Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 19:20

Ο Αθανάσιος είπε: Δεν μπορείς να μου αποδείξεις ότι ο Θεός θέλει να συγκεντρώνονται όλοι κάθε χρόνο στην αισθητή Ιερουσαλήμ. Διότι πώς είναι δυνατόν να γίνει αυτό; Ώστε να έρχονται στην Ιερουσαλήμ κάθε χρόνο ακόμη και εκείνοι που βρίσκονται στα πέρατα του ωκεανού. Αλλά και αν ακόμη σου παραχωρηθεί αυτό, ότι δηλαδή είναι δυνατόν, χωρίς οι άνθρωποι να δίνουν προσοχή σε τίποτε άλλο παρά να ασχολούνται μόνο με αυτό: Ο Αθανάσιος [συνέχισε]: Άκουσε τον προφήτη Ησαΐα, ο οποίος προφητεύει ρητώς ότι ο Θεός θα προσκυνείται μέσα στην ίδια την Αίγυπτο: «Και θα γίνει γνωστός ο Κύριος στους Αιγυπτίους· και θα φοβηθούν οι Αιγύπτιοι τον Κύριο εκείνη την ημέρα· και θα προσφέρουν θυσίες· και θα κάνουν τάματα στον Κύριο και θα τα εκπληρώσουν». Ο Ζακχαίος είπε: Δεν είπε «στην Αίγυπτο», αλλά «οι Αιγύπτιοι θα φοβηθούν τον Κύριο· και θα προσφέρουν θυσίες και θα κάνουν τάματα στον Κύριο και θα τα εκπληρώσουν», όχι στην Αίγυπτο, αλλά στην Ιερουσαλήμ. Ο Αθανάσιος: Ούτε αυτό μπορείς να αποδείξεις, ότι δηλαδή αναφέρεται στην Ιερουσαλήμ· αλλά, για να μη σε κάνω φιλόνεικο, άκουσε τον ίδιο τον προφήτη που λέει φανερά: «Εκείνη την ημέρα θα υπάρχουν πέντε πόλεις στην Αίγυπτο, οι οποίες θα μιλούν τη χαναανιτική γλώσσα και θα ορκίζονται στο όνομα του Κυρίου. Η μία πόλη θα ονομαστεί Πόλις Ασεδέχ· εκείνη την ημέρα θα υπάρχει σε αυτήν θυσιαστήριο για τον Κύριο. Και θα είναι αιώνιο σημείο για τον Κύριο στη χώρα της Αιγύπτου. Διότι θα κραυγάσουν προς τον Κύριο, εξαιτίας εκείνων που τους καταθλίβουν, και ο Κύριος θα τους αποστείλει άνθρωπο, ο οποίος θα τους σώσει».

Διότι λέγει στα επόμενα, στην όραση για την Αίγυπτο: Εκείνη την ημέρα θα υπάρχει θυσιαστήριο για τον Κύριο στη χώρα των Αιγυπτίων, και στήλη στα σύνορά της για τον Κύριο. Και θα είναι ως σημείο για τον Κύριο, και εις τον αιώνα στη χώρα της Αιγύπτου. Και είναι μεν καταπατημένο σαν να έχει συντριβεί από τις συμφορές του πολέμου, αλλά ελπίζει, επειδή και αυτό έχει πλέον εναποθέσει την ελπίδα του στον Χριστό, και έχει υποτάξει τον αυχένα του κάτω από τον δικό Του ζυγό, και έχει γίνει δούλος Του, και έχει καρποφορήσει τους τρόπους της ευσέβειας.

Διότι είναι συνήθεια σε όσους προσκυνούν τα μάταια είδωλα να χρησιμοποιούν ως όρκο όποιο από τα στοιχεία του κόσμου νομίζει ο καθένας. Άλλοι μεν λοιπόν επικαλούνται τον ουρανό, άλλοι τον ήλιο, και άλλοι τα χειροποίητα αγάλματα που βρίσκονται στους ναούς. Με κανέναν τρόπο όμως δεν θυμούνται τον αληθινό Θεό, διότι δεν τον έχουν γνωρίσει. Αντίθετα, χαρακτηριστικό γνώρισμα εκείνων που έχουν ήδη αποκτήσει την επίγνωση και έχουν πιστέψει, είναι το να ορκίζονται στο όνομά του. Έτσι και ο πάνσοφος Μωυσής, οδηγούσε τον Ισραήλ, που είχε απαλλαγεί από τη λατρεία της Αιγύπτου, προς την επίγνωση του αληθινού Θεού, λέγοντας: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Και πρόσθετε σε αυτά ότι «Στο όνομά του θα ορκίζεσαι». Αποτελεί επομένως ξεκάθαρη απόδειξη του ότι αυτές οι πέντε πόλεις αποδέχθηκαν την πίστη, το ότι δεν ορκίζονται σε κανένα από τα μάταια είδωλα, αλλά αντίθετα δέχονται για την ανάγκη του όρκου το όνομα του Κυρίου. <Εκείνη την ημέρα θα υπάρχει θυσιαστήριο για τον Κύριο στη χώρα της Αιγύπτου, και στήλη στα σύνορά της για τον Κύριο. Και θα είναι ως σημείο αιώνιο για τον Κύριο στη χώρα της Αιγύπτου.> Διότι ολόκληρη η γη των Αιγυπτίων ήταν γεμάτη από ιερά τεμένη και κατάμεστη από βωμούς. Και υπήρχαν παντού σπονδές και θυσίες, οι οποίες αφενός προσφέρονταν από αυτούς στα στοιχεία του κόσμου, αφετέρου, όπως είπα, και στα αγάλματα που ήταν τοποθετημένα στους ναούς, δηλαδή στις στήλες των δαιμονίων.

Μερικοί από τους ερμηνευτές θεώρησαν σωστό να το ονομάσουν τίτλο αντί για στήλη, και λένε ότι αυτό είναι το άγιο Ευαγγέλιο. Ας δεχθεί, πάλι, ο συνετός άνθρωπος ό,τι φαίνεται να είναι το άριστο και το ορθό. <Διότι θα κραυγάσουν προς τον Κύριο εξαιτίας εκείνων που τους καταθλίβουν, και ο Κύριος θα τους αποστείλει άνθρωπο ο οποίος θα τους σώσει. Και ο Κύριος θα γίνει γνωστός στους Αιγυπτίους. Και θα γνωρίσουν οι Αιγύπτιοι τον Κύριο κατά την ημέρα εκείνη. Και θα προσφέρουν θυσίες, και θα κάνουν τάματα στον Κύριο, και θα τα εκπληρώσουν.> Παρατήρησε, λοιπόν, πάλι τη νηφαλιότητα της προφητικής τέχνης. Διότι, σαν να ρωτούσε κάποιος και να έλεγε: «Τι είναι αυτό το πράγμα; Και ποια στάθηκε η αφορμή για να έλθει ο Κύριος στην Αίγυπτο πάνω σε ελαφριά νεφέλη, και να τους χαρίσει και το ένα και το άλλο;», παίρνοντας τον λόγο ο προφήτης απαντά και λέει: Διότι θα κραυγάσουν προς τον Κύριο εξαιτίας εκείνων που τους καταθλίβουν, και ο Κύριος θα τους αποστείλει άνθρωπο ο οποίος θα τους σώσει.

Ωστόσο, πώς δεν είναι αληθές να πούμε ότι, εφόσον δεν γνώριζαν τον εκ φύσεως Δεσπότη των όλων, δεν θα είχαν φωνάξει καθόλου προς Αυτόν; Αλλά όπως λέγεται ότι το αίμα του Άβελ φώναξε προς τον Θεό, όχι βέβαια πως το ίδιο είχε δική του φωνή, αλλά επειδή ο Θεός απεχθάνεται την ανομία της ίδιας της πράξης· με τον ίδιο τρόπο, νομίζω, θα μπορούσε κανείς να το κατανοήσει και για εκείνους που είχαν συνηθίσει να προσκυνούν τους ακάθαρτους δαίμονες. Διότι, αν και δεν γνωρίζουν τον Θεό των όλων, ωστόσο, επειδή έχουν καταδυναστευτεί από τον Σατανά, μέσω της ίδιας της κατάστασης τρόπον τινά έχουν κραυγάσει, ζητώντας οπωσδήποτε βοήθεια για τον εαυτό τους. Έτσι λέμε ότι φώναξαν και οι Αιγύπτιοι προς τον Θεό, εξαιτίας αυτών που τους κατέθλιβαν, δηλαδή αυτών που τους είχαν υποτάξει στην εξουσία τους και τους καταπίεζαν σαν με μια πικρότατη δουλεία, εννοώντας προφανώς τους ακάθαρτους δαίμονες. Αλλά ο Κύριος θα τους στείλει άνθρωπο που θα τους σώσει. Και ποιος είναι ο άνθρωπος αυτός, αν όχι προφανώς ο Χριστός; Δηλαδή, ο Μονογενής Λόγος του Θεού που φανερώθηκε με ανθρώπινη μορφή. Αυτός έσωσε όχι μόνο τους Αιγυπτίους, αλλά και ολόκληρη τη γη. Έσωσε δε κρίνοντας· και τι σημαίνει το «κρίνοντας»; Σημαίνει ότι εξέφερε δίκαιη κρίση εναντίον τους. Διότι τον Σατανά που τους καταδυνάστευσε, και μαζί με αυτόν τους ακάθαρτους δαίμονες, υποβάλλοντάς τους σε δίκαιες αποφάσεις, αφού τους έριξε στα τάρταρα με δεσμά σκότους, τους παρέδωσε για να φυλαχθούν ώστε να τιμωρηθούν κατά την κρίση της μεγάλης ημέρας.

Στη συνέχεια αυτών αναφέρει ότι θα εξαφανιστούν όλα όσα φύτρωναν στο παρελθόν, 〈ο κάλαμος ολόγυρα στον ποταμό〉, δηλαδή και 〈ο πάπυρος και το χλωρό άχι〉 και κάποια άλλα που βλασταίνουν πάνω στον ίδιο τον 〈ποταμό〉, όπως βλέπει κανείς πολλά στον 〈ποταμό〉 των Αιγυπτίων. ⌜Νομίζω δε ότι με αυτά υποδηλώνει την παντελή ξηρασία των υδάτων, έτσι ώστε να μη φαίνεται ούτε ίχνος υγρασίας από νερό ούτε στον ποταμό, ούτε στο 〈έλος〉, ούτε γύρω από τον ποταμό εξωτερικά, ούτε μέσα σε αυτόν, ούτε στις 〈διώρυγες〉, ούτε στα στάσιμα νερά· και ότι θα υπάρξει αθρόα έκλειψη όλων αυτών, ώστε πουθενά στη γη των Αιγυπτίων να μην υπάρχουν νερά.⌝ Εάν λοιπόν έπειτα από αυτά η προφητεία προσέθετε και την εξαφάνιση των ανθρώπων, δεν θα απέμενε τίποτα προς διερεύνηση· διότι θα ήταν φυσικό επόμενο, αφού 〈θα εξέλειπε〉 ένας τόσο μεγάλος 〈ποταμός〉 και κάθε 〈ύδωρ〉, κάθε ζωντανός οργανισμός να χαθεί, καθώς θα στερούνταν τον 〈ποταμό〉. Τώρα, όμως, εφόσον και μετά την έκλειψη των υδάτων κάνει μνεία για πλήθος ανδρών που θα υπάρξουν στην Αίγυπτο, και ότι θα υπάρχει θυσιαστήριο στην 〈Αίγυπτο〉, και ότι οι Αιγύπτιοι θα προσφέρουν θυσίες 〈στον Κύριο, και θα αποστείλει σε αυτούς άνθρωπο, ο οποίος θα τους σώσει, και ο Κύριος θα γίνει γνωστός στους Αιγυπτίους〉.

Όπως ακριβώς έχει ειπωθεί «μία πίστη» και «ένα βάπτισμα» και μία Εκκλησία, έτσι και τα θυσιαστήρια που αναφέρονται σε όλη την Αίγυπτο μέσα στις εκκλησίες του Θεού, αποτελούν ένα 〈θυσιαστήριο〉, και μία ευαγγελική γραφή συστάθηκε ως 〈στήλη〉 μαζί με το θυσιαστήριο στην αναφερθείσα πόλη, η οποία διαχωρίζει τους άπιστους Αιγυπτίους και τους απομονώνει από τους πιστούς. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: 〈και μία στήλη στο όριό της〉· η μεν «χώρα των Ιουδαίων», που αναφέρθηκε παραπάνω ότι ‹θα είναι φόβητρο για τους Αιγυπτίους›, υπονοούσε την ιουδαϊκή γραφή και τον λόγο της Παλαιάς Διαθήκης, ενώ η 〈στήλη〉 που είναι συνδεδεμένη με το 〈θυσιαστήριο〉 του Χριστού θα μπορούσε να είναι το ευαγγέλιο της Καινής Διαθήκης, το οποίο διαχωρίζει εκείνους τους Αιγυπτίους που πίστεψαν στον Χριστό από τους απίστους. Επιπλέον αυτών λέει: 〈θα είναι ο Κύριος ως σημείο στον αιώνα στη χώρα της Αιγύπτου〉. Γι' αυτό, οι Αιγύπτιοι που αποδέχτηκαν τον Κύριο, έχοντας μάθει να σφραγίζονται με αυτό το 〈σημείο〉, το χρησιμοποιούν ως φυλακτήριο, ώστε στις θλίψεις χρησιμοποιώντας το ίδιο το 〈σημείο〉 ως βοηθό να αναβοούν και να επικαλούνται 〈τον Κύριο εξαιτίας εκείνων που τους θλίβουν〉· και ποιοι ήταν αυτοί, παρά οι Αιγύπτιοι που παρέμειναν στην απιστία, για τους οποίους λεγόταν στην αρχή της προφητείας: «και θα επαναστατήσουν Αιγύπτιοι εναντίον Αιγυπτίων, και θα πολεμήσει άνθρωπος τον αδελφό του, πόλη εναντίον πόλης και νομός εναντίον νομού». Ενώ λοιπόν αυτοί 〈θλίβουν〉 και διώκουν όσους καταφεύγουν στον Θεό, οι θλιβόμενοι θα φωνάξουν 〈προς τον Κύριο〉, και Εκείνος θα τους παραστήσει αμέσως τον Χριστό Του ως 〈σωτήρα〉, γι' αυτό, σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές, έχει ειπωθεί: 〈και θα αποστείλει σε αυτούς σωτήρα και θα τους υπερασπιστεί〉, υποδηλώνοντας ολοκάθαρα τον Ιησού, τον 〈σωτήρα〉 μας· διότι αυτό ακριβώς ερμηνεύει το όνομά Του, καθώς το προφητεύει ο λόγος.

Αντί δε του: «και θα τους σώσει, κρίνοντας θα τους σώσει», ο Σύμμαχος ανέφερε: «και θα τους υπερασπιστεί και θα τους λυτρώσει». Και ποιος θα τους «λυτρώσει», παρά ο «Σωτήρας» που αποστέλλεται για να βοηθήσει αυτούς που θλίβονται εξαιτίας του; «Κρίνοντας δε θα τους σώσει», εάν τους βρει άξιους σωτηρίας, τιμωρώντας με αόρατο χέρι και δίκαιη κρίση «εκείνους που τους θλίβουν».

Αυτά δε τα λέει έχοντας προαναφέρει στα προηγούμενα το: 〈και εγώ είμαι Κύριος ο Θεός και ο παις, τον οποίο εξέλεξα〉, ώστε να μην σφάλλει και στην παρούσα περίπτωση εκείνος που συνδέει με την προκειμένη θεολογία τον λόγο περί του 〈παιδός, τον οποίο εξέλεξε〉: 〈εγώ είμαι Θεός, και δεν υπάρχει σωτήρας εκτός από εμένα, και ο παις, τον οποίο εξέλεξα〉· ⌜διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος ονομαζόταν 〈μάρτυς〉, 〈και ο παις, τον οποίο εξέλεξε〉, έτσι θα μπορούσε να είναι αυτός και 〈Θεός σώζων〉, 〈και ο παις, τον οποίο εξέλεξε〉. Εάν δε λέει: 〈εκτός από εμένα δεν υπάρχει άλλος που να σώζει〉, δεν θα το έλεγε αυτό για να αποκλείσει το να είναι σωτήρας ο παις, 〈τον οποίο εξέλεξε〉· εξάλλου ο παρών προφήτης τον γνωρίζει ως ‹σωτήρα›, εκεί όπου λέει: «και θα τους αποστείλει ο Κύριος σωτήρα, ο οποίος θα τους σώσει, ⌝ κρίνοντας θα τους σώσει». Αλλά αν και 〈σώζει〉 ως ‹σωτήρας› ο 〈παις, τον οποίο εξέλεξα〉, λέει, εντούτοις δεν 〈σώζει ανεξάρτητα από εμένα〉, αλλά με τη δική μου συγκατάθεση και με το δικό μου νεύμα· διότι χωρίς τη δική μου βουλή 〈και εκτός από εμένα δεν υπάρχει〉 κανείς 〈που να σώζει〉.

Ψ. ΙΑ΄. Εκείνη την ημέρα θα υπάρχει θυσιαστήριο για τον Κύριο στη χώρα των Αιγυπτίων, και μια στήλη στα σύνορά της για τον Κύριο· και θα είναι ως σημείο αιώνιο για τον Κύριο στη χώρα της Αιγύπτου, διότι θα κραυγάσουν προς τον Κύριο εξαιτίας εκείνων που τους καταθλίβουν, και θα τους αποστείλει άνθρωπο ο οποίος θα τους σώσει, κρίνοντας θα τους σώσει. Και ο Κύριος θα γίνει γνωστός στους Αιγυπτίους, και οι Αιγύπτιοι θα γνωρίσουν τον Κύριο εκείνη την ημέρα, και θα προσφέρουν θυσίες και δώρα, και θα αναπέμψουν προσευχές στον Θεό. Και ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ο άνθρωπος που απεστάλη από τον Κύριο και έσωσε τους Αιγυπτίους μέσω της κρίσης, παρά ο Χριστός του Θεού, ο οποίος έλαβε μορφή δούλου και βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος; Εάν δε η Αίγυπτος νοηθεί αλληγορικά ως ο βίος των ανθρώπων, τότε Αιγύπτιοι θα ήταν οι δεισιδαίμονες και εκείνοι που είναι προσκολλημένοι στα υλικά πράγματα, τους οποίους ο Θεός των όλων, αφού τους ελέησε επειδή καταθλίβονταν από τους δαίμονες που τους κατατυραννούσαν, απέστειλε τον προαναφερθέντα άνθρωπο, ο οποίος τους έσωσε με σωτηρία που αρμόζει στον Θεό. Έτσι, αυτοί που παλαιότερα αποκλείονταν από την εκκλησία του Κυρίου σύμφωνα με τον νόμο, μέσω της επιφανείας Του σε αυτούς, γνώρισαν τον Κύριο, καθώς ο ίδιος ο Κύριος κατέστησε τον εαυτό Του γνωστό σε αυτούς. Είναι δε σαφές πώς, στη δηλωθείσα χώρα των Αιγυπτίων, συστήθηκε θυσιαστήριο στον Κύριο από τις συνάξεις που τελούνται σε κάθε τόπο για προσευχές και λατρεία του Θεού.

Θα μπορούσε να πει κανείς, εμβαθύνοντας στη φράση «και θα υπάρχει θυσιαστήριο στον Κύριο στη χώρα των Αιγυπτίων», πως αν βεβαίως το θυσιαστήριο είναι κάποιος τόπος θυσιασμάτων, όπου σύμφωνα με τον λόγο του Θεού σφαγιάζονται άλογα ζώα, δικαιότατα θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι ένα μεγαλύτερο και αληθινότερο θυσιαστήριο δημιουργήθηκε για τον Θεό μέσω του Χριστού σε ολόκληρο τον επίγειο χώρο, ο οποίος αλληγορικά ονομάζεται Αίγυπτος, εξαιτίας των ανά τον κόσμο μαρτύρων, οι οποίοι προσφέρονται στον Θεό ως θύματα και τρόπον τινά σφάγια υπέρ του γένους των ανθρώπων, αλλά και στην ίδια την υλική χώρα των Αιγυπτίων, όπου τόσο πολλοί και τόσο σπουδαίοι μάρτυρες δόξασαν τον Θεό με το ίδιο τους το αίμα. Αν όμως αυτοί που προέρχονται από την περιτομή δυσπιστούν απέναντι σε αυτές τις ερμηνείες, ας πουν οι ίδιοι πότε, πού και από ποιον στήθηκε θυσιαστήριο στον Κύριο στην Αίγυπτο, και ποιος είναι ο άνθρωπος που έσωσε τους Αιγυπτίους, και με ποιον τρόπο και πότε έγινε γνωστός ο Κύριος στους Αιγυπτίους, ώστε αυτοί, αφού απομακρύνθηκαν από την προηγούμενη πλάνη τους, να αποδεχθούν τη γνώση γι' αυτόν· διότι αυτό ακριβώς σημαίνει η επίγνωση του Κυρίου. Και όλα τα επόμενα της προφητείας συνδέονται με ένα βαθύτερο νόημα, το οποίο δεν είναι του παρόντος να αναπτύξουμε.

Μήπως σου φαίνεται ότι λέμε την αλήθεια, όταν ισχυριζόμαστε ότι μέσα από τις προφητικές φωνές προαναγγέλλεται η μεταβολή, ή μάλλον η παύση και η κατάργηση, του νόμου του Μωυσή; Διότι ο μεν Μωυσής νομοθετεί να μην εγκαθιδρυθεί θυσιαστήριο και να μην προσφέρονται θυσίες πουθενά αλλού στη γη παρά μόνο στην Ιουδαία, και μάλιστα σε μία μόνο πόλη της· η προφητεία όμως λέει ότι στη χώρα της Αιγύπτου θα ιδρυθεί θυσιαστήριο στον Κύριο, και ότι οι ίδιοι οι Αιγύπτιοι θα προσφέρουν ευάρεστες θυσίες στον Κύριο των προφητών και όχι πλέον στους πατρικούς τους θεούς, και ότι αιτία της θεογνωσίας τους δεν θα είναι ο Μωυσής ούτε κάποιος άλλος από τους προφήτες, αλλά κάποιος καινός και νέος άνθρωπος, σταλμένος από τον Θεό. Με την αλλαγή όμως του τόπου του θυσιαστηρίου, αντίθετα από όσα όρισε ο Μωυσής, είναι απόλυτη ανάγκη να επέλθει και μεταβολή του νόμου του Μωυσή. Έπειτα, εφόσον οι Αιγύπτιοι θα προσφέρουν θυσίες στον επί πάντων Θεό, οπωσδήποτε θα αξιωθούν και ιεροσύνης. Και εφόσον, λοιπόν, οι Αιγύπτιοι θα γίνουν ιερείς, τα όσα διατάχθηκαν από τον Μωυσή σχετικά με τους Λευίτες και τους απογόνους του Ααρών δεν θα ήταν πλέον χρήσιμα στους Αιγυπτίους.

Αυτός ακριβώς, λοιπόν, ήταν εκείνος, τον οποίο φανέρωνε ο χρησμός, λέγοντας ότι ο Θεός και Κύριος των πάντων θα στείλει στους Αιγυπτίους «άνθρωπο, ο οποίος θα τους σώσει», τον οποίο φανέρωναν και τα λόγια του Μωυσή, μέσα από τα οποία είπε: «θα προέλθει άνθρωπος από το σπέρμα του, και θα κυριεύσει πολλά έθνη», στα οποία έθνη βεβαίως θα μπορούσαν να συγκαταλεχθούν και οι Αιγύπτιοι.

Σε αυτά θα συνάψεις και το λόγιο του Ησαΐα που αναφέρει: «θα υπάρχει θυσιαστήριο στον Κύριο στη χώρα της Αιγύπτου, και οι Αιγύπτιοι θα γνωρίσουν τον Κύριο, και θα προσφέρουν θυσίες, και θα κάνουν τάματα στον Κύριο και θα τα εκπληρώσουν». Εδώ θα παρατηρήσεις ότι προφητεύεται πως έξω από την Ιερουσαλήμ, στην Αίγυπτο, θα στηθεί θυσιαστήριο στον Κύριο και ότι εκεί οι Αιγύπτιοι θα θυσιάσουν και θα κάνουν τάματα και θα τα εκπληρώσουν στον Κύριο. Επομένως, δεν είναι μόνο στην Αίγυπτο, αλλά και σε αυτήν την ίδια την αληθινή Ιερουσαλήμ, όποια και αν νοείται ότι είναι αυτή, που όλα τα έθνη, και αυτοί ακόμη οι πιο δεισιδαίμονες από όλους Αιγύπτιοι, καλούνται από την προφητεία να γιορτάσουν την πνευματικώς θεωρούμενη Σκηνοπηγία. Και αν κατά το παρελθόν «έγινε μερίδιο του Κυρίου ο λαός του ο Ιακώβ, κλήρος της κληρονομιάς του ο Ισραήλ», εντούτοις έχει ειπωθεί ότι αργότερα και όλα τα έθνη θα δοθούν ως κλήρος στον Κύριο, καθώς ο Πατέρας τού είπε: «ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου». Διότι προφητεύεται ότι «θα κυριαρχήσει» όχι στην Ιουδαία αλλά «από θάλασσα σε θάλασσα» και «έως τα πέρατα της οικουμένης», και ότι «όλα τα έθνη θα τον υπηρετήσουν, και σε αυτόν θα ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης». Αιτία δε αυτού ήταν το να κάνει γνωστό ο Θεός των όλων «το σωτήριό του ενώπιον όλων των εθνών».

Και στη συνέχεια, μετά από πάρα πολλά που έχουν ειπωθεί με αινιγματικό τρόπο, προστίθενται τα εξής: «Την ημέρα εκείνη θα υπάρχει θυσιαστήριο για τον Κύριο στη χώρα της Αιγύπτου, και μια στήλη προς τα σύνορά της για τον Κύριο, και θα χρησιμεύει ως αιώνιο σημείο για τον Κύριο στη χώρα της Αιγύπτου, διότι θα κραυγάσουν προς τον Κύριο εξαιτίας εκείνων που τους καταπιέζουν, και ο Κύριος θα τους αποστείλει άνθρωπο ο οποίος θα τους σώσει· αποδίδοντας δικαιοσύνη θα τους σώσει. Και θα γίνει γνωστός ο Κύριος στους Αιγυπτίους, και οι Αιγύπτιοι θα γνωρίσουν τον Κύριο τον Θεό την ημέρα εκείνη, και θα προσφέρουν θυσίες, και θα κάνουν τάματα στον Κύριο και θα τα εκπληρώσουν». Και αυτά τα έχουμε ήδη διασαφηνίσει εν μέρει προηγουμένως.

Αυτά, λοιπόν, αφορούσαν την παρουσία του Κυρίου στην Αίγυπτο, η οποία δεν επρόκειτο να είναι ασώματη, αλλά θα γινόταν διά «κούφης νεφέλης» ή μάλλον «μέσω ελαφρού πάχους»· διότι έτσι ακριβώς το περιέχει το εβραϊκό κείμενο, αινισσόμενο την ένσαρκη παρουσία Του. Προχωρώντας, λοιπόν, παρακάτω ο λόγος, αυτόν ακριβώς αποκάλεσε άνθρωπο σωτήρα, λέγοντας: «και θα τους αποστείλει ο Κύριος άνθρωπο, ο οποίος θα τους σώσει». Πάλι βέβαια, και στο σημείο αυτό, το εβραϊκό κείμενο αναφέρει: «και θα τους αποστείλει ο Κύριος σωτήρα, ο οποίος θα τους σώσει». Εφόσον, λοιπόν, παρέχεται τόσο εναργής η απόδειξη αυτών των πραγμάτων, θεωρώ ότι έχουν καταστεί σαφείς και οι χρόνοι κατά τους οποίους προαναγγέλλονταν τα σχετικά με την παρουσία του Κυρίου στους ανθρώπους.