, την Ιερουσαλήμ, δια μέσου της φωνής του Ιερεμία: «Τι δουλειά έχει η αγαπημένη μου στον οίκο μου, αφού έκανε βδελύγματα; Μήπως οι ευχές και τα άγια κρέατα θα αφαιρέσουν από σένα τις κακίες σου, ή με αυτά θα διαφύγεις;» «Διότι είναι αδύνατον αίμα ταύρων και τράγων να αφαιρεί αμαρτίες», όπως λέει ο Παύλος. Και ότι, επειδή ασχολούνταν με μάταιη λατρεία και φρόντιζαν να προσφέρουν τις δι' αιμάτων προσαγωγές, δηλαδή τις δωροφορίες, χωρίς κανένα όφελος, δικαίως εκδιώκονταν από τη θεία αυλή, το διδάσκει σαφώς και δια μέσου της φωνής του Ησαΐα, λέγοντας: «Δεν θα συνεχίσετε να πατάτε την αυλή μου· εάν φέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μου είναι βδέλυγμα». Επομένως, δεν βρίσκεται σε εκείνα, εννοώ στις διατάξεις του νόμου, η αληθινή σωτηρία, ούτε θα μπορούσε κανείς να αποκτήσει από εκεί την τριπόθητη ελευθερία, εννοώ αυτήν από την αμαρτία. Αλλά, αφού απομακρυνθούμε λίγο από τους τύπους και παρατηρήσουμε πλέον το κάλλος της εν πνεύματι λατρείας, και αφού επιγνώσουμε την αλήθεια, δηλαδή τον Χριστό, δικαιωνόμαστε δια μέσου της πίστεως σε αυτόν. Και όταν δικαιωνόμαστε, μεταβαίνουμε προς την αληθινή ελευθερία, κατατασσόμενοι πλέον όχι στους δούλους, όπως και προηγουμένως, αλλά προφανώς στους υιούς του Θεού. Και θα το μαρτυρήσει λέγοντας ο Ιωάννης, τόσο για τον Χριστό όσο και για όσους πιστεύουν σε αυτόν: «Σε όσους όμως τον έλαβαν, τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού».

Ας στραφεί λοιπόν ο λόγος ευθέως και εναντίον της ανοσιότητας των Ιουδαίων, και, αποδίδοντάς τους την ομοιότητα με τη φαυλότητα του Κάιν, ας αποδείξουμε ότι αυτοί επιχειρούν εναντίον του Χριστού τα ίδια πράγματα που εκείνος επιχείρησε εναντίον του Άβελ, ώστε δίκαια και πρέποντα πλέον να ονομάζεται πατέρας τους. Επομένως, πρωτότοκος μεν ήταν ο Κάιν, όπως έχουμε πει, αλλά πρωτότοκος πάλι, μεταξύ αυτών που είναι τέκνα του Θεού κατά χάριν, είναι ο Ισραήλ, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε προς τον Μωυσή: «Υιός πρωτότοκός μου είναι ο Ισραήλ». Προσέφερε εκείνος τα προϊόντα της γης ως θυσία στον Θεό, αλλά ο Θεός «δεν έδωσε προσοχή στις θυσίες του», καθώς είναι γραμμένο· πιο γήινη κατά κάποιον τρόπο είναι και η νομική λατρεία του Ισραήλ, όπως έχει ειπωθεί, η οποία τελείται με μοσχάρια, πρόβατα και καρπούς της γης. Αλλά ούτε και αυτήν την αποδέχεται ο Θεός· διότι λέει: «Γιατί μου φέρνετε λιβάνι από τη Σαβά και κιννάμωμο από μακρινή γη;». Αλλά και μέσω της φωνής του Ησαΐα βροντοφωνάζει ρητά: «Ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;». Έπειτα, μετά τον Κάιν, έρχεται να προσφέρει θυσία από τα πρόβατα ο δίκαιος Άβελ. Διότι, μετά τη λατρεία του νόμου και στο τέλος των προφητών, επιδήμησε ο όντως Δίκαιος Χριστός, ο οποίος δεν προσέφερε καρπούς της γης ως θυσία στον Θεό και Πατέρα, αλλά για τη ζωή και τη σωτηρία όλων, προσέφερε τον ίδιο του τον εαυτό ως άμωμο ιερείο σε οσμή ευωδίας προς Αυτόν.

Διότι, ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Επειδή, αν και ο Μωυσής μίλησε περί ολοκαυτωμάτων και θυσιών, εντούτοις και από παλιά αυτός ο τρόπος λατρείας ήταν ανεπιθύμητος στον Θεό.

Επειδή, λοιπόν, έπρεπε να παιδαγωγηθούν προς την αλήθεια μέσω του τύπου και της σκιάς, οι διατάξεις του νόμου τέθηκαν σε ισχύ μέχρι τον καιρό της διορθώσεως. Επομένως, σε ό,τι αφορά το τι είναι πραγματικά αρεστό στον Θεό, δεν θα είχε μιλήσει καθόλου για τις νομικές θυσίες. Επειδή όμως ο νους εκείνων που παιδαγωγούνταν τότε ήταν ασθενής, καθοδηγήθηκαν στην αλήθεια μέσω του τύπου και της σκιάς του γράμματος. Όταν, όμως, έφτασε ο καιρός που έπρεπε πλέον να φανερωθεί το κάλλος της αληθείας, ο τύπος κατέστη περιττός και η σκιά ανώφελη. Γι' αυτόν τον λόγο λέει: «Δεν θα συνεχίσετε να πατάτε την αυλή μου. Εάν μου προσφέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μου είναι βδέλυγμα». Διότι εμείς, που έχουμε λαμπρυνθεί με την πίστη στον Χριστό, προσφέροντας τις πνευματικές θυσίες στον Θεό, γεμίζουμε τις άγιες αυλές Του, δηλαδή τις εκκλησίες.

Αν, λοιπόν, αυτά τα λέει ο Χριστός και κατηγορεί τους Ιουδαίους, θα αναλογιστείς όσα έχουν πράξει, συμπεριφερόμενοι απέναντί του με αναίδεια, στήνοντας παγίδες και ανοίγοντας λάκκους. Και στο μέτρο που περνούσε από το χέρι τους και σύμφωνα με τη δύναμη των εγχειρημάτων τους, μηχανεύονταν εναντίον του κάθε είδους κακία. Διότι άλλοτε έστελναν κάποιους από τους δικούς τους μαθητές, μαζί με τους λεγόμενους Ηρωδιανούς, για να τον ρωτήσουν και να πουν: «Επιτρέπεται να δώσουμε φόρους στον Καίσαρα ή όχι;» Και άλλοτε πάλι τον πλησίαζαν λέγοντας: «Επιτρέπεται το Σάββατο να θεραπεύει κανείς;», για να τον κατηγορήσουν. Ας τον ακούσουν, λοιπόν, να λέει: «Αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας μπροστά από τα μάτια μου. Παύστε από τις πονηρίες σας.» <Μάθετε να κάνετε το καλό, αναζητήστε τη δικαιοσύνη, λυτρώστε τον αδικούμενο, δικαιώστε το ορφανό και υπερασπιστείτε τη χήρα, και ελάτε να ελεγχθούμε, λέει ο Κύριος. Και αν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι. Και αν είναι κόκκινες, θα τις λευκάνω σαν το μαλλί.> Αφού, λοιπόν, κατέδειξε την αδυναμία της νομικής λατρείας με το να πει: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας, λέει ο Κύριος; Έχω χορτάσει», και προσθέτοντας σε αυτά: «Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;», εξηγεί πάλι την ομορφιά της ευαγγελικής πολιτείας, και καταδεικνύει την οδό της αληθινά άγιας ζωής, όχι πλέον με τύπους και σκιές, αλλά με αυτά τα ίδια τα πράγματα και με τα κατ' αρετήν νοούμενα επιτεύγματα που χαίρουν αποδοχής.

Αυτό ήρθε τρίτο: το πρώτο, διαμέσου του Μωυσή και του Ααρών· το δεύτερο, κατά την εποχή που ζούσε ο Ιησούς του Ναυή, και μετά από αυτόν οι κριτές· το τρίτο δε μετά από αυτούς, κατά την εποχή που υπήρξαν οι μακάριοι προφήτες μέχρι τον Ιωάννη τον Βαπτιστή. Σε αυτούς τους καιρούς ο Ισραήλ στάθηκε άκαρπος. Διότι, όσον αφορά το αγαθό θέλημα του Θεού και Πατρός, και προφανώς και του Υιού, η λατρεία με σκιές και τύπους ήταν απαράδεκτη και εντελώς άκαρπη ως προς την πνευματική ευωδία. Έγινε, λοιπόν, και απόβλητη. Και αυτό το διδάσκει ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας προς τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ευαρεστήθηκες.» Και μέσω του Ησαΐα: «Διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Να πατήσετε την αυλή μου δεν θα επαναλάβετε· εάν φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα, μου είναι βδέλυγμα.» Αυτό, λοιπόν, που μισεί και βδελύσσεται ο Θεός, πώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι είναι νοητός και πνευματικός καρπός ψυχής, και ευπρόσδεκτος σε Αυτόν; <Ιδού, υπήρχε μια γυναίκα που είχε πνεύμα ασθενείας δεκαοκτώ έτη.> (A f. 190, B f. 133) Υπήρχε δε στη Συναγωγή μια γυναίκα που επί δεκαοκτώ έτη ήταν σκυφτή από την ασθένεια. Ωφελεί όχι λίγο όσους σκέπτονται ορθά και αυτό: διότι πρέπει εμείς από παντού να συλλέγουμε το ωφέλιμο.

Διότι οι μεν φυλές στη Σαμάρεια, όντας ολοκληρωτικά παραδομένες στις λατρείες των ειδώλων, συλλαμβάνονταν να είναι σφόδρα ράθυμες και να έχουν παραμελήσει πολύ τους νόμους που δόθηκαν μέσω του Μωυσή· αυτοί πάλι στα Ιεροσόλυμα θυσίαζαν μεν στους υψηλούς τόπους στον Βάαλ και προσέφεραν σπονδές στη στρατιά του ουρανού, υποκρίνονταν δε, εκτός από αυτό, ότι φρόντιζαν να σέβονται τον νόμο και ότι έσπευδαν να εκπληρώσουν τόσο τις θυσίες όσο και τις εορτές. Όμως ότι αυτά τα έχει μισήσει ο Δημιουργός των όλων, το έκανε φανερό και μέσω της φωνής του Ησαΐα, λέγοντας: «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέει ο Κύριος. Είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριών, και λίπος αμνών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε αν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου· διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Να πατάτε την αυλή μου δεν θα το επαναλάβετε. Αν φέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μου είναι βδέλυγμα· τις νουμηνίες σας και τα σάββατα και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι· τη νηστεία και την αργία και τις εορτές σας τις μισεί η ψυχή μου· μου προκάλεσαν κορεσμό.» Λέμε, λοιπόν, ότι από αυτό το νόημα εξαρτώνται τα προκείμενα. Διότι λέει, εμίσησα και απέωσα τις εορτές σας, και δεν θα επιδοκίμαζα τις θυσίες, ούτε θα θεωρούσα ποτέ ως οσμή ευωδίας τα ολοκαυτώματα και τις προσφορές υπέρ της σωτηρίας.

Επειδή λοιπόν παραμελήθηκαν τα του Θεού, και δεν δόθηκε φροντίδα στο πιο σημαντικό, «Δεν έχω καμία ευαρέσκεια σε εσάς, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και δεν θα δεχτώ θυσία από τα χέρια σας. Διότι από την ανατολή του ηλίου έως τη δύση το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου και θυσία καθαρή· διότι μέγα είναι το όνομά μου στα έθνη, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ». Απορρίπτει λοιπόν ξεκάθαρα την προσφορά της κατά νόμον θυσίας, και σχεδόν απομακρύνεται από την αγάπη προς τους Ιουδαίους, και καθιστά την ιεροσύνη ανεπιθύμητη και τη σκιά της απαράδεκτη, εννοώ δηλαδή τις θυσίες των βοδιών και τους καπνούς, διότι ούτε εξ αρχής ήταν αυτός ο σκοπός του. Και αυτό το έκανε σαφές σε εμάς και μέσω άλλων προφητών, λέγοντας αφενός μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Έχω χορτάσει από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών, και αίμα ταύρων και τράγων δεν θέλω, ούτε να έρχεστε να εμφανιστείτε μπροστά μου. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Δεν θα συνεχίσετε να πατάτε την αυλή μου. Εάν φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μου είναι βδέλυγμα»· αφετέρου δε μέσω της φωνής του Ιερεμία: «Συγκεντρώστε τα ολοκαυτώματά σας μαζί με τις θυσίες σας και φάτε τα κρέατα, διότι δεν μίλησα προς τους πατέρες σας περί ολοκαυτωμάτων και θυσιών, την ημέρα που τους έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου».

Γι' αυτό έλεγε: «Ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;» Κληρονομιά δε του Χριστού είναι η Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, σύμφωνα με το: «Θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου». Σε αυτήν λοιπόν αφιερώθηκε σύμφωνα με τη βουλή και την ευδοκία του Θεού ο ευαγγελικός λόγος. <Σε εκείνους που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη.> (E f. 126 b. Του Κυρίλλου και του Ησυχίου.) Δηλαδή στους αποστόλους· διότι δίνει σε αυτούς πολλή δύναμη μέσω σημείων και θαυμάτων. <Στην ωραιότητα του οίκου θα μοιραστούν τα λάφυρα.> (E f. 126 b, F f. 99 b) Διότι οι μακάριοι μαθητές μοίρασαν μεταξύ τους την οικουμένη· και άλλοι κήρυξαν σε αυτούς, ενώ άλλοι σε εκείνους. Μοίρασαν λοιπόν λάφυρα· επειδή, αρπάζοντας με τις νουθεσίες τους εκείνους που παλαιότερα λάτρευαν τον διάβολο, τους προσέφεραν στον Χριστό για την ωραιότητα του οίκου του. Διότι ωραιότητα και στολίδι των Εκκλησιών είναι το άγιο πλήθος εκείνων που πιστεύουν στον Χριστό. [<Φτερούγες περιστεράς ασημωμένες.> Ο λόγος μάς ζωγραφίζει μια πανέμορφη περιστερά, με ασημωμένο κατά κάποιον τρόπο χρώμα· όπως ακριβώς όταν κάποιος πάνω σε λαμπρό και αστραφτερό ασήμι επενδύσει χρυσό, ή χαράξει τη μορφή μιας περιστεράς, και το χρυσάφι στη ράχη φαίνεται αναμεμειγμένο με ένα χλωμό χρώμα, σαν να έχει αναμειχθεί με μια ωχρή απόχρωση, καθιστώντας τότε την περιστερά εξαιρετικά όμορφη.

Αλλ' άκουγε τον Θεό που λέει ολοκάθαρα: «Ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;». Και βέβαια και διά της φωνής του θεσπέσιου Δαβίδ: «Μήπως θα φάω κρέας ταύρων, ή θα πιω αίμα τράγων;». Διότι το Θείο είναι πανταρκές, και ενώ ζωοποιεί τα πάντα, δεν έχει καμία απολύτως ανάγκη από τέτοια πράγματα. Όμως λέμε το εξής: ζητά τις προσφορές δώρων από εμάς ως οφειλή, ιδιαίτερα όταν ο καιρός καλεί σε εορτή· διότι έτσι είπε διά του πάνσοφου Μωυσή: «Δώσε εντολή στους υιούς του Ισραήλ, και θα τους πεις τα εξής: Τα δώρα μου, τα δόματά μου και τα καρπώματά μου ως οσμή ευωδίας, να φροντίζετε να μου τα προσφέρετε στις εορτές μου». Έπειτα, ποια είναι η φύση της καρποφορίας, ή και πώς πρέπει να προσφέρεται από εμάς, είναι αναγκαίο να το εξετάσουμε προσεκτικά.

Γι' αυτό λοιπόν και παντού ονόμαζε τον εαυτό του με σοφία και σύμφωνα με τη θεία οικονομία Υιό του ανθρώπου. Όμως, ο μεν Ισραήλ νόμιζε ότι τιμά τον Θεό προσφέροντας τα πρόσκαιρα και τα ευκολόφθαρτα, και εκείνα που δεν έχουν μεγάλη αξία, και στα γήινα μελήματα είχε, τρόπον τινά, προσηλώσει όλο τον νου του. Διότι, «Ο Κάιν στράφηκε στη γεωργία, ενώ ο Άβελ ήταν ποιμένας προβάτων». Διότι ο Εμμανουήλ ήταν ο καθοδηγητής του λογικού ποιμνίου, και αυτός είναι ο καλός Ποιμένας, «σε τόπο εύφορο και σε καλή νομή», όπως έχει γραφτεί, ο οποίος ποιμαίνει τα άνω και τα επί της γης ποίμνια. Προς αυτόν έχει αναφωνήσει και ο προφητικός λόγος: «Ποίμαινε τον λαό σου με τη ράβδο της προστασίας σου, τα πρόβατα της κληρονομιάς σου». Επομένως, ο μεν Ισραήλ θεωρούσε σωστό να τιμά τον Θεό με τα πιο γήινα πράγματα, προσφέροντας ως καρπούς τα του νόμου και αναθέτοντας σε Αυτόν τις ανεπιθύμητες θυσίες. Γι' αυτό λοιπόν και άκουσε μέσω της φωνής των αγίων: «Ολοκαύτωμα κριών, και λίπος αρνιών, και αίμα τράγων και ταύρων, δεν τα θέλω, ούτε κι αν έρθετε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Δεν θα συνεχίσετε να πατάτε την αυλή μου. Εάν φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμά σας μου είναι βδέλυγμα». Και πάλι: «Γιατί μου φέρετε λιβάνι από τη Σαβά, και κιννάμωμο από γη μακρινή; Τα ολοκαυτώματά σας δεν είναι δεκτά, και οι θυσίες σας δεν με ευχαρίστησαν». Αυτό ακριβώς φανερώνει το ότι ο Θεός δεν έδωσε σημασία στις θυσίες του Κάιν.

Τι σημαίνει λοιπόν το ότι έπρεπε να αφήνουν μακριά μαλλιά για τον Θεό, ας το εξηγήσουμε, αφού πρώτα αναφέρουμε το εξής. Διότι οι πλέον ανόητοι από τους γιους των Ελλήνων, ακολουθώντας τις παρά φύση συνήθειές τους και ζώντας σαν άλογα κτήνη, άφηναν μακριά τα μαλλιά τους, με την πρόφαση ότι τα τρέφουν για τους δαίμονες. Και άλλος μεν τα έκοβε κατά καιρούς για τις ορειάδες νύμφες, άλλος δε πάλι για κάποιον ποταμό, και αυτό το πράγμα αποτελούσε γι' αυτούς τρόπο λατρείας. Ο σοφότατος Μωυσής, όμως, ή μάλλον μέσω του Μωυσή ο πάνσοφος και αριστοτέχνης Θεός, επειδή οι Ισραηλίτες δύσκολα μπορούσαν να αποβάλουν την πλάνη της Αιγύπτου, νομοθετεί τα ίδια, μεταστρέφοντάς τους σιγά σιγά μέσω των παλαιών εθίμων και τρόπων, ώστε να μην αποδίδουν πλέον τη λατρεία στους δαίμονες, αλλά στον Θεό των πάντων, μέσω τύπου και σκιάς. Γι' αυτόν τον λόγο θέσπισε και τους νόμους περί των θυσιών, και δεχόταν τις αιματηρές θυσίες κατά συγκατάβαση. Και γι' αυτό έλεγε ξεκάθαρα μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;» Επομένως, στους Έλληνες αποτελούσε μια εντελώς παράλογη συνήθεια, ο νόμος όμως διδάσκει τα καλύτερα και ρυθμίζει με τον λόγο προς το ορθό ακόμη και αυτό που φαίνεται μάταιο. Θέλεις, στο μέτρο του δυνατού, να αναλύσουμε το καθένα από αυτά; ΠΑΛΛ. Βεβαιότατα. ΚΥΡ. Ή μήπως δεν γνωρίζεις, διότι θα το υπενθυμίσω, ότι ο λόγος παρουσίαζε την κεφαλή ως τύπο του νου, ως ενδιαίτημα του νου;

Αν νηστέψω, ίσως μου πει ότι δεν εξέλεξα αυτήν τη νηστεία. Αν ελεήσω τους φτωχούς, ίσως μου πει, το έλεος του αμαρτωλού ας μην αλείψει το κεφάλι μου. Αν υποδεχθώ τους ιερείς του, ίσως πει και σε εμένα, ότι επειδή έδωσες κρασί στους ναζηραίους μου θα είσαι απορριπτέος. Αλλά μήπως να του προσφέρω δώρα; Με διακατέχει όμως ο φόβος, μήπως πει και σε εμένα: Αν προσφέρεις σιμιγδάλι, είναι μάταιο, το θυμίαμα είναι για μένα βδέλυγμα. Αλλά δειλιάζω ακόμη και να προσέρχομαι τακτικά στις εκκλησίες, μήπως αποκόψει και εμένα λέγοντας: Δεν θα πατήσετε ξανά την αυλή μου.

Ή ποιος είναι αυτός που μέσα σου προβάλλει και πάλι σε εμάς αυτό το ζιζάνιο; Ποιος είναι αυτός που παρασκεύασε αυτό το δηλητήριο για τη ζωή; Από πού σου ήρθε η πονηρή σκέψη να συλλάβεις βλάσφημη υπόνοια κατά του Κυρίου σου; Δεν σε έπεισε ο Αβραάμ, όταν απευθυνόμενος σε αυτόν έλεγε: «Εσύ που κρίνεις όλη τη γη, δεν θα αποδώσεις δικαιοσύνη;»; Διότι, ας ελεγχθείς από το γεγονός ότι ο Υιός τον επισκέφθηκε, και δεν ήταν κάποιος προφορικός λόγος, αλλά ο ενυπόστατος Θεός Λόγος. Και για να γνωρίσεις, ω δήθεν φιλόσοφε, την κατάληξη όσων έχουν διαπραγματευτεί σε αυτή την υπόθεση, άκουσε πώς στην Αγία Γραφή, επισφραγίζοντας την τέλεια αλήθεια, αποφάνθηκε για εμάς λέγοντας ότι «έβρεξε ο Κύριος από τον ουρανό φωτιά και θειάφι πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα παρά Κυρίου»· και δεν είπε «ο λόγος του Κυρίου», αλλά «Κύριος παρά Κυρίου», όπως λέει και ο Δαβίδ: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου»· και για να δείξει ότι ο Υιός δεν υφίσταται μόνο μετά την ένσαρκη παρουσία Του, διηγείται και για την απ' αρχής ύπαρξή Του, ότι: «εκ γαστρός προ εωσφόρου σε εγέννησα». Και όσον αφορά το Άγιο Πνεύμα, ω φλύαρε, που κατατάσσεσαι στους αργόσχολους και τους περίεργους, κανείς δεν πρόκειται να δεχτεί τον λόγο σου. Διότι το Πνεύμα δεν είναι ούτε μεγαλύτερο ούτε μικρότερο· «διότι ποιος τα ζήτησε αυτά», λέει, «από τα χέρια σας;». Σε ελέγχει δε ο ίδιος ο άγιος Λόγος, καθώς αναφέρει ο Κύριος για το Άγιο Πνεύμα· διότι, ομολογώντας τη γνησιότητα της θεότητάς Του, λέει: «το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από το δικό μου». 6.

Όταν ακούσουν από εμάς ότι ο Χριστός έλαβε το δικό μας σώμα, αμέσως στρέφονται στους μύθους που προσιδιάζουν στη φιλονεικία τους, λέγοντας ότι Εκείνος είχε νύχια και σάρκα και τρίχες και οτιδήποτε άλλο, όχι όμως τέτοια όπως αυτά που έχουμε εμείς, αλλά ότι είχε άλλα νύχια και άλλες σάρκες και όλα τα άλλα όχι όπως αυτά που έχουμε εμείς, αλλά διαφορετικά από τα δικά μας, θέλοντας δήθεν πάλι με σοφιστικό τρόπο να χαριστούν στον Χριστό, κατά τον Ουαλεντίνο και τις προαναφερθείσες αιρέσεις, * [με] μάταιους λόγους. Διότι λένε: όταν ομολογήσουμε 〈το σώμα〉 του Χριστού απόλυτα στα πάντα * † περιέργως· διότι έχει γραφτεί για τέτοιους ανθρώπους, για εκείνους που «περιεργάζονται και δεν εργάζονται τίποτα». Διότι, ταράζοντας τη διάνοια των πιο απλοϊκών, αμέσως λένε: «επομένως, είχε ανάγκη από τις συνήθειες της σάρκας, είτε από όσα αποβάλλονται είτε από τον αφεδρώνα είτε από τα άλλα;»· πράγματα που φαίνονται δήθεν σοφά, ενώ τυγχάνουν να είναι φοβερά και μάλλον ανοησίες, όπως λέει ο προφήτης: «Ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;». Διότι για ποιον από τους αγίους, αν και οι προφήτες ήταν άνθρωποι και όχι θεοί, και οι ευαγγελιστές και οι υπόλοιποι αποτελούνταν από ψυχή και σάρκα, όντας σαν και εμάς χωρίς καμία αμφιβολία, γράφτηκε ποτέ τίποτα για τέτοια πράγματα; Και πού η Γραφή δεν απέδωσε μάλλον τα πιο σεμνά στους αγίους, πόσο μάλλον στον Κύριο Χριστό. 16.

Με τον όρο «κριούς» εννοεί τους άρχοντες των Εκκλησιών, για τους οποίους γινόταν λόγος και στον προηγούμενο ψαλμό: «Ενδύθηκαν τα κριάρια των προβάτων»· τους οποίους οι ίδιοι κατέστησαν ως ηγέτες των ποιμνίων. «Βόδια» εννοεί τις ψυχές που συναθροίζονται στην Εκκλησία: «Μήπως νοιάζεται ο Θεός για τα βόδια;» λέει η Γραφή, «ή πάντως για εμάς το λέει;» «Τράγοι» δε, θα μπορούσαν να είναι οι νεογέννητοι και όσοι γεννήθηκαν την περίοδο του χειμώνα. Γι' αυτό, σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές, ονομάστηκαν «και έρημοι», επειδή διέφυγαν τον καιρό του διωγμού. Και αυτούς, λοιπόν, ως νεογνά και ως προαχθέντες από τους ίδιους, τους προσφέρουν στον Θεό, σεμνυνόμενος ο καθένας για όσα προσέφερε. Αυτά λοιπόν εξετάστηκαν από εμάς πνευματικά και όπως αρμόζει στην επαγγελία των θεόπνευστων Γραφών. Και πρέπει πράγματι να κατανοούμε κατ' αυτόν τον τρόπο τα προκείμενα, παρά σύμφωνα με τις ταπεινές μυθολογίες των Ιουδαίων, οι οποίοι υπονοούν ότι ο Θεός χαίρεται με ολοκαυτώματα, ή με αισθητά θυμιάματα, ή με αίματα κριαριών, βοδιών και τράγων. Όλα αυτά, βεβαίως, ο ίδιος ο Θεός τα απορρίπτει μέσω του προφήτη, λέγοντας: «Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος. Είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριαριών, και πάχος αρνιών και αίματα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;»

Διότι τέτοια φιλοτιμία είναι ζήτημα προαιρέσεως και όχι ευπορίας. Να γνωρίζετε καλά ότι θα τα πάρω και αυτά από τα χέρια σας. Δεν θα πατήσετε ξανά την αυλή μου, αλλά θα την πατήσουν πόδια ανθρώπων πράων, εκείνων που έχουν γνωρίσει εμένα, τον μονογενή μου Λόγο και το Άγιο Πνεύμα υγιώς και γνησίως. Μέχρι πότε θα κατέχετε το άγιο όρος μου; Μέχρι πότε θα βρίσκεται η κιβωτός στους αλλοφύλους; Τώρα όμως, εντρυφήστε για λίγο ακόμη στα ξένα, και απολαύστε την ικανοποίηση των επιθυμιών σας.

Ως λύτρα δε, καθώς είχε συνηθίσει να προσφέρει τα κατάλληλα για την ίδια, δηλαδή τις κατά τον Νόμο θυσίες δι' αίματος (τις οποίες ο προφήτης Ησαΐας, εκ προσώπου του Θεού, διακηρύσσει ότι ουδέποτε τις ζήτησε από τα χέρια τους), καθώς ο νομοθέτης απέβλεπε δηλαδή στην πνευματική τελείωση του σκοπού. Όσα δε προσφέρονταν προς θυσία, των οποίων το αίμα όριζε ο νόμος να χύνεται στο θυσιαστήριο, έχουν ονομαστεί διακριτώς «Άγια»· με την αλήθεια δηλαδή να προδιαγράφεται και σε αυτό μέσω του τύπου. Διότι Εκείνος που προσέφερε τον εαυτό Του στον Θεό και Πατέρα ως θυσία και προσφορά εις οσμήν ευωδίας, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, Αυτός μόνος είναι και ονομάζεται κυρίως και αληθώς άγιος.

Όραση την οποία είδε ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς ... άκουε ουρανέ, και δώσε προσοχή γη, διότι ο Κύριος μίλησε. Γιους γέννησα και μεγάλωσα, αλλά αυτοί με αθέτησαν. Γνώρισε το βόδι τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε. Αλίμονο αμαρτωλό έθνος, ... σπέρμα πονηρό, γιοι άνομοι· εγκαταλείψατε τον Κύριο ... ... κάθε κεφάλι βρίσκεται σε πόνο, και κάθε καρδιά σε λύπη από τα πόδια έως το κεφάλι· δεν υπάρχει σε αυτό υγεία, ούτε για τραύμα ούτε για μώλωπα ούτε για πληγή που φλεγμαίνει· δεν υπάρχει αλοιφή για να τοποθετηθεί, ούτε λάδι ούτε επίδεσμοι .... Και αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα, θα γινόμασταν σαν τα Σόδομα, και θα μοιάζαμε με τα Γόμορρα. Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; λέει ο Κύριος· χόρτασα από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε όταν έρχεστε να εμφανιστείτε μπροστά μου. Διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; ... ... μεγάλη ημέρα δεν ανέχομαι· ... ... μου γίνατε βάρος, δεν θα ανεχτώ άλλο τις αμαρτίες σας. ... Και αν πληθύνετε την προσευχή, δεν θα σας εισακούσω· διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα.

Τι σχέση έχει, λοιπόν, αυτό με το να προσφέρονται πολλές φορές οι θυσίες; Δεν είναι φανερό, λέει, μόνο από το γεγονός ότι προσφέρονται πολλές φορές πως είναι ανίσχυρες και ότι δεν κατόρθωσαν τίποτα, αλλά και από το ότι ο Θεός δεν τις αποδέχεται, θεωρώντας τις ανώφελες και άχρηστες. Το ίδιο ακριβώς δηλώνει και αλλού λέγοντας: «Εάν ήθελες θυσία, θα την είχα προσφέρει». Επομένως, και με αυτόν τον τρόπο δείχνει ότι δεν θέλει. Άρα, λοιπόν, οι θυσίες δεν αποτελούν το θέλημα του Θεού, αλλά η κατάργηση των θυσιών· επομένως, προσφέρουν θυσίες αντίθετα προς το θέλημά Του. Τι σημαίνει «για να πράξω το θέλημά σου»; Το να παραδώσω, λέει, τον εαυτό μου· αυτό είναι το θέλημα του Θεού. Και «με αυτό το θέλημα είμαστε αγιασμένοι». Ακόμη, μέσω αυτού αποδεικνύει και με άλλον τρόπο ότι οι θυσίες δεν καθαρίζουν τους ανθρώπους, αλλά το θέλημα του Θεού. Άρα λοιπόν, το να προσφέρουν θυσίες δεν αποτελεί θέλημα του Θεού. Και γιατί απορείς αν τώρα δεν είναι θέλημα του Θεού, εφόσον ούτε εξαρχής ήταν θέλημά Του; Διότι: «Ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;», λέει. Πώς λοιπόν ο ίδιος τα διέταξε; Λόγω συγκατάβασης· όπως ακριβώς φαίνεται να λέει και ο Παύλος: «Θέλω όλοι οι άνθρωποι να είναι όπως ακριβώς εγώ, σε εγκράτεια»· και πάλι, προτρέποντας αλλού, λέει: «Θέλω οι νεότερες χήρες να παντρεύονται, να τεκνοποιούν». Θέτει δύο θελήματα, αλλά δεν είναι και τα δύο (απολύτως) δικά του, μολονότι τα διατάζει· το μεν πρώτο είναι δικό του, γι' αυτό και το θέτει χωρίς να προσθέτει αιτιολογία· το δε δεύτερο δεν είναι δικό του, παρόλο που το επιθυμεί, γι' αυτό και το προσθέτει με αιτιολογία.

Μέσω αυτών ακριβώς, λοιπόν, λέει, σας παρακαλώ, διά των οποίων σωθήκατε· όπως ακριβώς αν κάποιος, θέλοντας να φέρει σε συναίσθηση εκείνον που ευεργετήθηκε τα μέγιστα, θα έφερνε ενώπιόν του ως ικέτη τον ίδιο τον ευεργέτη. Και για ποιο πράγμα παρακαλείς, πες μου; Να παραστήσετε τα σώματά σας ως θυσία ζωντανή, άγια, ευάρεστη στον Θεό, που είναι η λογική σας λατρεία. Επειδή, δηλαδή, χρησιμοποίησε τη λέξη «θυσία», για να μη νομίσει κανείς ότι προστάζει να κατασφαχτούν τα σώματα, πρόσθεσε αμέσως το «ζωντανή». Έπειτα, διαχωρίζοντάς την από την ιουδαϊκή, λέει: «Άγια, ευάρεστη στον Θεό, τη λογική σας λατρεία»· διότι εκείνη ήταν σωματική και όχι ιδιαίτερα ευάρεστη. «Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;» λέει.

Δεν θα πατήσετε πλέον την αυλή μου. Ή προλέγει την αιχμαλωσία ή τους απαγορεύει ακόμη και αυτό, επειδή δεν εισέρχονταν με ορθή διάθεση. Εάν μου προσφέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο. Διότι, από τα προστάγματα, άλλα δόθηκε η εντολή να εκτελούνται για την εγγενή τους αξία και άλλα για διαφορετικούς σκοπούς. Για παράδειγμα, το να γνωρίζει κανείς τον Θεό, το να μη φονεύει, το να μη μοιχεύει και όλα τα παρόμοια, νομοθετήθηκαν για την ωφέλεια που προκύπτει από αυτά τα ίδια. Όμως, το να προσφέρουν θυσίες, να προσφέρουν θυμίαμα, να τηρούν το σάββατο και όλα τα παρόμοια, δεν διατάχθηκαν απλώς για να γίνονται αυτά καθαυτά, αλλά για να απομακρύνονται οι άνθρωποι μέσω της εφαρμογής τους από τη λατρεία των δαιμόνων. Επειδή, λοιπόν, αυτοί τελούσαν μεν αυτά, αλλά δεν αποκόμιζαν το όφελος που προέκυπτε από αυτά, παρά παρέμεναν ακόμη προσκολλημένοι στους δαίμονες, δικαιολογημένα απορρίπτονται και αυτά· αφού και ένα δέντρο δικαιολογημένα θα το έκοβε κάποιος, όταν έχει μεν φύλλα και κλαδιά, αλλά είναι στερημένο από καρπούς. Διότι και για τον γεωργό, όλη η φροντίδα για το φυτό δεν καταβάλλεται για τον φλοιό και τον κορμό, αλλά για να απολαύσει τους καρπούς.

Διότι τέτοιου είδους εντολές του νόμου δεν δόθηκαν πρωτίστως. Γι' αυτό, σχετικά με τις θυσίες λέει: Ποιος άλλωστε τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Και πάλι: Μήπως οι ευχές και τα άγια κρέατα αφαιρούν τις αμαρτίες σου; Και πάλι: Μήπως μου προσφέρατε σφάγια και θυσίες στην έρημο επί σαράντα έτη;

Και πάλι: «Γιατί μου φέρνεις λιβάνι από τη Σαβά, και κινάμωμο από μακρινή γη;» Και πάλι: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες». Και πάλι: «Μήπως ολοκαυτώματα και θυσίες θέλει ο Θεός ή την υπακοή σε Αυτόν;» Και: «Αν ήθελες θυσία, θα την έδινα». Και πάλι: «Η αγαθή υπακοή είναι ανώτερη από τη θυσία». Και απορρίπτοντας τις γιορτές λέει: «Μίσησα, αποστράφηκα τις γιορτές σας. Απομάκρυνε από εμένα τον ήχο των ωδών σου, και τον ψαλμό των οργάνων σου δεν θα ακούσω». Και: «Τη μεγάλη ημέρα δεν την ανέχομαι, και τη νηστεία και την αργία τις μισεί η ψυχή μου». Και πάλι: «Δεν είναι αυτή η νηστεία που εξέλεξα». Και ο Ιεζεκιήλ πάλι έλεγε: «Θα σας δώσω προστάγματα που δεν είναι καλά, με τα οποία δεν θα ζήσετε». Έτσι και το Σάββατο εδώ καταργείται. Αλλά γιατί λέει: «Ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;» Αυτό το αφήνω σε εσάς να το λύσετε· θα μπορέσετε δε να ανακαλύπτετε τέτοιου είδους ερμηνείες, εάν επιδείξετε καθαρό βίο.

«Ολοκαύτωμα κριών, και λίπος αρνιών, και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;» Αν και έχουν ειπωθεί πολλά περί των θυσιών, ωστόσο τα νομοθετεί, όχι επειδή ο Ίδιος τα επιθυμούσε εξαρχής, αλλά συγκαταβαίνοντας στη δική τους αδυναμία. Και ο Ιερεμίας επίσης λέει: «Γιατί μου φέρνεις λιβάνι από τη Σαβά και κιννάμωμο από μακρινή γη;» Και σχεδόν όλοι οι προφήτες υποστηρίζουν ότι αυτό δεν αποτελεί κάτι το σπουδαίο. Γι' αυτό και ο ίδιος, αρχίζοντας, έτσι είπε: «Ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ», δηλώνοντας με αυτό, ότι ένας τέτοιος τρόπος λατρείας είναι ανάξιός Του.

Είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριών· και πάχος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε και όταν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι, ποιος ζήτησε όλα αυτά από τα χέρια σας; Άκουσες τη σαφέστατη φωνή που λέει ότι δεν τα επιζητούσε αυτά από εσάς εξαρχής; Διότι, αν τα επιζητούσε αυτά, θα είχε εισαγάγει πρώτους σε αυτόν τον τρόπο ζωής όλους τους αρχαίους που έλαμψαν πριν από αυτούς.

Διότι έτσι ήλθε σε εμάς, όχι αλλάζοντας τόπο (διότι πώς θα μπορούσε αυτός που βρίσκεται παντού και πληροί τα πάντα;), αλλά φανερωνόμενος σε εμάς διά της σαρκός. Αλλά επειδή ο αγώνας μας δεν είναι μόνο εναντίον των Ιουδαίων, αλλά και εναντίον των Ελλήνων και πολλών από τους αιρετικούς, ας σας αποκαλύψουμε εδώ ένα βαθύτερο νόημα, και ας εξετάσουμε γιατί άραγε ο Παύλος, ενώ είχε αναρίθμητες μαρτυρίες οι οποίες καθιστούν ανενεργό τον νόμο και την παλαιά πολιτεία, μνημόνευσε αυτή τη συγκεκριμένη. Διότι δεν το έπραξε αυτό ούτε απλώς ούτε τυχαία, αλλά με κάποιο σκοπό και με άφατη σοφία. Διότι το ότι είχε και άλλες μαρτυρίες, εκτενέστερες και ισχυρότερες, αν ήθελε να τις παραθέσει υπέρ αυτού του θέματος, όλοι θα το ομολογούσαν. Επειδή και ο Ησαΐας λέει: «Δεν έχω ευαρέσκεια σε εσάς· είμαι χορτασμένος από ολοκαυτώματα κριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε καν όταν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Εάν μου προσφέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα είναι βδέλυγμα για εμένα». Και αλλού πάλι: «Δεν σε κάλεσα τώρα, Ιακώβ, ούτε σου προκάλεσα κόπο, Ισραήλ, δεν με εδόξασες με θυσίες, ούτε με υπηρέτησες με τα δώρα σου, ούτε σου προκάλεσα κόπο με λιβάνι, ούτε αγόρασες για χάρη μου θυμίαμα με ασήμι». Και ο Ιερεμίας πάλι: «Γιατί μου φέρνεις λιβάνι από τη Σαβά και κιννάμωμο από μακρινή γη; Τα ολοκαυτώματά σας δεν με ευχαρίστησαν».

«Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας», όταν ζείτε με αυτόν τον τρόπο; Ποια είναι η ωφέλεια από αυτό, όταν ζείτε με ρυπαρότητα και προσφέρετε θυσίες; «Είμαι χορτασμένος από ολοκαυτώματα κριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν θέλω, ούτε κι αν έρχεστε για να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Να πατήσετε την αυλή μου δεν θα το επιτρέψω πλέον· αν φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα είναι βδέλυγμα για μένα». Εξαιτίας των βέβηλων και δυσώδων, λέει, πράξεών σας, όχι μόνο το σιμιγδάλι και οι υπόλοιπες προσφορές σας, αλλά και αυτό το ίδιο το ευωδιαστό θυμίαμα είναι βδέλυγμα για μένα. «Τις νουμηνίες σας και τα Σάββατα και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι». Γιατί; Επειδή συγκεντρώνεστε με κακό τρόπο και διαβουλεύεστε πονηρά και προχωράτε σε δόλους και ραδιουργίες και φόνους και, αντί να γιορτάζετε θεοπρεπώς, κακουργείτε παράνομα χωρίς να με υπακούτε. Γι' αυτό λοιπόν και «τη νηστεία και την αργία και τις γιορτές σας τις μισεί η ψυχή μου· μου γίνατε βάρος (κόρος), δεν θα ανεχθώ πλέον τις αμαρτίες σας». Και αν, λέει, γίνατε μεγάλο πλήθος, εντούτοις εγώ βλέπω καθαρά τις πράξεις του καθενός σας, και καθόλου δεν είναι δυνατόν λόγω του πλήθους να περάσουν απαρατήρητες οι πονηρές σας πράξεις· διότι βλέπω τον καθένα και τα έργα του καθενός ολοκάθαρα και δεν πρόκειται πλέον να συγχωρήσω τις αμαρτίες σας. «Όταν απλώνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέφω τα μάτια μου από εσάς και, εάν πληθύνετε την προσευχή σας, δεν θα σας εισακούσω».

Και ποια λοιπόν ελπίδα σωτηρίας υπάρχει για τον αμαρτωλό; ίσως θα μπορούσε να πει κάποιος. Διότι, αν και ο Ησαΐας τα έχει πει αυτά προς τους Ιουδαίους, εντούτοις μπορεί κανείς και σήμερα να δει πολλούς να είναι πληγωμένοι στην ψυχή από την αμαρτία, έτσι ώστε από τα πόδια έως το κεφάλι να είναι κατάφορτοι από πληγές εξαιτίας αθέμιτων πράξεων. Και ποια λοιπόν ελπίδα σωτηρίας υπάρχει, εάν ο Θεός αποστρέφεται με αυτόν τον τρόπο εκείνους που έχουν πληγωθεί από την αμαρτία και δεν δέχεται προσφορές από τέτοιους ανθρώπους, ούτε ανέχεται να πατούν στην αυλή του ναού του, αλλά ακόμη και αν κάποιος πολλαπλασιάσει την προσευχή και απλώσει τα χέρια του, ο Θεός απείλησε όχι μόνο ότι δεν θα τον εισακούσει, αλλά και ότι θα αποστρέψει από αυτόν το πρόσωπό του;

Διότι, ταράσσοντας τη διάνοια των πιο απλοϊκών, λένε αμέσως: «Άραγε δεν είχε ανάγκη από όσα ανήκουν στη συνήθεια της σάρκας, είτε αυτά που αποβάλλονται είτε αυτά που καταλήγουν στον αφεδρώνα;» ή και άλλα όσα φαίνονται μεν σοφά, αλλά τυγχάνουν φοβερά και μάλλον ανόητα, όπως λέει ο προφήτης: «Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;». Και αυτά ας προτεθούν ως θρίαμβος εναντίον της συμμορίας εκείνων που φαντάζονται μάταια πράγματα σχετικά με την ενσάρκωση του Χριστού, ώστε από τα ίδια τα επιχειρήματα με τα οποία νομίζουν ότι στηρίζονται, από αυτά να υποστούν την τρομερή τους πτώση. Επιπλέον, ο ιερός αυτός άνδρας γνωρίζει ότι για το κτιστό ομοίωμα αποδίδεται διττός λόγος, δηλαδή κατά χάριν, κατά απεικόνιση και κατά μίμηση· πράγμα το οποίο δεν υποστηρίζεται μόνο από τον Επιφάνιο, αλλά και από όποιον δεν έχει βγει εκτός νου και λογικής. Και αυτό το αποδεικνύει στα βιβλία του που ονομάζονται «Πανάριον», στα οποία απευθύνει τον λόγο κατά των Ανομοίων, λέγοντας περίπου τα εξής: «Διότι κάθε κτιστό τυγχάνει ανόμοιο προς εκείνον που το έκτισε, ακόμη και αν εξομοιώνεται κατά χάριν· και ο Κτίστης είναι ανόμοιος προς το κτίσμα, ακόμη και αν προσπαθούσε να το κοσμήσει με διάφορα χρώματα, εκτός αν αυτό που αποτυπώνεται προορίζεται για απεικόνιση και απεικόνισμα κατά μίμηση, αποκλειστικά για θεώρηση».

Γι' αυτό σας εγκατέλειψε, λέγοντας μέσω του ίδιου προφήτη: «Εγκατέλειψα τον οίκο μου και την κληρονομιά μου ... Θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου και δεν θα κλαδευτεί ούτε θα σκαφτεί, και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια σαν σε χέρσα γη, και στα σύννεφα θα δώσω εντολή να μη ρίξουν βροχή πάνω του.» Γι' αυτό είπε προς εσάς: «Τι να το κάνω, λέει, το πλήθος των θυσιών σας; Έχω χορτάσει· ολοκαυτώματα κριαριών και πάχος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε καν αν έρχεστε να εμφανιστείτε μπροστά μου. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Δεν θα συνεχίσετε πλέον να πατάτε την αυλή μου. Εάν μου προσφέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μου είναι βδέλυγμα· τις νουμηνίες σας και τα σάββατα και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι· τη νηστεία και την αργία και τις γιορτές σας τις μισεί η ψυχή μου. Μου έχετε γίνει βάρος.» Και πάλι: «Γιατί μου φέρνεις λιβάνι από τη Σαβά και κιννάμωμο από μακρινή γη; Τα ολοκαυτώματά σας δεν είναι δεκτά και οι θυσίες σας δεν μου είναι ευχάριστες ...»

Ποια είναι όμως η απόλαυση από όσα αναφέρθηκαν; «Δεν εξέλεξα εγώ αυτές τις εορτές, λέει ο Κύριος. Διότι ποιος», λέει, «ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;» Δεν νομοθέτησε ο Χριστός να εορτάζουμε εμείς έτσι. Αλλά πώς; Άκουσε με σύνεση. Πρώτα όμως θα σου παραθέσω τις αντιρρήσεις εκείνων που εναντιώνονται σε αυτόν τον λόγο, οι οποίοι λένε τα εξής: «Τι λοιπόν;» λένε. «Δεν θα ανάψουμε κεριά και λυχνάρια; Δεν θα προσφέρουμε μύρα και θυμίαμα; Δεν θα προσκαλέσουμε λαό για να ψάλει, ούτε θα συγκεντρώσουμε γνωστούς, φίλους και άρχοντες;»