Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 1:5

Γιατί να δεχθείτε και άλλες πληγές, προσθέτοντας ανομία; Το νόημα των λόγων αυτών είναι το εξής: σας μαστίγωνα για τις αμαρτίες σας, για να σας διαπαιδαγωγήσω. Επειδή όμως δεν μετανοούσατε, αλλά εξακολουθούσατε να αμαρτάνετε, επέφερα συνεχώς και πρόσθετα τις μάστιγες, έτσι ώστε κάθε μέρος του σώματος να καταληφθεί από τις πληγές της νουθεσίας. —Σε εκείνους μεν που διαπράττουν ιάσιμα αμαρτήματα, ο λόγος απειλεί ότι θα επισκεφθεί με ράβδο τις ανομίες τους και με μάστιγες τις αδικίες τους· σε εκείνους δε που νοσούν ανίατα λέει: Γιατί να δεχθείτε και άλλες πληγές;

Από όσα συμβαίνουν περιστασιακά, άλλα μεν γίνονται εξαιτίας των αμαρτημάτων, άλλα για τη διόρθωση του ήθους όσων δοκιμάζονται, και άλλα για να εξολοθρευθούν οι αμετανόητοι, όπως στην περίπτωση του Φαραώ. Σε αυτούς, λοιπόν, επειδή είναι αμετανόητοι, δεν απειλούνται πλέον πληγές, ούτε μαστιγώσεις, αλλά αφανισμός. «Κάθε κεφάλι πονάει και κάθε καρδιά είναι γεμάτη λύπη». Γιατί να χτυπηθείτε άλλο, εσείς των οποίων και τα σώματα και οι ψυχές έχουν μαστιγωθεί και πουθενά δεν υπάρχει διόρθωση, τη στιγμή που κάθε κεφάλι οδυνάται και κάθε καρδιά είναι περίλυπη; Δεν εννοεί βεβαίως την κεφαλή ως μέλος του σώματος, σαν να έχει περιοριστεί η οδύνη μόνο σε αυτήν· αλλά η φράση «Κάθε κεφαλή» χρησιμοποιείται αντί του καθενός ανθρώπου ξεχωριστά, σύμφωνα με τη συνήθεια της Γραφής: «Κάνετε την απογραφή όλης της συναγωγής του Ισραήλ, κατά συγγένειες, κατά δήμους, κατά πατρικούς οίκους, σύμφωνα με τον αριθμό των ονομάτων τους, κατά κεφαλήν». Επειδή, δηλαδή, ολόκληρο το έθνος είναι αμαρτωλό και όλος ο λαός γεμάτος ανομίες, για τον λόγο αυτόν και η τιμωρία έφθασε σε όλους, και κάθε καρδιά είναι λυπημένη, καθώς ο λαός οδηγείται στην αιχμαλωσία εξαιτίας των αμαρτημάτων.

Αλλά, εάν θελήσω να απαριθμήσω όλα αυτά που βρίσκω τόσο από την Παλαιά όσο και από την Καινή Διαθήκη, μάλλον δεν θα μου φθάσει ο χρόνος για να τα διηγηθώ. Όμως, προς το παρόν είναι αναγκαίο να υπενθυμίσω μόνο εκείνο που ελέχθη από τον Κύριό μας Ιησού Χριστό κατά τη μεγάλη και φοβερή ημέρα της κρίσεως προς όσους στέκονταν στα αριστερά Του: Πηγαίνετε μακριά από εμένα, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και για τους αγγέλους του· όχι επειδή φονεύσατε, ή πορνεύσατε, ή ψευσθήκατε, ή αδικήσατε κάποιον, ή πράξατε οτιδήποτε άλλο από τα απαγορευμένα, έστω και το ελάχιστο, αλλά επειδή αμελήσατε τα αγαθά έργα. Διότι πείνασα, λέει, και δεν μου δώσατε να φάω· δίψασα, και δεν μου δώσατε να πιω· ήμουν ασθενής και στη φυλακή, και δεν με επισκεφθήκατε. Εκείνος λοιπόν, που δεν μαλθακοποιείται ούτε λυγίζει κάτω από την εγκράτεια, κατόρθωσε την πλήρη αποφυγή των αμαρτημάτων· εάν όμως απέφυγε τα περισσότερα, αλλά κυριαρχείται έστω από ένα, ένας τέτοιος άνθρωπος δεν είναι εγκρατής, όπως ακριβώς δεν είναι υγιής αυτός που υποφέρει έστω και από ένα σωματικό πάθος· ούτε είναι ελεύθερος αυτός που εξουσιάζεται έστω από έναν οποιονδήποτε κυρίαρχο. Σε εκείνους, λοιπόν, που διαπράττουν ιάσιμα αμαρτήματα, ο λόγος (του Θεού) απειλεί ότι θα επισκεφθεί με ράβδο τις ανομίες τους και με μάστιγες τις αδικίες τους· σε εκείνους όμως που βρίσκονται σε ανίατη κατάσταση λέει: Γιατί να δεχθείτε κι άλλες πληγές, αφού έχετε περάσει όλες τις πληγές; Περιφρονήσατε όλες τις παιδευτικές μάστιγες που σκοπό είχαν την επιστροφή σας, άρα σας περιμένει η συντριβή.

Από τα όσα συμβαίνουν περιστασιακά, άλλα μεν γίνονται εξαιτίας των αμαρτημάτων, άλλα για τη διόρθωση του ήθους εκείνων που πειράζονται, και άλλα για να συντριβούν οι αμετανόητοι, όπως συνέβη στην περίπτωση του Φαραώ. Διότι σε αυτούς δεν απειλούνται πλέον πληγές ούτε μάστιγες, αλλά αφανισμός. Γιατί να δεχθείτε κι άλλα χτυπήματα, εσείς των οποίων και τα σώματα και οι ψυχές έχουν μαστιγωθεί, και πουθενά δεν υπάρχει διόρθωση; Πολλές φορές, εξάλλου, και η ασθένεια είναι ωφέλιμη, όταν πρόκειται να παιδαγωγήσει αυτόν που αμαρτάνει· και η υγεία βλαβερή, όταν γίνεται εφόδιο για την αμαρτία σε εκείνον που την έχει. Έτσι και τα χρήματα έγιναν ήδη για κάποιους μέσο που υπηρετεί την ακολασία, ενώ η φτώχεια συνέτισε πολλούς από εκείνους που είχαν παρασυρθεί στο κακό. Μην αποφεύγεις, λοιπόν, εκείνα που δεν πρέπει, και μην καταφεύγεις σε εκείνα που δεν πρέπει· αντίθετα, ένα ας είναι για εσένα αυτό που πρέπει να αποφεύγεται, η αμαρτία, και μία η καταφυγή από τα κακά, ο Θεός.

Διότι και αυτοί συμπλήρωσαν το μέτρο των δικών τους πατέρων, σύμφωνα με τον λόγο του Σωτήρα. Επειδή μέχρι κάποιου καιρού και μέτρου ο Θεός ανέχεται την περιφρόνηση αυτών που σφάλλουν· όταν όμως η αμαρτία φτάσει στην πλήρωση που Εκείνος γνωρίζει, επιβάλλει τις τιμωρίες και αναλόγως με τα παραπτώματα κολάζει τον απειθή. Γι' αυτό λοιπόν και ο προφήτης Ζαχαρίας, όταν είδε ένα μέτρο, ρωτούσε τον μακάριο άγγελο, τι είναι τέλος πάντων αυτό το μέτρο που βγαίνει. Και εκείνος του απάντησε: Αυτή είναι η αδικία τους σε όλη τη γη. Παρέμεινε λοιπόν ο Ισραήλ έχοντας ανεξάλειπτη την αμαρτία, και δεν θέλησε να λάβει την κάθαρση μέσω του Χριστού, αλλά επιπλέον Τον εγκατέλειψε, με το να μην αποδεχθεί την πίστη σε Αυτόν, και με το να πει επιπρόσθετα: «Άρε, άρε, σταύρωσον αυτόν» και «Δεν έχουμε βασιλιά εκτός από τον Καίσαρα». <Γιατί να χτυπηθείτε άλλο, προσθέτοντας ανομία; Κάθε κεφάλι πονάει και κάθε καρδιά είναι θλιμμένη· από τα πόδια έως το κεφάλι δεν υπάρχει σε αυτούς τίποτα γερό, ούτε τραύμα, ούτε μώλωπας, ούτε πληγή που φλεγμαίνει· δεν υπάρχει έμπλαστρο να τοποθετηθεί, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι.> Διατυπώνει τους λόγους για τα ιουδαϊκά συστήματα, εννοώ τα μικρά και τα μεγάλα και αυτά που νοούνται ως μεσαία, σαν να πρόκειται για ένα σώμα. Φαίνεται δε ότι ονομάζει «κεφάλι» αυτόν που διαπρέπει με τα καυχήματα της βασιλείας.

Ως καρδιά δε εννοεί την ιερή και εκλεκτή φυλή, δηλαδή τη Λευιτική, ως εξοικειωμένη με τον νόμο και η οποία έχει τη φροντίδα όλου του σώματος. «Διότι τα χείλη του ιερέα», λέει, «θα διαφυλάξουν την κρίση, και θα αναζητήσουν τον νόμο από το στόμα του.» Και ως πόδια λέει ότι είναι εκείνοι που βρίσκονται στους έσχατους, και έχουν λάβει, τρόπον τινά, την κατώτατη τάξη ανάμεσα στους λαούς. Επομένως, επειδή η γη των Ιουδαίων είχε ήδη υπομείνει ανυπόφορη ταλαιπωρία, καθώς την λεηλατούσαν, πότε οι Βαβυλώνιοι και πότε τα γειτονικά έθνη, έμελλε να κατακαεί από τα χέρια των Ρωμαίων εξαιτίας της ασέβειας προς τον Χριστό. Και η βασιλεία τους θα ανατρεπόταν, διότι τους κυρίευσαν αλλογενείς, και θα αδρανούσαν σε αυτούς τα έργα της ιερωσύνης, αφού οι θυσίες καταργήθηκαν, ο ναός κατεδαφίστηκε, χωρίς να υπάρχουν πλέον θυσιαστήρια, ούτε ιερατεία, ούτε Δήλοι, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. Για αυτόν τον λόγο λέει: «Γιατί να πληγείτε κι άλλο, προσθέτοντας ανομία;» Σας έχει επιβληθεί, λέει, κάθε είδος οργής και τιμωρία από τον Θεό, έχετε προκαλέσει σκληρές και αλλεπάλληλες καταδίκες, αλλά παρόλα αυτά δεν παύετε να είστε περιφρονητές και σύντροφοι της ανομίας. Γιατί λοιπόν να πληγείτε κι άλλο; Ποιο μέτρο τιμωρίας θα σας είναι αρκετό για επανόρθωση; Και ποιο από τα δεινά μπορεί πλέον να σας επιβληθεί, που να μην έχει ήδη συμβεί; Κάθε κεφάλι είναι σε πόνο, και κάθε καρδιά σε λύπη από τα πόδια μέχρι το κεφάλι.

Γι' αυτό λοιπόν είναι πρέπον να «καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από κάθε μολυσμό σάρκας και πνεύματος, επιτελώντας αγιοσύνη με φόβο Θεού». Διότι έτσι θα παραστούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού θαρραλέοι και ακλόνητοι, ντυμένοι με λαμπρά ιμάτια, και φωνάζοντας με μεγαλύτερη παρρησία: «Ιδού, εμείς θα είμαστε δικοί σου, διότι εσύ είσαι ο Κύριος ο Θεός μας». 3. Αυτό που δεν θέλησε να ομολογήσει το πλήθος των Ιουδαίων, το άκουσε πάλι από τον Θεό που έλεγε διαμέσου της φωνής του Ησαΐα: «Ουαί, έθνος αμαρτωλό, λαέ γεμάτε από αμαρτίες, σπέρμα πονηρό, γιοι άνομοι! Εγκαταλείψατε τον Κύριο και εξοργίσατε τον Άγιο του Ισραήλ. Γιατί θέλετε να χτυπηθείτε κι άλλο, προσθέτοντας ανομίες;» Διότι, ενώ ούτε εκπλήσσονταν από τα παράδοξα των έργων που επιτελούνταν από τον ίδιο τον Σωτήρα, ούτε θαύμαζαν τα θεϊκά σημεία που ενεργούσε με τη δική του δύναμη, αντίθετα θρασύνονταν εναντίον του, λέγοντας: «Με τη δύναμη του Βεελζεβούλ, του άρχοντα των δαιμονίων, εκβάλλει τα δαιμόνια». Ω, θεομίσητη μανία και ανείπωτη ασέβεια! «Δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι, και πλανώνται από τον μικρότερο μέχρι τον μεγαλύτερο από αυτούς». Αν δεν κατανοείς τα όσα έχουν γραφτεί γι' αυτόν, ούτε αντιλαμβάνεσαι το μήνυμα των αγίων μαθητών, γιατί κομπάζεις, φανταζόμενος ότι είσαι φύλακας των νομικών παραγγελμάτων;

Μην νομίζεις, αγαπητέ, ότι εσύ μόνος θλίβεσαι περισσότερο από όλους, διότι κάθε κεφάλι υπόκειται σε πόνο, και κάθε καρδιά σε λύπη. Και όπως δεν είναι δυνατόν σε κάποιον που βρίσκεται πάνω στη γη να αποφύγει αυτόν τον αέρα, έτσι είναι αδύνατο στον άνθρωπο που βρίσκεται σε αυτή τη ζωή να μην δοκιμαστεί από θλίψεις και πόνους. Και όσοι μεν περισπώνται με τα γήινα θα θλίβονται εξαιτίας αυτών, ενώ όσοι επιδιώκουν τα πνευματικά κοπιάζουν για τα πνευματικά· αυτοί θα είναι μακάριοι, διότι ο καρπός τους είναι πολύς εν Κυρίω. Να έχεις τέλεια υπομονή στο έργο στο οποίο κλήθηκες. Ασφάλιζε τις άγκυρες και τα σχοινιά, για να μην παρασυρθεί σιγά-σιγά το σκάφος σου στο πέλαγος, και τότε η πείρα θα σε διδάξει τι είδους ειρήνη απολάμβανες όταν βρισκόσουν στο λιμάνι· διότι ο κόσμος παρομοιάζεται με το πέλαγος, και ο ασκητικός βίος με λιμάνι.

Τους προσάπτει κάποια ανίατη και αθεράπευτη νόσο· διότι, όπως λέει, «κάθε κεφάλι πονάει και κάθε καρδιά θλίβεται, από τα πόδια έως το κεφάλι δεν υπάρχει σε αυτόν αρτιότητα». Έπειτα, ο λόγος απελπίζεται για τη θεραπεία τους, λέγοντας: «δεν υπάρχει μάλαγμα για να τοποθετηθεί ούτε έλαιο ούτε επίδεσμοι», τα οποία, εάν ερμηνευθούν ότι αφορούν τους χρόνους μετά τη σωτήρια παρουσία, ευσταθούν, επειδή τότε «έφθασε σε αυτούς η οργή μέχρι τέλους». Εάν όμως αναφέρονταν στους προγενέστερους χρόνους, δεν θα αληθεύαν, εξαιτίας του γεγονότος ότι κατά καιρούς και σε κάθε γενεά, ακόμη και κατά την ίδια την αιχμαλωσία στη Βαβυλώνα, υπήρξαν μεταξύ τους ορισμένοι θεοφιλείς άνδρες, έτσι ώστε ευλόγως εμείς να εκλαμβάνουμε τα προκείμενα χωρία ως αναφερόμενα στην έσχατη πτώση τους, κατά την οποία, επειδή δεν κατανόησαν τον Χριστό του Θεού που επιδήμησε σε αυτούς, αφού πολιορκήθηκαν από τους Ρωμαίους, δεν σήκωσαν πλέον «κεφάλι».

«Αποξενώθηκαν» λοιπόν «προς τα πίσω» και «κάθε τους κεφάλι», δηλαδή η αρχοντική εξουσία, αφού ταπεινώθηκε, κατέληξε «στον πόνο, και κάθε καρδιά στη λύπη, ώστε από τα πόδια μέχρι το κεφάλι», δηλαδή από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερο, «να μην υπάρχει σε αυτούς καμία ακεραιότητα», ούτε να δύνασαι να επινοήσεις για αυτούς κάποιο σωτήριο φάρμακο. Διότι, πώς θα ήταν άλλωστε δυνατόν να βρουν κάποιο άλλο φάρμακο ικανό να επιφέρει υγεία και σωτηρία, από τη στιγμή που αρνήθηκαν τον Κύριο, και ούτε Τον αναγνώρισαν ούτε κατανόησαν ότι επεδήμησε σε αυτούς ο ιατρός των ψυχών, ο μόνος που δύναται να θεραπεύσει κάθε νόσο και κάθε αδυναμία ομού των ψυχών και των σωμάτων; Αντί δε του χωρίου: «δεν υπάρχει σε αυτόν ακεραιότητα, ούτε τραύμα ούτε μώλωπας» και των επομένων, ο Σύμμαχος το απέδωσε με τον εξής τρόπο: «δεν υπάρχει σε αυτόν τίποτε το υγιές, αλλά τραύμα και μώλωπας και πληγή από χτύπημα, που ούτε συμπιέζεται ούτε επιδένεται ούτε απαλύνεται με λάδι».

ΙΣΤ΄. Είναι λοιπόν φοβερό, αδελφοί, το να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού· φοβερό είναι και το πρόσωπο του Κυρίου απέναντι σε όσους πράττουν το κακό, το οποίο εξαφανίζει την κακία με πανωλεθρία· φοβερή είναι και η ακοή του Θεού, η οποία αντιλαμβάνεται τη φωνή του Άβελ μέσα από το σιωπηλό αίμα· φοβερά και τα πόδια που καταλαμβάνουν την πονηρία· φοβερή και η παρουσία Του που γεμίζει τα πάντα, ώστε να μην υπάρχει πουθενά τρόπος να αποφύγει κανείς την κίνηση του Θεού, ούτε αν πετάξει στον ουρανό, ούτε αν κατεβεί στον άδη, ούτε αν αποδράσει προς την ανατολή, ούτε αν κρυφτεί στα βάθη ή στα πέρατα της θάλασσας. Πριν από εμένα φοβάται και ο Ναούμ ο Ελκεσαίος, στα λόγια με τα οποία δημοσιοποιεί την προφητεία κατά της Νινευή, τον ζηλωτή Θεό και τον Κύριο που εκδικείται με οργή τους αντιπάλους Του, και ο οποίος μεταχειρίζεται τόση περίσσεια αυστηρότητας, ώστε να μην υπολείπεται δεύτερη εκδίκηση κατά των πονηρών. Διότι, όταν ακούω τον Ησαΐα να απειλεί τον λαό των Σοδόμων και τους άρχοντες των Γομόρρων, και να λέει: «Γιατί να δεχθείτε κι άλλες πληγές, αυξάνοντας την ανομία;», σχεδόν γεμίζω από φρίκη και συγχύζομαι από τα δάκρυα. Δεν είναι δυνατόν, λέει, να βρεθεί επιπλέον πληγή για την επιπλέον αμαρτία· τόσο πολύ τα έχετε διατρέξει όλα και έχετε εξαντλήσει κάθε είδος πληγής, προκαλώντας πάντοτε κάποια νεότερη εξαιτίας της δικής σας κακίας.

Όραση την οποία είδε ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς ... άκουε ουρανέ, και δώσε προσοχή γη, διότι ο Κύριος μίλησε. Γιους γέννησα και μεγάλωσα, αλλά αυτοί με αθέτησαν. Γνώρισε το βόδι τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε. Αλίμονο αμαρτωλό έθνος, ... σπέρμα πονηρό, γιοι άνομοι· εγκαταλείψατε τον Κύριο ... ... κάθε κεφάλι βρίσκεται σε πόνο, και κάθε καρδιά σε λύπη από τα πόδια έως το κεφάλι· δεν υπάρχει σε αυτό υγεία, ούτε για τραύμα ούτε για μώλωπα ούτε για πληγή που φλεγμαίνει· δεν υπάρχει αλοιφή για να τοποθετηθεί, ούτε λάδι ούτε επίδεσμοι .... Και αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα, θα γινόμασταν σαν τα Σόδομα, και θα μοιάζαμε με τα Γόμορρα. Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; λέει ο Κύριος· χόρτασα από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε όταν έρχεστε να εμφανιστείτε μπροστά μου. Διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; ... ... μεγάλη ημέρα δεν ανέχομαι· ... ... μου γίνατε βάρος, δεν θα ανεχτώ άλλο τις αμαρτίες σας. ... Και αν πληθύνετε την προσευχή, δεν θα σας εισακούσω· διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα.

Ο Δεσπότης μας, βλέποντας την Ιερουσαλήμ να έχει πέσει, λέει: «Ιερουσαλήμ, εσύ που σκοτώνεις τους προφήτες και λιθοβολείς αυτούς που έχουν σταλεί σε σένα». Ανακαλεί την πεσμένη πόλη, και μιμείται άνθρωπο που θρηνεί. Και ο προφήτης λέει: «Αλίμονο, έθνος αμαρτωλό, λαέ γεμάτε αμαρτίες· δεν έχει υγιές το σώμα του». Τους είδες γεμάτους πληγές; «Σπέρμα πονηρό, υιοί άνομοι». Γιατί θρηνείς, πες μου; «Εγκαταλείψατε τον Κύριο, και παροργίσατε τον Άγιο του Ισραήλ». Γιατί να δεχθείτε κι άλλα χτυπήματα; Με τι άλλο να σας χτυπήσω; Με λιμό ή με λοιμό; Κάθε τιμωρία επήλθε, και η κακία σας δεν εξαντλήθηκε. «Προσθέτοντας ανομίες». «Κάθε κεφαλή υπόκειται σε πόνο, και κάθε καρδιά σε λύπη. Δεν υπάρχει τραύμα, ούτε μώλωπας».

Τον Άγιο του Ισραήλ. Και αυτό αποτελεί επίταση της κατηγορίας, το γεγονός δηλαδή ότι, μολονότι ήταν κοινός Δεσπότης όλων, σε αυτούς γινόταν γνωστός τότε. Αποξενώθηκαν και στράφηκαν προς τα πίσω. Γιατί να δεχθείτε κι άλλες πληγές, προσθέτοντας ανομίες; Αποτελεί τη μέγιστη καταδίκη, όταν δεν γίνονται καλύτεροι ούτε με τις τιμωρίες. Αλλά και αυτό είναι ένα είδος ευεργεσίας, το να τιμωρεί. Διότι δεν θα μπορούσαν να ισχυριστούν ότι μόνο τους τίμησε και τους ευεργέτησε, ενώ όταν αμάρταναν τους άφηνε ατιμώρητους· τουναντίον, και με τις τιμές τους προσέλκυε και με τον φόβο των τιμωριών τους σωφρόνιζε, και σε αμφότερες τις περιπτώσεις παρέμειναν ανίατα ασθενείς.

Εφάρμοσε κάθε είδος θεραπείας, κάνοντας τομές και καυτηριάζοντας· η νόσος όμως ούτε έτσι υποχώρησε, γεγονός που αποτελεί την κατεξοχήν ένδειξη της ανίατης ασθένειας: το να μην μπορεί καν να επιδεχτεί θεραπεία. Κάθε κεφάλι βρίσκεται σε πόνο και κάθε καρδιά σε θλίψη.

Από τα πόδια έως το κεφάλι δεν υπάρχει σε αυτό τίποτε το ακέραιο, ούτε τραύμα, ούτε μώλωπας, ούτε πληγή που φλεγμαίνει. Έπειτα αναφέρει τις κολάσεις και τις τιμωρίες· διότι αυτό δεν αποτελεί μικρότερο είδος ευεργεσίας και από την ίδια την τιμή που τους έχει αποδοθεί. Διότι όλους, λέγει, τους ταλαιπώρησα και τους έριξα σε θλίψη. Εάν όμως κάθε κεφάλι βρίσκεται σε πόνο, πώς δεν υπάρχει ούτε τραύμα ούτε μώλωπας; Το τραύμα, όταν το υπόλοιπο σώμα είναι υγιές, τότε φαίνεται ως τραύμα· εάν όμως τύχει να είναι ολόκληρο γεμάτο πληγές, δεν θα μπορούσε πλέον να φανεί ξεχωριστά η πληγή. Αυτό λοιπόν θέλει να καταδείξει, ότι ολόκληρο το σώμα είχε γεμίσει πληγές, και δεν συνέβαινε το ένα μέρος να είναι υγιές και το άλλο να είναι διογκωμένο, αλλά τα πάντα ήταν μια φλεγμονή, τα πάντα ένας και μόνο μώλωπας.

Όλα αυτά, λοιπόν, λέει, θα τα αφανίσει ολοσχερώς. Αναφέροντας δε κεφάλι, τρίχες, γένια και πόδια, εννοεί ολόκληρη τη χώρα χρησιμοποιώντας την παραβολή του σώματος, συμπεριλαμβάνοντας στον λόγο του ολόκληρη τη χώρα τους, όπως ακριβώς έλεγε και στην αρχή: «Κάθε κεφάλι είναι παραδομένο στον πόνο και κάθε καρδιά στη λύπη. Από τα πόδια μέχρι το κεφάλι δεν υπάρχει σε αυτό ακεραιότητα». Και δεν το έλεγε αυτό για έναν άνθρωπο, αλλά παρομοίαζε ολόκληρη τη χώρα με ένα σώμα. Αυτό ακριβώς λέει και εδώ, ότι δηλαδή ολόκληρη η γη θα υποστεί σκληρή τιμωρία. Και το φανέρωσε αυτό αφενός μέσω του ξυραφιού και αφετέρου μέσω της εικόνας του σώματος, δηλώνοντας ότι η κρίση που προέρχεται από τον Θεό θα καταναλώσει και τους ανθρώπους και τα προϊόντα της γης πιο οδυνηρά από κάθε ξυράφι, και θα την αφήσει γυμνή και έρημη. Έπειτα, την ερήμωση αυτή την υποδεικνύει μέσω μιας άλλης εικόνας. Και το κάνει αυτό, ώστε μέσα από όλα αυτά να παραμένει ακμαίος ο φόβος και να μη μαραίνεται η αγωνία εξαιτίας του μήκους του λόγου. Και σε όσους δεν προσέχουν, αυτά που λέγονται φαίνεται να αποτελούν υπόσχεση κάποιων αγαθών· όσοι όμως τα εξετάζουν με ακρίβεια γνωρίζουν ότι αποτελούν απόδειξη εκτεταμένης ερήμωσης. Διότι, τι λέει;

Επομένως, το χωρίο δεν υποδηλώνει τίποτε άλλο, παρά το ότι είναι μεγάλη αυτή η πονηρία, και σκληρό το είδος της κακίας. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο βλέπεις και τον Προφήτη να θυμώνει, να οργίζεται και να λέει: «Τι να σου δοθεί και τι να σου προστεθεί για τη δόλια γλώσσα;». Εκείνο που εννοεί είναι το εξής: Ποια τιμωρία θα μπορούσε να βρεθεί αντάξια αυτής της κακίας; Όπως ακριβώς έλεγε και ο Ησαΐας στους Ιουδαίους: «Γιατί να δεχθείτε κι άλλα χτυπήματα, συνεχίζοντας την ανομία;»· έτσι λοιπόν λέει και αυτός: «Τι να σου δοθεί και τι να σου προστεθεί για τη δόλια γλώσσα;». Ή, λοιπόν, εννοεί αυτό, ή ότι αυτό καθαυτό το γεγονός αποτελεί τιμωρία, και πριν από την κρίση επιβάλλεις ο ίδιος την καταδίκη στον εαυτό σου, γεννώντας την κακία από μέσα σου. Διότι η μεγαλύτερη τιμωρία της ψυχής είναι η κακία, ακόμη και πριν από την κρίση. Ποια, λοιπόν, καταδίκη θα μπορούσε να είναι αντάξια σε έναν τέτοιον άνθρωπο; Εδώ στη γη καμία, παρά μόνο η πληγή από τον Θεό. Διότι ο άνθρωπος δεν θα μπορούσε να τον τιμωρήσει επάξια, επειδή η πονηρία του ξεπερνά κάθε τιμωρία· ο Θεός όμως θα επιφέρει την πληγή. Γι' αυτό, θέλοντας να φανερώσει αυτό, αμέσως πρόσθεσε λέγοντας: «Τα βέλη του δυνατού είναι ακονισμένα μαζί με τα κάρβουνα της ερήμου». Και πάλι εδώ, ως «βέλη» ονομάζει τις τιμωρίες.

Ούτε αυτούς που αμαρτάνουν τιμωρεί αμέσως ο Θεός, αλλά τους δίδει χρόνο για τη θεραπεία και την επανόρθωση του σφάλματός τους. ΤΙΤΛΟΣ Γ΄. — Περί των φυσικών. «Η διάνοια του ανθρώπου ρέπει προς την πονηρία από τα νιάτα του.» «Σαράκι των οστών είναι η ευαίσθητη καρδιά.» «Σε όλο τον χρόνο τα μάτια των ανθρώπων προσδοκούν τα κακά.» «Όπως τα πρόσωπα δεν είναι όμοια μεταξύ τους, έτσι και οι καρδιές των ανθρώπων δεν είναι ίδιες.» «Κάθε καρδιά είναι επιρρεπής στη λύπη.» «Κάθε ζωντανό ον αγαπά το όμοιό του, και ο άνθρωπος προσκολλάται στον όμοιό του.» «Από την όψη του προσώπου αναγνωρίζεται ο συνετός.» «Η καρδιά του ανθρώπου αλλοιώνει το πρόσωπό του, είτε προς το καλό είτε προς το κακό.» «Καθένας που πράττει φαύλα έργα μισεί το φως και δεν έρχεται προς το φως, για να μην ελεγχθούν τα έργα του. Εκείνος όμως που πράττει την αλήθεια, έρχεται προς το φως, για να φανερωθούν τα έργα του, διότι έχουν επιτελεστεί εν Θεώ.» «Από όποιον νικηθεί κάποιος, σε αυτόν και έχει υποδουλωθεί.» Εμείς οι άνθρωποι έχουμε από τη φύση μας την τάση να αποδεχόμαστε πρόθυμα αυτό που επιλέγουμε εκούσια, ακόμη και αν είναι επίπονο.

ΛΕ΄. Γι' αυτόν τον λόγο, ο μέγας Ησαΐας, θρηνώντας για εμάς και θέλοντας ταυτόχρονα να βοηθήσει στην πτώση μας, κραυγάζει λέγοντας: «Γιατί θέλετε να δεχθείτε κι άλλες πληγές, προσθέτοντας ανομία; Κάθε κεφάλι πονάει και κάθε καρδιά βρίσκεται σε θλίψη· από τα πόδια μέχρι το κεφάλι δεν υπάρχει σε αυτό τίποτα το υγιές· ούτε τραύμα, ούτε μώλωπας, ούτε πληγή που φλεγμαίνει· δεν υπάρχει αλοιφή για να τοποθετηθεί, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι». Έπειτα, τι ακολουθεί μετά από αυτά; «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα, σαν καλύβα φύλακα σε μποστάνι, σαν πόλη πολιορκούμενη». Αυτήν την ερήμωση της ψυχής μας φανερώνοντας και ο Απόστολος έλεγε: «Και καθώς δεν θεώρησαν άξιο να έχουν την αληθινή επίγνωση του Θεού, ο Θεός τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα απρεπή· όντας γεμάτοι από κάθε αδικία, κακία, πονηρία, πλεονεξία· μεστοί από φθόνο, φόνο, έριδα, δόλο, κακοήθεια· ψιθυριστές, συκοφάντες, θεοστυγείς, υβριστές, υπερήφανους, αλαζόνες, εφευρέτες κακών, απειθείς στους γονείς, ασύνετους, αθέτους συμφωνιών, άστοργους, αδιάλλακτους, ανελεήμονες· οι οποίοι, μολονότι γνώρισαν τη δίκαιη κρίση του Θεού, ότι όσοι πράττουν τέτοια έργα είναι άξιοι θανάτου, όχι μόνο τα πράττουν οι ίδιοι, αλλά και επιδοκιμάζουν αυτούς που τα πράττουν». Γι' αυτό τους παρέδωσε ο Θεός σε πάθη ατιμίας, ώστε να ατιμάζονται τα σώματά τους από τους ίδιους. Και τι έπεται αυτών; «

Αλλά και ο ίδιος ο μακάριος Δαβίδ κατείχε τη βασιλεία των πιστών στον Ισραήλ. Επομένως, μόλις ο Ισραήλ έσβησε για τον εαυτό του το φως της πίστεως, αυτοθρόως αποστάτησε και από τη βασιλεία του Δαβίδ. Άρα, λοιπόν, τον πνευματικό θρόνο του Δαβίδ και τη νοητή βασιλεία των λογικών ψυχών και τον πιστό οίκο του Ιακώβ και το άγιο και μέγα έθνος (επί του οποίου, αντί του σαρκικού Ισραήλ που Τον παροργίζει, ο Θεός, ομιλώντας προφητικά στον Μωυσή, υποσχέθηκε ότι θα καταστήσει αυτόν, δηλαδή εκείνον που τυπικώς εννοείται μέσω αυτού, λέγοντας: «άφησέ με και θα εξαλείψω αυτό το έθνος ολοκληρωτικά, και θα σε καταστήσω έθνος μεγάλο και πιο φοβερό από αυτό»), και όχι τον άπιστο οίκο του Ιακώβ που Τον παροργίζει, και το αμαρτωλό έθνος και το πονηρό σπέρμα και τους άνομους υιούς και τους άρχοντες των Σοδόμων και τον λαό των Γομόρρων και όσους αποστράφηκαν με πονηρή αποστροφή και εγκατέλειψαν τον Κύριο και παρόξυναν τον Άγιο του Ισραήλ, και δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν τον Θεό, και χτυπήθηκαν με ανίατη πληγή απιστίας, η οποία δεν επιδέχεται καμία μέθοδο λογικής ιατρείας ικανή να θεραπεύσει την απιστία της ψυχής — διότι «αλίμονο», λέγει, «έθνος αμαρτωλό, σπέρμα πονηρό, υιοί άνομοι· εγκαταλείψατε τον Κύριο και παροξύνατε τον Άγιο του Ισραήλ. Γιατί να πληγείτε κι άλλο, προσθέτοντας ανομία;»

Εγκαταλείψατε τον Κύριο, δηλαδή τον Πατέρα, παροργίζοντας τον Άγιο του Ισραήλ, δηλαδή τον Υιό, αναρτώντας τον στον σταυρό, ως λαός γεμάτος αμαρτίες και ως έθνος αμαρτωλό και ως σπέρμα πονηρό και ως υιοί παράνομοι και κληρονόμοι του ουαί. «Γιατί να πληγείτε κι άλλο, προσθέτοντας ανομία;» διατυπώνει ερωτηματικά ο λόγος.

Διότι εάν προσθέσετε ανομία, λέει, πού αλλού να πληγείτε πλέον; Διότι, ιδού, είστε μια ολόσωμη πληγή, χωρίς να έχετε απολύτως κανένα μέρος που να μην έχει πληγεί· και πού αλλού λοιπόν να πληγείτε, εάν προσθέσετε ανομία στις ανομίες; «Κάθε κεφάλι έχει παραδοθεί στον πόνο και κάθε καρδιά στη λύπη.

Επομένως, εξαιτίας αυτών, κάθε κεφάλι βρισκόταν σε οδύνη και τα πράγματα λάμβαναν τέτοια έκταση, επιβεβαιώνοντας με τα ίδια τα έργα όπως ποτέ άλλοτε όλα τα τέρατα για τα οποία φλυαρεί το Εμπεδόκλειο Νείκος. Διότι δεν υπέφερε τα πιο οικτρά δεινά μόνο κάθε εκλεκτός και υψηλά ιστάμενος της αντίπαλης προς τον Ανδρόνικο παράταξης, αλλά, όντας ο ίδιος απιστότατος και προς τους δικούς του ακολούθους, αυτούς που χθες τάιζε με εκλεκτό σιτάρι και στους οποίους παρέθετε τον σιτευτό μόσχο και τους κερνούσε το πιο δυνατό αρωματικό κρασί, εντάσσοντάς τους στον κύκλο των ανθρώπων του, αυτούς ακριβώς μεταχειριζόταν με τον χειρότερο τρόπο σήμερα. Μπορούσε μάλιστα να δει κανείς συχνά τον ίδιο άνθρωπο, την ίδια ημέρα, να στεφανώνεται σαν τον ναύαρχο του Ξέρξη και ταυτόχρονα να αποκεφαλίζεται, να υμνείται και να καθυβρίζεται. Έτσι, πολλοί από τη δική του παράταξη, όσοι διέθεταν έστω και λίγη λογική, θεωρούσαν τον έπαινο από τον Ανδρόνικο ως απαρχή προσβολής, την παροχή κάποιου ανθρώπινου αγαθού ως αφαίρεση των υπαρχόντων τους και το ενδιαφέρον του ως καταστροφή.

Εξαιτίας αυτού κάθε κεφάλι βρισκόταν σε πόνο, στα στενά ακούγονταν θρήνοι, συμφορές και κλαυθμοί, στα σταυροδρόμια οδυρμοί, στους ναούς ολοφυρμοί, βογκητά ανδρών, γοεροί θρήνοι γυναικών, βίαια συρσίματα, ανδραποδισμοί, χωρισμοί και καταναγκασμοί σωμάτων που προηγουμένως ήταν ενωμένα. Εκείνοι που ήταν σεβαστοί για την καταγωγή τους περιφέρονταν γυμνοί, οι αξιοσέβαστοι γέροντες οδύρονταν, οι πλούσιοι έμειναν χωρίς περιουσία. Έτσι συνέβαινε στις πλατείες, έτσι και στις γωνίες, έτσι στους ναούς, έτσι και στις κρυψώνες· διότι δεν υπήρχε κανένας τόπος ανεξερεύνητος ούτε ικανός να προσφέρει άσυλο σε όσους κατέφευγαν εκεί.

Και αυτός μεν με τέτοιες τιμωρίες, έστω και αν διέφυγε, παραδίδει τον εαυτό του, ενώ το δρεπάνι που ίπταται εναντίον των επιόρκων, το βαρύ και μεγάλο και ισχυρό, αφού κατέπεσε με ορμή από ψηλά στη Δαλματία μέσω εσού, εισήλθε στον οίκο εκείνου που ορκίζεται με ψέματα και τον κατέστρεψε ολοσχερώς, μαζί με τα ξύλα και τις πέτρες του. Διότι το παμφάγο πυρ, το οποίο είχες διατάξει να ριχτεί εναντίον των εκεί κτισμάτων, όχι μόνο τύλιξε τα ξύλινα περιφράγματα και κατατρώγοντάς τα τα έκανε λεπτή θερινή σκόνη, αλλά κατέστρεψε εντελώς και τις ίδιες τις πέτρες. Το δε πλήθος αυτών που έπεσαν και το μέρος αυτών που αιχμαλωτίστηκαν ξεπέρασε κάθε μέτρο και αριθμό. Θα τους μετρήσω και θα αποδειχθούν πολυπληθέστεροι από την άμμο. Διότι δεν ήρθες για να φέρεις ειρήνη εκεί, όπως έδειξες, αλλά μάχαιρα που χωρίζει το ένα από το άλλο όσα πρωτύτερα ήταν ενωμένα με αγάπη. Εξάλλου, άλλους τους προόρισες για σφαγή και άλλους για αιχμαλωσία, και για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια της Γραφής, κάθε κεφάλι εκεί βρίσκεται σε πόνο και κάθε καρδιά σε λύπη. Η γη είναι έρημη, οι πόλεις καμένες από τη φωτιά.

Ας μην καταστήσουμε λοιπόν τη φιλανθρωπία αφορμή για ολιγωρία, ούτε να θεωρήσουμε την ευσπλαχνία ως παρότρυνση για ραθυμία, ούτε να ανοίξουμε διάπλατα για τους εαυτούς μας την πύλη της απώλειας αντί της αρχής της σωτηρίας, ούτε να επαναπαυθούμε στο έλεός Του, για να μη γίνουν τα έσχατα χειρότερα από τα πρώτα, και επισύρουμε πάνω μας την κατάρα κατά των Ιουδαίων: «αλίμονο, έθνος αμαρτωλό, λαέ γεμάτε αμαρτίες, γιατί να πληγείτε κι άλλο προσθέτοντας ανομία», όπως λέει ο Ησαΐας, «και δεν υπάρχει μαλακτική αλοιφή να τοποθετηθεί, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι». Ας μην καταστήσουμε λοιπόν τους εαυτούς μας υπεύθυνους για τόσο μεγάλα κακά, αγαπητοί, ούτε να λησμονήσουμε τις υποσχέσεις που δώσαμε στον Θεό, όταν βλέπαμε εκείνη τη φοβερή απειλή να στέκεται ορθωμένη ενώπιόν μας.

Προς τον επίσκοπο Βιδίνης. Λυπηρά είναι βέβαια τα όσα σου συμβαίνουν, τιμιότατε αδελφέ, και αγγίζουν κάθε καρδιά. Ποιος θα φέρει αντίρρηση; Εξωτερικά υπάρχουν μάχες, εσωτερικά φόβοι. Βοηθός και σύμμαχος πουθενά. Οι μεν εχθροί θορυβούν και σηκώνουν κεφάλι και δίνουν τα νεκρά σώματα των δούλων ως τροφή στα πετεινά του ουρανού. Χύνουν το αίμα τους γύρω από την πόλη μας και δεν υπάρχει κανείς για να τους θάψει. Οι δε φίλοι και οι πλησίον στέκονται απέναντι. Κι αν πλησιάζουν, στέκονται ετοιμάζοντας με χειρότερο τρόπο το ολέθριο αγκίστρι. Διότι, αφού η αγάπη έχει εντελώς ψυχρανθεί, εχθροί του ανθρώπου έγιναν οι ίδιοι οι οικείοι του. Αυτά βέβαια μπορούν να πληγώσουν την ψυχή σε απερίγραπτο βαθμό. Όμως, αν αναλογιστούμε ότι κάθε κεφάλι βρίσκεται σε πόνο και κάθε καρδιά σε λύπη, ο καθολικός χαρακτήρας της συμφοράς θα γίνει για εμάς παρηγοριά. Διότι ποιος, πες μου, έχει άνεση σε αυτές τις πονηρές ημέρες; Εγώ νομίζω, κανένας.