Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 1:13

«Το θυμίαμα είναι για μένα βδέλυγμα». Βλέπεις ότι δεν ευφραινόταν από τη φύση των προσφερομένων, αλλά εξέταζε την πρόθεση εκείνων που τα προσέφεραν; Για τον λόγο ακριβώς αυτόν, τον μεν καπνό και την κνίσα από τη θυσία του Νώε τα ονόμασε οσμή ευωδίας, ενώ το θυμίαμα βδέλυγμα. Διότι, όπως ακριβώς ανέφερα, δεν επιζητεί την ουσία των δώρων, αλλά τη διάθεση εκείνων που τα προσφέρουν.

Τις νουμηνίες σας, και τα σάββατα. Πρέπει να παρατηρηθεί ότι δεν απορρίπτει τίποτα από τα αναγκαία, αλλά εκείνα τα οποία ο Χριστός με την έλευσή Του τα κατήργησε. Γι' αυτό και ο Παύλος, χρησιμοποιώντας πιο αυστηρό λόγο, όταν ερχόταν σε αντιπαράθεση με τους Ιουδαίους, προβάλλοντας όχι μόνο αυτά, αλλά και άλλα περισσότερα από αυτά, υποστήριξε ότι εκείνοι που δεν επιδεικνύουν τίποτα από τον εαυτό τους δεν αποκομίζουν κανένα όφελος από εκείνα, λέγοντας τα εξής: Εάν όμως εσύ ονομάζεσαι Ιουδαίος και επαναπαύεσαι στον νόμο και καυχάσαι για τον Θεό και γνωρίζεις το θέλημα και διακρίνεις το ορθό, έχοντας διδαχθεί από τον νόμο. Και πάλι: Διότι η περιτομή ωφελεί, εάν τηρείς τον νόμο· εάν όμως είσαι παραβάτης του νόμου, η περιτομή σου έχει γίνει ακροβυστία.

Και μεγάλη ημέρα δεν ανέχομαι. Εννοεί την Πεντηκοστή, τη Σκηνοπηγία, το Πάσχα και τις υπόλοιπες εορτές. Τη νηστεία και την αργία και τις εορτές σας μισεί η ψυχή μου. Απευθύνεται σε αυτούς με πιο ανθρώπινο τρόπο.

Και πάλι: «Γιατί μου φέρνεις λιβάνι από τη Σαβά, και κινάμωμο από μακρινή γη;» Και πάλι: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες». Και πάλι: «Μήπως ολοκαυτώματα και θυσίες θέλει ο Θεός ή την υπακοή σε Αυτόν;» Και: «Αν ήθελες θυσία, θα την έδινα». Και πάλι: «Η αγαθή υπακοή είναι ανώτερη από τη θυσία». Και απορρίπτοντας τις γιορτές λέει: «Μίσησα, αποστράφηκα τις γιορτές σας. Απομάκρυνε από εμένα τον ήχο των ωδών σου, και τον ψαλμό των οργάνων σου δεν θα ακούσω». Και: «Τη μεγάλη ημέρα δεν την ανέχομαι, και τη νηστεία και την αργία τις μισεί η ψυχή μου». Και πάλι: «Δεν είναι αυτή η νηστεία που εξέλεξα». Και ο Ιεζεκιήλ πάλι έλεγε: «Θα σας δώσω προστάγματα που δεν είναι καλά, με τα οποία δεν θα ζήσετε». Έτσι και το Σάββατο εδώ καταργείται. Αλλά γιατί λέει: «Ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;» Αυτό το αφήνω σε εσάς να το λύσετε· θα μπορέσετε δε να ανακαλύπτετε τέτοιου είδους ερμηνείες, εάν επιδείξετε καθαρό βίο.

Αλλά αυτές οι θυσίες και οι προσφορές δεν είναι άραγε βδελυρές; «Εάν μου φέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα είναι βδέλυγμα σε εμένα». Το θυμίαμα είναι βδέλυγμα, και ο τόπος δεν είναι βδέλυγμα; Και πότε ήταν βδέλυγμα; Προτού καν διαπράξουν το αποκορύφωμα των κακών, προτού θανατώσουν τον ίδιο τους τον Δεσπότη, πριν από τον σταυρό, πριν από τη χριστοκτονία ήταν βδέλυγμα· και τώρα δεν είναι πολύ περισσότερο; Καίτοι, τι είναι πιο ευωδιαστό από το θυμίαμα;

Αν και όσα προσφέρονταν ως θυσία από εκεί ήταν κνίσα και καπνός από σώματα που καίγονταν· και από τέτοια κνίσα τίποτα δεν είναι πιο δυσώδες. Αλλά, για να μάθεις ότι ο Θεός, επειδή προσέχει την προαίρεση αυτών που προσφέρουν, και δέχεται και αποστρέφεται τις θυσίες, τη μεν κνίσα και τον καπνό τα ονομάζει οσμή ευωδίας, το δε θυμίαμα βδέλυγμα, επειδή η προαίρεση αυτών που το προσέφεραν ήταν γεμάτη από πολλή δυσωδία. Θέλεις να μάθεις ότι, μαζί με τις θυσίες, τα μουσικά όργανα, τις γιορτές και τα θυμιάματα, αποστρέφεται και τον ναό εξαιτίας εκείνων που εισέρχονται σε αυτόν; Αυτό βέβαια το έδειξε με τα έργα Του, όταν τότε μεν τον παρέδωσε σε βαρβαρικά χέρια, και αργότερα τον κατεδάφισε ολοκληρωτικά. Εντούτοις, και πριν από την καταστροφή, φωνάζει μέσω του προφήτη και λέει: «Μην έχετε πεποίθηση σε ψεύτικα λόγια, διότι δεν θα σας ωφελήσουν, όταν λέτε: είναι ναός του Κυρίου, ναός του Κυρίου». Δεν αγιάζει ο ναός, λέει, αυτούς που συγκεντρώνονται, αλλά αυτοί που συγκεντρώνονται κάνουν τον ναό άγιο. Αν λοιπόν ο ναός δεν ωφελούσε τότε, όταν υπήρχαν τα Χερουβίμ και η κιβωτός, πολύ περισσότερο τώρα που όλα εκείνα έχουν αφαιρεθεί, που η αποστροφή του Θεού έχει γίνει τέλεια, που η αιτία της έχθρας είναι μεγαλύτερη. Πόση ανοησία και πόση παραφροσύνη θα ήταν, λοιπόν, να κάνετε συμμετόχους στις γιορτές εκείνους που έχουν ατιμαστεί, εκείνους που έχουν εγκαταλειφθεί από τον Θεό, εκείνους που παρόξυναν τον Δεσπότη; Πες μου, αν κάποιος σκότωνε τον δικό σου γιο, θα ανεχόσουν άραγε να τον βλέπεις; Θα ανεχόσουν άραγε να ακούς την προσφώνησή του;

Και πρώτον μεν ως προς τον τόπο· διότι προείπε ότι αυτή η λατρεία δεν θα τελείται σε μία μόνο πόλη, όπως συνέβαινε με τους Ιουδαίους, αλλά «από ανατολών ηλίου μέχρι δυσμών». Έπειτα ως προς τον τρόπο της θυσίας· διότι με το να την προαναγγείλει ως καθαρή, έδειξε για ποια μιλούσε. Αλλά και ως προς τα πρόσωπα που την προσφέρουν· διότι δεν είπε «στον Ισραήλ», αλλά «στα έθνη». Και για να μην νομίσεις ότι η τέλεση αυτής της λατρείας θα περιοριστεί σε μία ή δύο ή τρεις πόλεις, δεν είπε απλώς «σε κάθε τόπο», αλλά «από ανατολών ηλίου μέχρι δυσμών»· υποδεικνύοντας ότι όση γη φωτίζει ο ήλιος, τόση θα καταλάβει και το κήρυγμα. Την ονομάζει δε καθαρή θυσία, θεωρώντας την προηγούμενη ως ακάθαρτη, όχι εξαιτίας της ίδιας της φύσης της, αλλά εξαιτίας της προαιρέσεως εκείνων που την πρόσφεραν. Γι' αυτόν τον λόγο έλεγε: «Το θυμίαμα είναι για μένα βδέλυγμα». Εξάλλου, αν κάποιος συνέκρινε αυτές καθαυτές τις θυσίες, θα έβρισκε μεταξύ τους διαφορά τόσο μεγάλη και άπειρη, ώστε μόνο αυτή η νεότερη, με βάση το μέτρο της σύγκρισης, να μπορεί κυριολεκτικά να ονομάζεται καθαρή. Και εκείνο που έλεγε ο Παύλος για τον Νόμο και τη Χάρη, ότι «αυτό που είχε δοξαστεί δεν διαθέτει πλέον καμία δόξα, μπροστά στη δόξα που το υπερβαίνει», αυτό θα μπορούσαμε να πούμε με θάρρος και εδώ: ότι συγκρινόμενη με εκείνη, η παρούσα θυσία θα μπορούσε κυρίως και αποκλειστικά να ονομαστεί καθαρή. Διότι δεν προσφέρεται μέσω καπνού και κνίσας, ούτε μέσω αιμάτων και λύτρων, αλλά μέσω της χάριτος του Πνεύματος.

Διότι έτσι ήλθε σε εμάς, όχι αλλάζοντας τόπο (διότι πώς θα μπορούσε αυτός που βρίσκεται παντού και πληροί τα πάντα;), αλλά φανερωνόμενος σε εμάς διά της σαρκός. Αλλά επειδή ο αγώνας μας δεν είναι μόνο εναντίον των Ιουδαίων, αλλά και εναντίον των Ελλήνων και πολλών από τους αιρετικούς, ας σας αποκαλύψουμε εδώ ένα βαθύτερο νόημα, και ας εξετάσουμε γιατί άραγε ο Παύλος, ενώ είχε αναρίθμητες μαρτυρίες οι οποίες καθιστούν ανενεργό τον νόμο και την παλαιά πολιτεία, μνημόνευσε αυτή τη συγκεκριμένη. Διότι δεν το έπραξε αυτό ούτε απλώς ούτε τυχαία, αλλά με κάποιο σκοπό και με άφατη σοφία. Διότι το ότι είχε και άλλες μαρτυρίες, εκτενέστερες και ισχυρότερες, αν ήθελε να τις παραθέσει υπέρ αυτού του θέματος, όλοι θα το ομολογούσαν. Επειδή και ο Ησαΐας λέει: «Δεν έχω ευαρέσκεια σε εσάς· είμαι χορτασμένος από ολοκαυτώματα κριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε καν όταν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Εάν μου προσφέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα είναι βδέλυγμα για εμένα». Και αλλού πάλι: «Δεν σε κάλεσα τώρα, Ιακώβ, ούτε σου προκάλεσα κόπο, Ισραήλ, δεν με εδόξασες με θυσίες, ούτε με υπηρέτησες με τα δώρα σου, ούτε σου προκάλεσα κόπο με λιβάνι, ούτε αγόρασες για χάρη μου θυμίαμα με ασήμι». Και ο Ιερεμίας πάλι: «Γιατί μου φέρνεις λιβάνι από τη Σαβά και κιννάμωμο από μακρινή γη; Τα ολοκαυτώματά σας δεν με ευχαρίστησαν».

Για να γίνει λοιπόν και αυτό φανερό σε σας, ειπώθηκαν εκ προσώπου του Πατρός μέσω του Ησαΐα, του προαναφερθέντος προφήτη, αυτοί οι λόγοι: «Το βόδι γνώρισε τον κτήτορά του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του. Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός μου δεν κατανόησε. Αλίμονο στο αμαρτωλό έθνος, τον λαό που είναι πλήρης αμαρτιών, το πονηρό σπέρμα, τους άνομους υιούς, που εγκαταλείψατε τον Κύριο». Και πάλι αλλού, όταν λέει ο ίδιος προφήτης παρομοίως ως εκ του Πατρός: «Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; λέγει ο Κύριος. Ο ουρανός είναι θρόνος μου και η γη υποπόδιο των ποδιών μου». Και πάλι αλλού: «Τις νουμηνίες σας και τα σάββατα τα μισεί η ψυχή μου. Και μεγάλη ημέρα νηστείας και αργία δεν ανέχομαι. Ούτε, αν έρθετε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου, θα σας εισακούσω. Τα χέρια σας είναι πλήρη αίματος. Και αν φέρετε σεμίδαλι, ως θυμίαμα, μου είναι βδέλυγμα. Λίπος αμνών και αίμα ταύρων δεν επιθυμώ. Διότι, ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Αλλά να διαλύεις κάθε δεσμό αδικίας· να διασπάς τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών· τον άστεγο και τον γυμνό να σκεπάζεις· να μοιράζεις τον άρτο σου σε όποιον πεινά». Μπορείτε, συνεπώς, να κατανοήσετε ποια είναι τα διδασκόμενα μέσω των προφητών, ως προερχόμενα από τον Θεό.

«Εάν φέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μού είναι βδέλυγμα. Τις νουμηνίες σας και τα σάββατα και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι. Τη νηστεία και την αργία και τις εορτές σας τις μισεί η ψυχή μου. Μου γίνατε βάρος· δεν πρόκειται πλέον να σας ανεχθώ. Όταν εκτείνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς. Και εάν πληθύνετε τις δεήσεις, δεν θα σας εισακούσω». Γιατί; «Διότι τα χέρια σας», λέγει, «είναι γεμάτα αίμα»· επειδή «εκείνος που μισεί τον αδελφό του είναι ανθρωποκτόνος». Για τον λόγο αυτόν, κάθε άσκηση που στερείται αγάπης καθίσταται ξένη προς τον Θεό.

Και με άλλον τρόπο ο Ισαάκ λαμβάνεται ως τύπος του Θεού· αυτός απέκτησε δύο υιούς, τον γραπτό και τον πνευματικό νόμο. Και ο μεν ένας ήταν δασύς και τραχύς, ο δε άλλος λείος. Διότι ο νόμος είχε πολλές και αναρίθμητες διατάξεις και μισήθηκε σύμφωνα με τον Ησαΐα, επειδή «τις εορτές σας και τα σάββατα μισεί η ψυχή μου»· ο δε άλλος αγαπήθηκε, διότι ήταν λείος· επειδή το Ευαγγέλιο είναι λείο και συνοπτικό, καθώς απαιτεί ειλικρινή πίστη στον Θεό και αγαθή συνείδηση προς τον πλησίον. [Περί του ιδίου με άλλον τρόπο] Ή και σύμφωνα με την ερμηνεία των ονομάτων έχει μισηθεί από τον Θεό κάθε 〈εξουθενωτής〉 και φαύλος ως προς την ευσέβεια· διότι αυτό σημαίνει η ερμηνεία του ονόματος Ησαύ· έχει αγαπηθεί δε κάθε 〈πτερνιστής〉 της κακίας, το οποίο ακριβώς σημαίνει η ερμηνεία του ονόματος Ιακώβ.

κη'. Περί μετανοίας, και για τους Νινευίτες, και για τον κατακλυσμό, και ότι δεν έχει όριο η ζωή του ανθρώπου. κθ'. Στο «άκουγε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη», και ότι ο Θεός δεν αποδέχεται, αλλά μάλλον βδελύσσεται το πλήθος των θυσιών, των προσφορών και των θυμιαμάτων από όσους πράττουν το κακό· «το θυμίαμά τους», λέει, «είναι βδέλυγμα για εμένα», προφανώς μέχρι να μετανοήσουν.

«Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας», όταν ζείτε με αυτόν τον τρόπο; Ποια είναι η ωφέλεια από αυτό, όταν ζείτε με ρυπαρότητα και προσφέρετε θυσίες; «Είμαι χορτασμένος από ολοκαυτώματα κριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν θέλω, ούτε κι αν έρχεστε για να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Να πατήσετε την αυλή μου δεν θα το επιτρέψω πλέον· αν φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα είναι βδέλυγμα για μένα». Εξαιτίας των βέβηλων και δυσώδων, λέει, πράξεών σας, όχι μόνο το σιμιγδάλι και οι υπόλοιπες προσφορές σας, αλλά και αυτό το ίδιο το ευωδιαστό θυμίαμα είναι βδέλυγμα για μένα. «Τις νουμηνίες σας και τα Σάββατα και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι». Γιατί; Επειδή συγκεντρώνεστε με κακό τρόπο και διαβουλεύεστε πονηρά και προχωράτε σε δόλους και ραδιουργίες και φόνους και, αντί να γιορτάζετε θεοπρεπώς, κακουργείτε παράνομα χωρίς να με υπακούτε. Γι' αυτό λοιπόν και «τη νηστεία και την αργία και τις γιορτές σας τις μισεί η ψυχή μου· μου γίνατε βάρος (κόρος), δεν θα ανεχθώ πλέον τις αμαρτίες σας». Και αν, λέει, γίνατε μεγάλο πλήθος, εντούτοις εγώ βλέπω καθαρά τις πράξεις του καθενός σας, και καθόλου δεν είναι δυνατόν λόγω του πλήθους να περάσουν απαρατήρητες οι πονηρές σας πράξεις· διότι βλέπω τον καθένα και τα έργα του καθενός ολοκάθαρα και δεν πρόκειται πλέον να συγχωρήσω τις αμαρτίες σας. «Όταν απλώνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέφω τα μάτια μου από εσάς και, εάν πληθύνετε την προσευχή σας, δεν θα σας εισακούσω».

Γι' αυτό σας εγκατέλειψε, λέγοντας μέσω του ίδιου προφήτη: «Εγκατέλειψα τον οίκο μου και την κληρονομιά μου ... Θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου και δεν θα κλαδευτεί ούτε θα σκαφτεί, και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια σαν σε χέρσα γη, και στα σύννεφα θα δώσω εντολή να μη ρίξουν βροχή πάνω του.» Γι' αυτό είπε προς εσάς: «Τι να το κάνω, λέει, το πλήθος των θυσιών σας; Έχω χορτάσει· ολοκαυτώματα κριαριών και πάχος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε καν αν έρχεστε να εμφανιστείτε μπροστά μου. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Δεν θα συνεχίσετε πλέον να πατάτε την αυλή μου. Εάν μου προσφέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μου είναι βδέλυγμα· τις νουμηνίες σας και τα σάββατα και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι· τη νηστεία και την αργία και τις γιορτές σας τις μισεί η ψυχή μου. Μου έχετε γίνει βάρος.» Και πάλι: «Γιατί μου φέρνεις λιβάνι από τη Σαβά και κιννάμωμο από μακρινή γη; Τα ολοκαυτώματά σας δεν είναι δεκτά και οι θυσίες σας δεν μου είναι ευχάριστες ...»

Ερμηνεία. Εάν εκείνος που μόνο συμπροσεύχεται με αφορισμένους, αφορίζεται, ή μόνο με καθαιρημένους, συγκαθαιρείται, πόσο μάλλον εκείνος που νηστεύει και συνεορτάζει μαζί με τους Χριστοκτόνους Ιουδαίους, εάν μεν είναι κληρικός, καθαιρείται, εάν δε λαϊκός, αφορίζεται; Όθεν και ο παρών Κανών ορίζει ότι όποιος Επίσκοπος, ή Πρεσβύτερος, ή Διάκονος, ή γενικά όποιος ανήκει στον κατάλογο των κληρικών, νηστεύει μαζί με τους Ιουδαίους, ή εορτάζει μαζί τους το Πάσχα, ή άλλες εορτές, ή δέχεται από αυτούς τα εορταστικά δώρα, όπως είναι τα άζυμα (τα οποία αυτοί τρώνε κατά τις ημέρες του Πάσχα τους, και σε κάθε εορτή τους, και σε κάθε θυσία προσέφεραν άζυμα), ή οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, ας καθαιρείται, εάν δε είναι λαϊκός, ας αφορίζεται. Διότι, έστω και αν όσοι δέχονται τέτοια, και συννηστεύουν και συνεορτάζουν δεν είναι ομόφρονες με τους Ιουδαίους (διότι αν ήταν τέτοιοι, έπρεπε όχι απλώς να καθαιρεθούν ή να αφοριστούν, αλλά και να παραδοθούν σε ανάθεμα, σύμφωνα με τον κθ' κανόνα της εν Λαοδικεία συνόδου), ωστόσο δίνουν αφορμή σκανδάλου και την υποψία ότι τιμούν τις τελετές των Ιουδαίων, πράγμα το οποίο είναι αλλότριο προς τους ορθοδόξους. Παραλείπω να πω ότι οι τοιούτοι και μολύνονται με τη συναναστροφή των Χριστοκτόνων, προς τους οποίους λέγει ο Θεός: τη νηστεία και την αργία και τις εορτές σας μισεί η ψυχή μου.

«Δεν εξέλεξα εγώ αυτή τη νηστεία», λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτορας· προς εκείνους που υποκρίνονται με τέτοιου είδους νηστεία, αναφωνεί με οργή: «Τη νηστεία, την αργία και τις εορτές σας τις μισεί η ψυχή μου». Αποδεκτή νηστεία στον Θεό είναι εκείνη που συνδυάζει την αποχή από τις τροφές με την αποστροφή από τα αμαρτήματα, τον φθόνο, το μίσος, τη συκοφαντία, τη λοιδορία, την καταλαλιά και τα άλλα κακά.

Ή με αυτόν τον τρόπο —διότι δεν είναι κακό να ασχοληθούμε κατ' αυτόν τον τρόπο με τα όσα περιέχονται διαφορετικά στο γράμμα— επειδή εκείνος ο άρτος ήταν πιθανό, ή μάλλον κάτι περισσότερο από πιθανό, να είναι κάποιος ευτελής και ίσως κρίθινος —διότι ούτε αυτός που παρέθετε το γεύμα ούτε οι συνδαιτυμόνες ζούσαν με πολυτέλεια, αλλά ήταν εξοικειωμένοι με τη γενικότερη λιτότητα του βίου και συνηθισμένοι στους κρίθινους άρτους, από τους οποίους τράφηκαν ακόμη και χιλιάδες από αυτούς, για να μάθεις εσύ ότι η λιτότητα θαυματουργεί— τι λοιπόν εμποδίζει και τώρα, αναζητώντας έναν τέτοιο άρτο, να απομακρύνουμε τον παρόντα από σεμίδαλι άρτο του θυσιαστηρίου, όπως ακριβώς και τώρα που ακούμε τον Κύριο να λέει: εάν μου προσφέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο.