Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 1:8

Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών, σαν σκηνή σε αμπελώνα και σαν οπωροφυλάκιο σε αγγουρόκηπο. Απόδειξη της δικαιοκρισίας του Θεού αποτελεί η ανταπόδοση των όμοιων. Εγκατέλειψε τον Κύριο, γι' αυτό θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών. Εμμένει όμως ακόμη στη φιλανθρωπία, καθώς την ονομάζει θυγατέρα, προσφωνώντας την με το προηγούμενο όνομά της, το οποίο είχε πριν αποξενωθεί. —Θα εγκαταλειφθεί σαν σκηνή σε αμπελώνα.

Σε πολλά σημεία ο λόγος της Γραφής ονομάζει μεταφορικά τον Ισραήλ αμπελώνα, όπως στο «Άμπελον από την Αίγυπτο μετέφερες»· και «Αμπελώνας δημιουργήθηκε για τον αγαπημένο»· και «Εγώ δε σε φύτευσα άμπελο καρποφόρο, πέρα για πέρα αληθινή». —Αν όμως ο Ισραήλ είναι αμπελώνας, σκηνή της αμπέλου αυτής είναι ίσως ο οίκος του ναού. Διότι ονομαζόταν σκήνωμα δόξας, και Σκήνωμα, όπου κατασκήνωσε ανάμεσα στους ανθρώπους. Όσο καιρό λοιπόν παρήγαγε πολύν καρπό, και η σκηνή στεκόταν όρθια για τη φύλαξη των καρπών. Επειδή όμως, ενώ αυτός που την φύτεψε περίμενε να παραγάγει σταφύλια, αυτή έβγαλε αγκάθια (με τα οποία στεφάνωσαν τον Κύριο) και μεταστράφηκε ολόκληρη σε πικρία, καθώς παρήγαγε σταφύλι χολής και βότρυ πικρίας (γι' αυτό και έδωσαν στον Κύριο ως τροφή χολή) — εξαιτίας τούτου εγκαταλείφθηκε η σκηνή του αμπελώνα. Διότι, όπως λέει, «Ιδού, αφήνεται σε εσάς ο οίκος σας έρημος». Τότε εκπληρώθηκε η απειλή αυτή· διότι εγκαταλείφθηκε «ως σκηνή εν αμπελώνι»· από τότε λοιπόν έδωσε εντολή και στις νεφέλες να μη βρέξουν πάνω στον αμπελώνα. Γι' αυτό δεν υπάρχουν πλέον προφήτες ανάμεσά τους, δεν υπάρχει πλέον ουράνια χάρη, αλλά μετατράπηκε σε χέρσα γη και τόπο καταπάτησης.

Και σαν οπωροφυλάκιο μέσα σε σικυήλατο. Για τη φύλαξη των σικύων κατασκευάζονται τα φυλάκια της οπώρας. Το σικυήλατο, λοιπόν, είναι τόπος που παράγει πρόσκαιρους και ολιγόχρονους καρπούς, οι οποίοι παρέχουν περισσότερο κάποια τέρψη παρά ωφέλεια.

Τέτοιος είναι και ο νόμος, του οποίου η χρήση είναι ολιγοχρόνια. Διότι η λατρεία ήταν πρόσκαιρη και άνθισε για λίγο· έπειτα παρέδωσε την πολιτεία στην αληθινή και στερεότερη τροφή, στη διδασκαλία σύμφωνα με το Ευαγγέλιο. Θα εγκαταλειφθεί, λοιπόν, η Σιών και θα γίνει σαν οπωροφυλάκιο, το φυλάκιο των οπωρών. Η οπώρα δεν αποτελεί στερεά και μόνιμη τροφή, αλλά απαλή και πρόσκαιρη. Τέτοιος είναι και ο νόμος, ο οποίος αποτελεί μίμημα λατρείας και όχι αυτήν την ίδια την αλήθεια· διότι είναι υπόδειγμα και σκιά των επουρανίων. —Επειδή, όμως, και η κάθε επιμέρους ψυχή παρομοιάζεται με άμπελο, όπως λέει ο ψαλμός: «Η γυναίκα σου ως άμπελος θαλερή»· και ο Κύριος λέει: «Εγώ είμαι η άμπελος, εσείς τα κλήματα»· ας προσέξουμε μήπως φτάσουν και σε εμάς οι απειλές, όταν δεν αποδίδουμε τους καρπούς που οφείλουμε.

Αλλά και η ψυχή ανασκάπτεται πάντοτε για τη δική της τροφή, οικειοποιούμενη τα όσα βρίσκονται γύρω της, και προετοιμάζοντας έτσι τον εαυτό της για την υποδοχή των διδαγμάτων του Πνεύματος. Διότι, όπως ακριβώς το αμπέλι που δεν έχει σκαφτεί δεν αερίζεται και είναι ανίκανο να δεχθεί την ωφέλεια από το νερό εξαιτίας της συμπύκνωσης του χώματος που το περιβάλλει, έτσι και η ψυχή που δεν απεκδύθηκε τα σωματικά και δεν ανέπνευσε από το βάρος τους, παραμένει άγονη, συμπιεσμένη από το βάρος των υλικών πραγμάτων, και γι' αυτόν τον λόγο, μη μετέχοντας στην άνωθεν βοήθεια, μένει άκαρπη. Από την άκαρπη δε ψυχή απομακρύνεται μεν το Άγιο Πνεύμα· καταρρέουν δε οι φραγμοί, δηλαδή οι βοήθειες των Αγγέλων· και εισβάλλουν οι αλλότριοι, εκείνοι που διέρχονται από μέσα μας, οι ενεργητικές δυνάμεις των αμαρτημάτων που αφορούν τη γνώση. Και τα πάθη, αφού την κυριεύσουν, την καταστρέφουν, σαν τον χοίρο που ορμά αλόγιστα και κυλιέται στις δυσωδίες. Και τότε εκπληρώνεται σε μια τέτοια ψυχή το: «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα».

Αλλά και σαν οπωροφυλάκιο σε αγγουρόκηπο. Εκείνοι που δεν καρποφορούν τα άξια για τη θεία αποθήκη, αλλά αγάλλονται για τους εύφθαρτους καρπούς αυτού του κόσμου, όσοι στηρίζονται στον πλούτο, όσοι επαίρονται για τη δόξα, όσοι υπερηφανεύονται για την καταγωγή από ευγενείς προγόνους ή για τη σωματική τους ευεξία, μοιάζουν με αγγουρόκηπο· διότι καλλιεργούν καρπό άτροφο, ο οποίος γεμίζει την ψυχή με αλαζονικό αέρα, κάνοντάς την να εξογκώνεται από μάταιο όγκο και να υπερφουσκώνει. Τέτοιους καρπούς αναζητώντας ο παραδομένος στις επιθυμίες λαός, τάφηκε στην έρημο. Διότι έκλαιγαν (λέει η Γραφή) ενθυμούμενοι τα αγγούρια και τα πεπόνια, τις αιγυπτιακές τροφές, τις οποίες ουδέποτε θα έτρωγε ένας Ισραηλίτης, αυτός που τρέφεται με τον ουράνιο άρτο, το μάννα, το οποίο περιφρόνησαν οι άνθρωποι εκείνου του καιρού και επιθύμησαν τα κρεμμύδια. —Αυτό ας μην το πάθουμε και εμείς, προτιμώντας τον ηδονικό βίο αντί του λογικού. Διότι, πράγματι, οι ηδονές του σώματος μοιάζουν με τα κρεμμύδια και τα σκόρδα· από τη μία προσφέρουν πολλή δριμύτητα και ερεθισμό, από την άλλη όμως αφήνουν στο βάθος, σε όσους ριζώσουν, μια δυσοσμία βαριά που δύσκολα ξεπλένεται, προξενώντας πλήθος δακρύων σε εκείνους που τις δέχονται.

Στις απειλές, εξάλλου, συγκαταλέγεται και το ότι θα εγκαταλειφθεί κανείς σαν πολιορκημένη πόλη. Μας περικυκλώνουν οι εχθροί, παραμονεύοντας τη χαλάρωσή μας, για να μας επιτεθούν όταν είμαστε αφύλακτοι. Όπως ακριβώς, λοιπόν, μια πόλη που κυριεύθηκε με πολιορκία, αφού διαρπάχθηκε ο πλούτος που φυλασσόταν σε αυτήν, δεν έχει πια ούτε κλειστές πύλες ούτε φύλακες να αγρυπνούν στα τείχη, έτσι και η ψυχή, όταν κενωθεί από τους θησαυρούς της θείας δωρεάς που υπήρχαν σε αυτήν, παραβλέπεται πλέον ως ανάξια της θείας φρουράς. Γι' αυτό έχει ειπωθεί το: «Με κάθε προφύλαξη να τηρείς την καρδιά σου». Προκειμένου, λοιπόν, να γρηγορούμε κατ' αυτόν τον τρόπο και να νήφουμε, προσευχόμαστε, ώστε με το να επαγρυπνούμε εμείς οι ίδιοι για τη φύλαξή μας, να παρακαλούμε να μη νυστάξει ούτε να αποκοιμηθεί Εκείνος που φυλάσσει τον Ισραήλ. Διότι, «εάν ο Κύριος δεν φυλάξει την πόλη, μάταια αγρύπνησε ο φύλακας». Όταν όμως, εξαιτίας της απουσίας των αγαθών έργων, εγκαταλείπει τη φρούρησή μας, μένουμε εκτεθειμένοι στους εχθρούς, έτοιμοι για διαρπαγή, αιχμαλωσίες και απαγωγές.

Διότι, το ότι όσα προαναγγέλθηκαν εκπληρώθηκαν για αυτούς, το μαρτυρεί η ίδια η φύση των πραγμάτων· «διότι εγκαταλείφθηκε η θυγατέρα Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα και σαν οπωροφυλάκιο σε αγγουρόκηπο», όπως είναι γεγραμμένο. Έπεσε και κατεδαφίστηκε εντελώς ο ναός, και οι ίδιοι βρέθηκαν έξω, χωρίς να παραμείνουν σε αυτόν εις τον αιώνα, ενώ ανήλθε και ανεγέρθηκε στη θέση του μέσω του Χριστού η Εκκλησία των εθνών, και σε αυτήν παραμένουν παντοτινά εκείνοι που έχουν κληθεί στη θεία υιοθεσία μέσω της πίστεως. Διότι το καύχημα της Εκκλησίας με κανέναν τρόπο δεν θα παύσει, ούτε πρόκειται ποτέ να λάβει τέλος· επειδή οι ψυχές των δικαίων, αναχωρώντας από τα επίγεια, μεθορμίζονται προς την άνω πόλη, την επουράνια Ιερουσαλήμ, την εκκλησία των πρωτοτόκων, «η οποία είναι μητέρα μας» σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου.

Διότι τότε ακριβώς συνέβη να πυρποληθούν οι πόλεις, να αδειάσει ολόκληρη η χώρα από τους κατοίκους της και να υποδουλωθούν στα χέρια των κατακτητών, και ήταν εξαιρετικά οδυνηρό, μπροστά στα μάτια τους, δηλαδή ενώ έβλεπαν και πονούσαν, να βρίσκεται η γη υπό την εξουσία άλλων και κατά κάποιον τρόπο να κατατρώγεται και να εξαντλείται. Το να το ακούσουν απλώς ενώ απουσίαζαν, ίσως να τους προκαλούσε υποφερτή λύπη. Το να είναι όμως παρόντες, να το βλέπουν και έπειτα να μην μπορούν καθόλου να αμυνθούν, αλλά να συντρίβονται σαν από αναπόφευκτες συμφορές, έχει κάτι το αβάσταχτο και εξαιρετικά οδυνηρό. Πρέπει, λοιπόν, να μην παροργίζουμε τον Άγιο του Ισραήλ, για να μην πέσουμε στα χέρια ορατών και αόρατων εχθρών, οι οποίοι μας ρίχνουν στα πάθη της ατιμίας και καταστρέφουν κάθε οχύρωμα του νου που υπάρχει μέσα μας, ώστε κατά κάποιον τρόπο να λεηλατούν την άθλια ψυχή και να καταστρέφουν όλους τους καρπούς της, για να γίνει ξηρή και στερημένη τιμής, και να βρεθεί ως γη που παράγει αγκάθια, της οποίας το τέλος είναι η καύση, σύμφωνα με τα λόγια του μακαρίου Παύλου. «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα, και σαν οπωροφυλάκιο σε χωράφι με αγγούρια, σαν πόλη πολιορκημένη». Αξιοθρήνητο είναι το γεγονός· διότι πώς να μην είναι άξιο θρήνου και οδυρμού;

Διότι η άλλοτε θυγατέρα, η οποία είχε τιμηθεί με αυτή την προσωνυμία και ζούσε σαν να βρισκόταν υπό την σκέπη ενός εξαιρετικά φιλόστοργου πατέρα, του Θεού, εκείνη που μεθούσε από τη φροντίδα και την αγάπη Του, και στεφανωνόταν από Αυτόν με άπειρη δόξα, και κατατρόπωνε τους αντιπάλους, και περιβαλλόταν από αμέτρητο πλήθος κατοίκων, η παμμακάριστη και ξακουστή Σιών, δηλαδή η Ιερουσαλήμ, θα εγκαταλειφθεί, λέει. Δηλαδή, θα γίνει έρημη. Θα απομείνει γυμνή και από την προστατευτική δύναμη Εκείνου που τη σώζει, αλλά και από τους κατοίκους της. Θα εγκαταλειφθεί με τέτοιον τρόπο, σαν σκηνή σε αμπελώνα, και σαν καλύβα φύλακα σε μποστάνι και σαν πόλη που πολιορκείται. Διότι οι φύλακες που έχουν τοποθετηθεί στους αμπελώνες, όσο τα τσαμπιά είναι ακόμα γεμάτα, εξασφαλίζουν τη μεγαλύτερη δυνατή προστασία και εκφοβίζουν τους ληστές που θέλουν να τα κόψουν. Και διώχνουν τα διάφορα είδη των θηρίων.

Διότι, επειδή αμάρτησε όχι σε μικρό βαθμό, αλλά μάλλον ασέβησε και προς τον ίδιο τον Θεό των όλων, αποδίδοντας τη λατρεία στα δικά της έργα, ανατράπηκε και έπεσε, αφού την εγκατέλειψαν ίσως και εκείνοι που παλαιότερα είχαν διαταχθεί να την φυλάσσουν, εννοώ τις άγιες δυνάμεις και τους αγγέλους. Κάτι τέτοιο είπε για αυτήν και ο μακάριος προφήτης Ησαΐας: «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα Σιών, σαν σκηνή σε αμπελώνα και σαν οπωροφυλάκιο σε χωράφι με αγγουριές». Και πώς εγκαταλείφθηκε; Επειδή απομακρύνθηκε, όπως είπα, το λογικό πλήθος των άνω ταγμάτων που βρισκόταν κοντά της και την προστάτευε. Θα γίνει λοιπόν σαν οπωροφυλάκιο αγρού και σαν φυτεία αμπελώνα. Είναι σαν να λέει: θα μείνει έρημη από πόλεις και σπίτια και θα πάρει την όψη αγρών. Ή μπορείς να το κατανοήσεις και με διαφορετικό τρόπο, εάν θέλεις. Οι καλλιεργητές των αμπελώνων, αφού καταλάβουν τον πλέον κατάλληλο για αυτούς χώρο, τον σκάβουν με άροτρα, αναστρέφοντάς τον άνω-κάτω. Αυτό ακριβώς απειλεί ότι θα πάθει η γη των Σαμαρειτών, ότι σχεδόν θα μετατραπεί σε οργωμένη γη, αφού αφανιστούν από αυτήν, όπως προείπα, οι πόλεις και τα σπίτια. Γι' αυτό λέει, ότι θα γκρεμίσω στο βάραθρο τους λίθους της, και θα αποκαλύψω τα θεμέλιά της. Προσθέτει δε ότι, εκτός από αυτό, θα γίνει και αξιογέλαστη.

Ο Ησαΐας έζησε σχεδόν πριν από χίλια χρόνια, και έβλεπε τη Σιών σαν σκηνή. Η πόλη στεκόταν ακόμη όρθια, στολισμένη με αγορές και περιβεβλημένη με αξίωμα. Και εκείνος λέει: Η Σιών θα οργωθεί σαν χωράφι, προλέγοντας αυτό που εκπληρώθηκε τώρα στην εποχή μας. Και δες την ακρίβεια της προφητείας. Διότι είπε: Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα και σαν οπωροφυλάκιο σε αγγουρόκηπο. Και τώρα ο τόπος έχει γεμίσει από αγγουρόκηπους. Βλέπεις πώς φωτίζει τους αγίους το Άγιο Πνεύμα; Μην παρασύρεσαι λοιπόν σε άλλα εξαιτίας της ομωνυμίας, αλλά να τηρείς την ακρίβεια.

Εξαιτίας της προκείμενης ασθένειάς του, αναλαμβάνει οδοιπορικό προς τη γη των Αιγυπτίων. Έπρεπε δε, καθώς προχωρούσε από την πόλη των Ρωμαίων προς τις επόμενες, να επιθεωρήσει τις πόλεις αυτές. Διότι ο άνδρας ήταν φιλίστορας. Διέρχεται, λοιπόν, την πόλη του Αντιόχου, διασχίζει την Κοίλη και τη Φοινίκη, και έρχεται στην Παλαιστίνη, την ονομαζόμενη και Ιουδαία, σαράντα επτά έτη μετά την ερήμωση των Ιεροσολύμων. Και ανεβαίνει στα Ιεροσόλυμα, την περίφημη και ονομαστή πόλη, την οποία κατέστρεψε ο Τίτος, ο γιος του Ουεσπασιανού, κατά το δεύτερο έτος της βασιλείας του. Και βρήκε την πόλη εντελώς ισοπεδωμένη, και τον ναό του Θεού καταπατημένο, με εξαίρεση λίγα οικήματα και την εκκλησία του Θεού, η οποία ήταν μικρή, εκεί όπου οι μαθητές, αφού επέστρεψαν όταν ο Σωτήρας ανελήφθη από το όρος των Ελαιών, ανέβηκαν στο υπερώο. Διότι εκεί είχε οικοδομηθεί· δηλαδή στο τμήμα της Σιών το οποίο διασώθηκε από την ερήμωση· καθώς και τμήματα κατοικιών γύρω από την ίδια τη Σιών και επτά συναγωγές, οι οποίες στέκονταν μόνες τους στη Σιών, σαν απλές καλύβες, από τις οποίες η μία διασώθηκε έως την εποχή του επισκόπου Μαξιμωνά και του βασιλέως Κωνσταντίνου «ως σκηνή εν αμπελώνι», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Αποφασίζει, λοιπόν, ο Αδριανός να ανοικοδομήσει την πόλη, όχι όμως και τον ναό.

Το: «η γη σας είναι έρημη, οι πόλεις σας καμένες από τη φωτιά», και όσα ακολουθούν αυτά, τον καιρό που λέγονταν δεν εφαρμόζονταν καθόλου στην πράξη, αλλά ο προφήτης προέβλεπε ότι επρόκειτο να συμβούν κάποτε σε πολύ μεταγενέστερους χρόνους. Αντί δε του: «σαν σκηνή σε αμπελώνα», ο Σύμμαχος λέει: «σαν καλύβα σε αμπελώνα και σαν νυκτοφυλάκιο σε αγγουρόκηπο και σαν κυριευμένη πόλη». Και ότι αυτός που εδώ ονομάστηκε «αμπελώνας» ταυτίζεται στα επόμενα με ολόκληρο το έθνος, το αποσαφηνίζει ο ίδιος ο προφήτης λέγοντας: «διότι ο αμπελώνας του Κυρίου Σαβαώθ είναι ο οίκος του Ισραήλ, και ο άνθρωπος του Ιούδα το αγαπημένο του νεόφυτο». Έπειτα προσθέτει την αιτία της ερήμωσής τους, λέγοντας: «περίμενα να πράξει δικαιοσύνη, έπραξε όμως ανομία, και όχι δικαιοσύνη αλλά κραυγή».

Επειδή αυτοί πρώτοι «εγκατέλειψαν τον Κύριο και παρόργισαν τον Άγιο του Ισραήλ», εύλογα λέγεται ότι «θα εγκαταλειφθούν». Το δε: «θα εγκαταλειφθεί σαν σκηνή σε αμπελώνα», σημαίνει την παντελή ακαρπία τους. Διότι, όσο ο αμπελώνας είναι γεμάτος από καλούς καρπούς, έχει αυτόν που τον φρουρεί, ο οποίος, στήνοντας σκηνή, από ψηλά εποπτεύει και φυλάει τον αμπελώνα. Αν όμως ο καρπός του αφανιστεί, τότε ο φύλακας, για να μην κοπιάζει μάταια, εγκαταλείπει τη σκηνή έρημη και αποχωρεί από τη φύλαξη. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, προφητεύει το θείο Πνεύμα ότι θα συμβεί και με τον ναό. Διότι, καθώς ολόκληρο το έθνος είχε συγκροτηθεί δίκην αμπελώνα, ο ναός στην Ιερουσαλήμ είχε ιδρυθεί σαν μια σκηνή στο μέσο όλων, και από εκεί, σαν από παρατηρητήριο, ο φρουρός επέβλεπε τον αμπελώνα. Επειδή όμως «αντί για σταφύλια έβγαλε αγκάθια», προφητεύει ως φυσικό επακόλουθο ότι και η πόλη και ο ναός θα εγκαταλειφθούν. «Σαν σκηνή σε αμπελώνα», αλλά λέει «και σαν οπωροφυλάκιο σε σικυήρατο», διότι όχι μόνο δεν έφεραν τις ενάρετες πράξεις, που ονομάζονται σταφύλι ως πιο πολύτιμες από τους άλλους καρπούς, αλλά ούτε καν τα λεγόμενα οπωρικά. Τέτοιου είδους ήταν η πρόσκαιρη και σωματική λατρεία σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή, η οποία, αν και ήταν ωραία στην όψη και ευθαλής, εντούτοις ήταν πρόσκαιρη.

Γι' αυτό και ο τόπος, στον οποίο άκμαζαν οι οπώρες, είχε ονομαστεί «οπωροφυλάκιο», το οποίο μάλιστα λέγεται ότι και αυτό θα εγκαταλειφθεί. Επειδή δε ο δεσπότης και φύλακας εγκατέλειψε τη σκηνή του και το οπωροφυλάκιο, κατά συνέπεια και ολόκληρη η πόλη κατέστη πολιορκημένη, εξαιτίας της ερήμωσης τόσο του τόπου όσο και του έθνους.

Είτε θέλει κάποιος να τα εκλάβει αυτά κατά γράμμα, το νόημα που αποδίδεται είναι υγιές· είτε κατά τη βαθύτερη διάνοια, [αυτό γίνεται] πολύ ευκολότερα· επειδή πρέπει να έχουμε την πεποίθηση ότι πρωτίστως και μάλλον σύμφωνα με αυτήν [τη διάνοια] εκπληρώνονται όσα αναφέρονται στα διάφορα χωρία. Πάντως, από τα προλεχθέντα, μπορούν να γίνουν κάπως σαφή και όσα αναφέρονται στην αρχή της προκειμένης περικοπής, διότι «στις έσχατες ημέρες», είναι δε φανερό ότι τώρα πια κατά τη συντέλεια των αιώνων, έχει γίνει εμφανές το πνευματικό όρος του Θεού, δηλαδή ο θείος και ουράνιος Λόγος· και ο οίκος Του, η Εκκλησία, η οποία είναι οικοδομημένη πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, και για τον λόγο αυτό λέγεται ότι βρίσκεται πάνω από τα όρη. Και αυτά έγιναν φανερά μετά την αποβολή του λαού της περιτομής, και μετά την αφαίρεση της βασιλείας των ουρανών από αυτόν, όταν εκπληρώθηκαν τα λόγια της προφητείας που παρατέθηκε πιο πάνω, με τα οποία έχει ειπωθεί το: «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα, και σαν καλύβα φύλακα σε οπωρώνα, και σαν πόλη που πολιορκείται»· και όταν εκπληρώθηκε το: «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας, λέει ο Κύριος;» και τα εξής· στα οποία προσθέτει: «Τις νουμηνίες σας, και τις εορτές σας, τις μισεί η ψυχή μου· μου έγιναν βάρος, δεν θα ανεχτώ πλέον τις αμαρτίες σας».

«Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα, και σαν οπωροφυλάκιο σε αγρό με σικύους, σαν πόλη πολιορκημένη». Και στη συνέχεια προσθέτει: «Πώς έγινε πόρνη η πιστή πόλη Σιών, στην οποία αναπαυόταν η δικαιοσύνη, ενώ τώρα κατοικούν φονιάδες;» Και επιπλέον αυτών: «Διότι θα γίνουν σαν την τερέβινθο που έχει ρίξει τα φύλλα της, και σαν τον κήπο που δεν έχει νερό. Και η δύναμή τους θα γίνει σαν το ξερό στουπί, και τα έργα τους σαν σπινθήρες φωτιάς, και θα κατακαούν οι άνομοι μαζί με τους αμαρτωλούς, και δεν θα υπάρχει κανείς να τους σβήσει». Σε όλα αυτά προσθέτει: «Και κατά τις έσχατες ημέρες θα είναι εμφανές το όρος του Κυρίου, και ο οίκος του Θεού στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τους λόφους, και θα έρθουν σε αυτό όλα τα έθνη. Και θα πορευτούν πολλά έθνη και θα πουν, ελάτε να αναβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας αναγγείλει την οδό του, και θα πορευτούμε σε αυτήν. Διότι από τη Σιών θα εξέλθει ο νόμος, και ο λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη». 〈31. Του ιδίου〉. «Αυτά λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: και θα συμβεί όπως όταν κάποιος μαζεύει στάχυα σε μια στείρα κοιλάδα και απομείνει σε αυτήν η καλαμιά, ή όπως απομένουν δύο ή τρεις ρώγες ελιάς στα ψηλότερα ακρόκλαδα, ή τέσσερις ή πέντε πάνω στους κλάδους τους».

Διότι μέσα από αυτά ο απόστολος, σχετικά με την έκπτωση ολόκληρου του ιουδαϊκού έθνους, διασαφηνίζει σαφώς ότι ο ίδιος και οι παρόμοιοι με αυτόν απόστολοι και ευαγγελιστές του Σωτήρα μας, καθώς και όλοι όσοι από τους Ιουδαίους έχουν πιστέψει μέχρι και τώρα στον Χριστό, είναι το «σπέρμα» που ονομάστηκε από τον προφήτη σύμφωνα με το χωρίο: «Αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα». Και ότι αυτό είναι επίσης το υπόλειμμα του συνόλου που δηλώνεται στις υπόλοιπες προφητείες, το οποίο λέει ότι έχει διαφυλαχθεί «κατ' εκλογήν χάριτος». Σχετικά με αυτό το υπόλειμμα, ας αναπτύξουμε πάλι τα χωρία από τους προφήτες, ώστε να αποδειχθεί με περισσότερα στοιχεία ότι ο Θεός δεν υποσχέθηκε πως η παρουσία του Χριστού θα είναι σωτήρια αδιακρίτως για ολόκληρο το ιουδαϊκό έθνος, αλλά για λίγους και ελάχιστους, για εκείνους που έχουν πιστέψει στον Σωτήρα και Κύριό μας, όπως ακριβώς συνέβη και στην πράξη, σε συμφωνία με τις προρρήσεις. 36. Από τον Ησαΐα. «Η γη σας είναι έρημη, οι πόλεις σας πυρπολημένες· τη χώρα σας μπροστά στα μάτια σας την καταβροχθίζουν ξένοι, και έχει ερημωθεί, καταστραμμένη από αλλότριους λαούς. Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα και σαν οπωροφυλάκιο σε αγγουρόκηπο, σαν πόλη πολιορκούμενη. Και αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε ομοιωθεί με τα Γόμορρα».

Διότι «και η θυγατέρα Σιών» (και αυτή ήταν η θρησκεία που τελούνταν στο όρος που ονομαζόταν Σιών), από την εποχή της παρουσίας του Ιησού του Σωτήρα μας, έχει εγκαταλειφθεί «ως σκηνή σε αμπελώνα και ως οπωροφυλάκιο σε σικυήρατο», και ό,τι πιο έρημο υπάρχει από αυτά· «και τη χώρα τους ξένοι μπροστά στα μάτια τους την καταβροχθίζουν», άλλοτε μεν εισπράττοντας από αυτούς δασμούς και φόρους, άλλοτε δε κάνοντας δικό τους κτήμα την άλλοτε γη των Ιουδαίων. Αλλά και το ευπρεπές ιερό της μητρόπολής τους έχει ερειπωθεί, όντας «κατεστραμμένο από ξένους λαούς», «και οι πόλεις» τους έγιναν «πυρίκαυστες», και η Ιερουσαλήμ έγινε αληθινά «πόλη πολιορκημένη».

Εφόσον, λοιπόν, αυτή η εμφύλια μάχη ξέσπασε μέσα μου από εκείνους που είναι μεν αδελφοί, αλλά εχθροί της σωτηρίας μου, έγινα μαύρη επειδή νικήθηκα από τους πολεμίους, και δεν φύλαξα το δικό μου αμπέλι. Το αμπέλι αυτό πρέπει να το θεωρήσουμε ταυτόσημο με τον παράδεισο· διότι και εκεί ο άνθρωπος τάχθηκε να φυλάσσει τον παράδεισο. Η αμέλεια όμως ως προς τη φύλαξη εκβάλλει τον άνθρωπο από τον παράδεισο και τον καθιστά κάτοικο της δύσεως, απομακρύνοντάς τον από την ανατολή. Γι' αυτόν τον λόγο η ανατολή φανερώνεται στη δύση· «Ψάλατε», λέει, «στον Κύριο που επιβαίνει επί των δυσμών», ώστε, αφού το φως λάμψει μέσα στο σκοτάδι, να μεταβληθεί το σκοτάδι σε ακτίνα φωτός και να γίνει πάλι ωραία η μαύρη. Εκείνο δε που φαίνεται ασυνάρτητο στη διατύπωση σε σχέση με το νόημα που βρέθηκε, είναι δυνατόν να εξηγηθεί με αυτόν τον τρόπο: «Με έβαλαν», λέει, «φύλακα στα αμπέλια», το οποίο είναι ίσο με το «Κατέστησαν την Ιερουσαλήμ ως οπωροφυλάκιο». Διότι δεν την κατέστησαν εκείνοι φύλακα του θείου αμπελώνα, όπως θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς εκ πρώτης όψεως, αλλά εκείνος που την κατέστησε είναι ο Θεός, ενώ εκείνοι μόνο την πολέμησαν και την κατέστησαν «ως σκηνή σε αμπέλι και ως οπωροφυλάκιο σε σικυήλατο». Διότι, έχοντας στερηθεί εξαιτίας της παρακοής την οπώρα που φυλασσόταν, εγκαταλείφθηκε ως ένα άχρηστο θέαμα, αφού εκείνο που φυλασσόταν μέσα της δεν υπήρχε πια.

Αυτά, λοιπόν, θρηνεί η νύμφη, λέγοντας ότι γι' αυτόν τον λόγο έγινα μαύρη, επειδή, ενώ φύλαγα και περιποιόμουν τα ζιζάνια του εχθρού και τις πονηρές κληματίδες τους, δεν φύλαξα τον δικό μου αμπελώνα. Ω, πόσο πένθος προκαλεί σε όσους έχουν πνευματική ευαισθησία το: «Τον δικό μου αμπελώνα δεν τον φύλαξα». Πραγματικός θρήνος είναι αυτή η φωνή, θρήνος που παρακινεί σε συμπόνια τους στεναγμούς των προφητών: «Πώς έγινε πόρνη η πιστή πόλη Σιών, που ήταν γεμάτη δικαιοσύνη;» «Πώς εγκαταλείφθηκε η θυγατέρα της Σιών σαν σκηνή μέσα σε αμπελώνα;» «Πώς κάθισε έρημη η πόλη που ήταν γεμάτη από λαό; Πώς αυτή που κυβερνούσε χώρες έγινε υποτελής φόρου;» «Πώς αμαυρώθηκε το χρυσάφι, πώς αλλοιώθηκε το καλό ασήμι;» Πώς έγινε μαύρη εκείνη που αρχικά ακτινοβολούσε μαζί με το αληθινό φως; Όλα αυτά μου συνέβησαν, λέει, επειδή δεν φύλαξα τον δικό μου αμπελώνα. Αμπελώνας είναι η αθανασία, αμπελώνας είναι η απάθεια, η ομοίωση με το θείο και η αποξένωση από κάθε κακό.

Είμαστε λοιπόν και θα παραμείνουμε οίκος Εκείνου που είπε, «θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους, και θα είμαι Θεός τους», εάν μαζί με την ευσέβεια έχουμε και βίο καθαρό. Εάν όμως ζούμε αμαρτωλά και αμετανόητα, θα ακούσουμε από αυτόν «ιδού, αφήνεται ο οίκος σας έρημος», και θα εγκαταλειφθούμε, για να επαναλάβω τα λόγια της Γραφής, «σαν σκηνή σε αμπελώνα και σαν οπωροφυλάκιο σε αγγουρόκηπο», όταν, αφού έχει παρέλθει ο καιρός της χρησιμότητάς τους, δεν έχουν πλέον τίποτα το καλό αποταμιευμένο.

Διότι τίνος είναι η φωνή, τίνος η προφητεία, τίνος είναι το κήρυγμα; Ποιος διέταξε τον Ησαΐα να μιλήσει έτσι, ποιος τον Μιχαία: «Γι' αυτό, εξαιτίας σας, η Σιών θα οργωθεί σαν χωράφι και η Ιερουσαλήμ θα γίνει σαν οπωροφυλάκιο»· «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών σαν σκηνή σε αμπέλι και σαν οπωροφυλάκιο σε σικυώνα»;

Όραση την οποία είδε ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς ... άκουε ουρανέ, και δώσε προσοχή γη, διότι ο Κύριος μίλησε. Γιους γέννησα και μεγάλωσα, αλλά αυτοί με αθέτησαν. Γνώρισε το βόδι τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε. Αλίμονο αμαρτωλό έθνος, ... σπέρμα πονηρό, γιοι άνομοι· εγκαταλείψατε τον Κύριο ... ... κάθε κεφάλι βρίσκεται σε πόνο, και κάθε καρδιά σε λύπη από τα πόδια έως το κεφάλι· δεν υπάρχει σε αυτό υγεία, ούτε για τραύμα ούτε για μώλωπα ούτε για πληγή που φλεγμαίνει· δεν υπάρχει αλοιφή για να τοποθετηθεί, ούτε λάδι ούτε επίδεσμοι .... Και αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα, θα γινόμασταν σαν τα Σόδομα, και θα μοιάζαμε με τα Γόμορρα. Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; λέει ο Κύριος· χόρτασα από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε όταν έρχεστε να εμφανιστείτε μπροστά μου. Διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; ... ... μεγάλη ημέρα δεν ανέχομαι· ... ... μου γίνατε βάρος, δεν θα ανεχτώ άλλο τις αμαρτίες σας. ... Και αν πληθύνετε την προσευχή, δεν θα σας εισακούσω· διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα.

Αυτά, αγαπητέ, με φόβο σου τα μεταδίδουμε άφθονα «λόγω της υπερβάλλουσας αγάπης του Χριστού». Διότι, αν οι πριν από εμάς μακάριοι προφήτες, αν και τα γνώριζαν, δεν θέλησαν να τα κηρύξουν ανοιχτά, για να μην προκαλέσουν ταραχή στις ψυχές των ανθρώπων, αλλά τα διηγήθηκαν μυστικά μέσα από παραβολές και αινίγματα, λέγοντας «εδώ χρειάζεται ο νους που έχει σοφία»· πόσο μάλλον εμείς θα κινδυνεύσουμε, τολμώντας να φέρουμε στο φως όσα εκείνοι είπαν με απόκρυφο τρόπο; Ας δούμε λοιπόν όσα πρόκειται να συμβούν στους έσχατους καιρούς σε αυτήν την ακάθαρτη πόρνη, και ποια και τι είδους μερική βάσανος θα της επιβληθεί από την οργή του Θεού πριν από την κρίση. Έλα λοιπόν, ω μακάριε Ησαΐα, σήκω και πες με σαφήνεια τι προφήτευσες για τη μεγάλη πόλη Βαβυλώνα. Όπως ακριβώς μίλησες και για την Ιερουσαλήμ και εκπληρώθηκε. Διότι εσύ είπες με παρρησία: «Ας γίνει η γη σας έρημη, οι πόλεις σας πυρίκαυστες. Τη χώρα σας μπροστά σας ξένοι την καταβροχθίζουν, και έχει ερημωθεί, καταστραμμένη από πολλούς ξένους. Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα, και σαν καλύβα φύλακα σε αγγουρόκηπο, σαν πόλη πολιορκημένη». Τι λοιπόν; Δεν έχουν ήδη γίνει αυτά; Δεν έχουν εκπληρωθεί όσα είπες; Δεν έχει ερημωθεί η Ιουδαϊκή γη τους; Δεν έχει κατακαεί το αγιαστήριο; Δεν έχουν καταστραφεί τα τείχη; Δεν έχουν γκρεμιστεί οι πόλεις; Δεν καταβροχθίζουν ξένοι τη χώρα; Δεν κατέχουν τη γη τους οι Ρωμαίοι;

Επειδή λοιπόν και αυτοί προϋπέδειξαν τα όσα δεν είχαν ακόμη γίνει και φανέρωσαν τη σκευωρία και την κακοβουλία των πονηρών ανθρώπων που επρόκειτο να εμφανιστούν, ελάτε λοιπόν να φέρουμε στο μέσο ως πρώτο μάρτυρα τον προφήτη Ησαΐα, ο οποίος μας διδάσκει για τους χρόνους της συντέλειας. Τι λέει λοιπόν; «Η γη σας είναι έρημη, οι πόλεις σας πυρίκαυστες. Τη χώρα σας μπροστά στα μάτια σας ξένοι την καταβροχθίζουν. Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα και σαν οπωροφυλάκιο σε αγγουρόκηπο, σαν πόλη πολιορκούμενη». Είδες, αγαπητέ, τη λάμψη του προφήτη, με την οποία πριν από τόσες γενεές προθέσπισε τον καιρό αυτό. Διότι δεν προφήτευσε αυτόν τον λόγο για τους Ιουδαίους ούτε για την πόλη της Σιών, αλλά για την Εκκλησία. Επειδή ως Σιών όλοι οι προφήτες δήλωσαν τη νύμφη που προσήλθε από τα έθνη. Γι' αυτό ας απλώσουμε τον λόγο και προς έναν δεύτερο μάρτυρα. Ποιον άραγε; Άκουσε και τον Ωσηέ να διαλαλεί μεγαλόφωνα τέτοια πράγματα: «Εκείνες τις ημέρες ο Κύριος θα επιφέρει καυτό άνεμο από την έρημο εναντίον τους και θα ξηράνει τις φλέβες τους και θα ερημώσει τις πηγές τους, και όλα τα επιθυμητά σκεύη θα αφανιστούν. Επειδή αντιστάθηκαν στον Θεό, θα πέσουν με ρομφαία και οι έγκυες γυναίκες τους θα διαρραγούν».

Βλέπεις τι είδους νηστεία και προσευχή θα επιτελούν τότε οι άγιοι. Μάθε και για όσους βρίσκονται στην πόλη και στην ύπαιθρο, πόσο σκληρός καιρός και ημέρες θα έρθουν. [Τότε από ανατολάς προς δυσμάς θα οδηγηθούν] και από δυσμάς έως ανατολάς θα προσέλθουν και θα κλάψουν με μεγάλο κλαυθμό και θα θρηνήσουν γοερά. Και όταν ξημερώνει η ημέρα θα περιμένουν τη νύχτα, για να αναπαυθούν από τα έργα τους. Όταν όμως έρθει η νύχτα, εξαιτίας των αλλεπάλληλων σεισμών και των σφοδρών καταιγίδων θα επιθυμούν έστω να δουν το φως της ημέρας και (να δουν) πώς πρόκειται πλέον να οδηγηθούν σε σκληρό θάνατο. Τον οδυνηρό βίο θα πενθεί τότε όλη η γη, θα πενθεί και η θάλασσα και ο αέρας, θα πενθεί και ο ήλιος, θα πενθούν και τα άγρια ζώα μαζί με τα πτηνά, θα πενθούν τα βουνά και οι λόφοι και τα δέντρα της πεδιάδας για το γένος των ανθρώπων, διότι όλοι παρέκκλιναν από τον άγιο Θεό και πίστεψαν στον πλάνο, δεχόμενοι το χάραγμα του μιαρού και θεομάχου αντί για τον ζωοποιό σταυρό του Σωτήρα. Θα πενθούν δε και οι εκκλησίες με πένθος μεγάλο, διότι ούτε προσφορά ούτε θυμίαμα θα τελείται ούτε θεάρεστη λατρεία, αλλά τα ιερά των εκκλησιών θα γίνουν σαν «οπωροφυλάκιο» και το τίμιο σώμα και αίμα του Χριστού εκείνες τις ημέρες δεν θα φανερωθεί. Η λειτουργία θα σβήσει, η ψαλμωδία θα παύσει, η ανάγνωση των Γραφών δεν θα ακουστεί.

Αποτελεί επιδείνωση της συμφοράς το να γίνονται οι άνθρωποι θεατές των δικών τους συμφορών και να μην τις πληροφορούνται μόνο εξ ακοής. «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα Σιών, ως σκηνή σε αμπελώνα και ως οπωροφυλάκιο σε σικυήλατο». Μεγάλη δύναμη διαθέτουν και οι εικόνες, και μάλιστα αυτές που υπάρχουν στην Αγία Γραφή, για την παραστατικότερη απόδοση των λεγομένων. Την Ιερουσαλήμ την ονομάζει θυγατέρα της Σιών και εξαιτίας του ότι βρίσκεται στους πρόποδες του όρους. «Ως σκηνή σε αμπελώνα και ως οπωροφυλάκιο σε σικυήλατο». Διότι, εφόσον αφαιρέθηκε ο καρπός και απομακρύνθηκαν οι γεωργοί, καθίσταται πλέον περιττή η οικοδόμηση της πόλεως.

Σαν πόλη πολιορκημένη. Αυτό αποτελεί υπαινιγμό της αδυναμίας και της εγκατάλειψής τους. Διότι, όταν δεν υπάρχει κανείς για να βοηθήσει, τότε υπάρχει ανάγκη να παραμένουν έγκλειστοι, προσμένοντας ως μοναδική ασφάλεια αυτήν που προέρχεται από τα τείχη. Και εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε ομοιωθεί με τα Γόμορρα.

ΛΕ΄. Γι' αυτόν τον λόγο, ο μέγας Ησαΐας, θρηνώντας για εμάς και θέλοντας ταυτόχρονα να βοηθήσει στην πτώση μας, κραυγάζει λέγοντας: «Γιατί θέλετε να δεχθείτε κι άλλες πληγές, προσθέτοντας ανομία; Κάθε κεφάλι πονάει και κάθε καρδιά βρίσκεται σε θλίψη· από τα πόδια μέχρι το κεφάλι δεν υπάρχει σε αυτό τίποτα το υγιές· ούτε τραύμα, ούτε μώλωπας, ούτε πληγή που φλεγμαίνει· δεν υπάρχει αλοιφή για να τοποθετηθεί, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι». Έπειτα, τι ακολουθεί μετά από αυτά; «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα, σαν καλύβα φύλακα σε μποστάνι, σαν πόλη πολιορκούμενη». Αυτήν την ερήμωση της ψυχής μας φανερώνοντας και ο Απόστολος έλεγε: «Και καθώς δεν θεώρησαν άξιο να έχουν την αληθινή επίγνωση του Θεού, ο Θεός τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα απρεπή· όντας γεμάτοι από κάθε αδικία, κακία, πονηρία, πλεονεξία· μεστοί από φθόνο, φόνο, έριδα, δόλο, κακοήθεια· ψιθυριστές, συκοφάντες, θεοστυγείς, υβριστές, υπερήφανους, αλαζόνες, εφευρέτες κακών, απειθείς στους γονείς, ασύνετους, αθέτους συμφωνιών, άστοργους, αδιάλλακτους, ανελεήμονες· οι οποίοι, μολονότι γνώρισαν τη δίκαιη κρίση του Θεού, ότι όσοι πράττουν τέτοια έργα είναι άξιοι θανάτου, όχι μόνο τα πράττουν οι ίδιοι, αλλά και επιδοκιμάζουν αυτούς που τα πράττουν». Γι' αυτό τους παρέδωσε ο Θεός σε πάθη ατιμίας, ώστε να ατιμάζονται τα σώματά τους από τους ίδιους. Και τι έπεται αυτών; «

Αλλά και ο ίδιος ο μακάριος Δαβίδ κατείχε τη βασιλεία των πιστών στον Ισραήλ. Επομένως, μόλις ο Ισραήλ έσβησε για τον εαυτό του το φως της πίστεως, αυτοθρόως αποστάτησε και από τη βασιλεία του Δαβίδ. Άρα, λοιπόν, τον πνευματικό θρόνο του Δαβίδ και τη νοητή βασιλεία των λογικών ψυχών και τον πιστό οίκο του Ιακώβ και το άγιο και μέγα έθνος (επί του οποίου, αντί του σαρκικού Ισραήλ που Τον παροργίζει, ο Θεός, ομιλώντας προφητικά στον Μωυσή, υποσχέθηκε ότι θα καταστήσει αυτόν, δηλαδή εκείνον που τυπικώς εννοείται μέσω αυτού, λέγοντας: «άφησέ με και θα εξαλείψω αυτό το έθνος ολοκληρωτικά, και θα σε καταστήσω έθνος μεγάλο και πιο φοβερό από αυτό»), και όχι τον άπιστο οίκο του Ιακώβ που Τον παροργίζει, και το αμαρτωλό έθνος και το πονηρό σπέρμα και τους άνομους υιούς και τους άρχοντες των Σοδόμων και τον λαό των Γομόρρων και όσους αποστράφηκαν με πονηρή αποστροφή και εγκατέλειψαν τον Κύριο και παρόξυναν τον Άγιο του Ισραήλ, και δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν τον Θεό, και χτυπήθηκαν με ανίατη πληγή απιστίας, η οποία δεν επιδέχεται καμία μέθοδο λογικής ιατρείας ικανή να θεραπεύσει την απιστία της ψυχής — διότι «αλίμονο», λέγει, «έθνος αμαρτωλό, σπέρμα πονηρό, υιοί άνομοι· εγκαταλείψατε τον Κύριο και παροξύνατε τον Άγιο του Ισραήλ. Γιατί να πληγείτε κι άλλο, προσθέτοντας ανομία;»

Δεν είναι δυνατόν να τοποθετηθούν επίδεσμοι, ούτε έλαιο, ούτε μαλακτικό φάρμακο, αποκρίνεται ο Ησαΐας, και επώδυνη είναι η πληγή σου, λέει πάλι ο Ιερεμίας. Θα εγκαταλειφθείς λοιπόν αθεράπευτη όπως η θυγατέρα Σιών, ή μάλλον όπως η Βαβυλώνα, η οποία μετά τη θεραπεία της βρέθηκε ανίατη· ίσως δε να ακολουθήσουμε και τους ιατρικούς κανόνες που υπαγορεύουν να μην επεμβαίνουμε σε όσους έχουν κυριευθεί από τις νόσους.